Σπούλου Β. – Παιδίατρος-Λοιμωξιολόγος – Εμβόλιο Γρίπης: Υποχρεωτικότητα και Πρακτικές Οδηγίες

Εισαγωγή και δομή της παρουσίασης Στο βίντεο από 00:00

Η γρίπη αποτελεί ένα από τα συχνότερα και πιο επιβαρυντικά οξέα λοιμώδη νοσήματα του αναπνευστικού στην παιδιατρική πράξη. Με την είσοδο στη χειμερινή περίοδο, ο αντιγριπικός εμβολιασμός τίθεται στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος των παιδιάτρων.

Η δομή της ομιλίας διαρθρώνεται στους ακόλουθους βασικούς άξονες:

• Επιδημιολογικά δεδομένα και προβλέψεις για την περίοδο 2025–2026.
• Τεχνολογίες εμβολίων γρίπης και αποτελεσματικότητά τους.
• Αιτιολόγηση του εμβολιασμού των παιδιών και έννοια της υποχρεωτικότητας/καθολικότητας.
• Αλλαγές στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ).
• Πρακτικά κλινικά ζητήματα και απαντήσεις σε συχνά ερωτήματα του ιατρείου.

Επιδημιολογία και επιβάρυνση της νόσου Στο βίντεο από 02:13

Προκαταρκτικές εκτιμήσεις επιβάρυνσης της γρίπης

Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά επιδημιολογικά δεδομένα του Κέντρου Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC) για την περίοδο 2024–2025 (στοιχεία από 1 Οκτωβρίου 2024 έως 12 Μαΐου 2025), η επιβάρυνση από τη γρίπη παραμένει τεράστια:

Παράμετρος επιβάρυνσης γρίπης	Εκτιμώμενο εύρος (CDC 2024–2025)
Νοσήσεις (Flu Illnesses)	47.000.000 – 82.000.000
Ιατρικές επισκέψεις (Medical Visits)	21.000.000 – 37.000.000
Νοσηλείες (Hospitalizations)	610.000 – 1.300.000
Θάνατοι (Deaths)	27.000 – 130.000

Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι θάνατοι που αποδίδονται στη γρίπη κυμαίνονται σε εκατοντάδες χιλιάδες ετησίως.

Ποσοστά προσβολής και νοσηρότητα κατά ηλικία

Τα παιδιά παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη επίπτωση προσβολής από την εποχική γρίπη σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη ηλικιακή ομάδα:

• Παιδιά: Περίπου 2 στα 10 παιδιά (ποσοστό 20%) νοσούν από γρίπη κάθε επιδημική περίοδο.
• Ενήλικες: Περίπου 1 στους 10 ενήλικες (ποσοστό 10%) νοσεί αντίστοιχα.

Επιπλέον, στα παιδιά η λοίμωξη είναι κατά κανόνα συμπτωματική, με πυρετό, ρινική καταρροή, βήχα και συχνά συμπτώματα από το κατώτερο αναπνευστικό. Η καμπύλη νοσηρότητας και νοσηλειών εμφανίζει μορφή «U»: καταγράφεται εξαιρετικά υψηλή στα δύο πρώτα έτη της ζωής και γενικά στα παιδιά κάτω των 5 ετών, υποχωρεί στις μεγαλύτερες ηλικίες των παιδιών και στους νεαρούς ενήλικες, και αυξάνεται εκ νέου στις προχωρημένες δεκαετίες της ζωής. Ενώ η θνητότητα αφορά κατά κύριο λόγο τους ηλικιωμένους, η νοσηρότητα και η ανάγκη νοσοκομειακής φροντίδας επιβαρύνουν δυσανάλογα τα μικρά παιδιά.

Παιδιατρικές επιπλοκές και κατανάλωση αντιβιοτικών

Τα παιδιά κάτω των 7 ετών διατρέχουν τον υψηλότερο κίνδυνο εμφάνισης επιπλοκών:

• Οξεία μέση ωτίτιδα (AOM): Αποτελεί τη συχνότερη επιπλοκή της γρίπης στα παιδιά. Σε παιδιά κάτω των 2 ετών και στις ηλικίες 3–4 ετών, το ποσοστό εμφάνισης ωτίτιδας μετά από γρίπη κυμαίνεται μεταξύ 40% και 50%, ενώ στις ηλικίες 7–13 ετών μειώνεται σημαντικά. Η διάγνωση οξείας μέσης ωτίτιδας συνεπάγεται υψηλότατα ποσοστά συνταγογράφησης αντιβιοτικών.
• Παραρρινοκολπίτιδα / Ιγμορίτιδα: Εμφανίζεται συχνότερα σε μεγαλύτερα παιδιά.
• Πνευμονία: Πρωτοπαθής ιογενής ή δευτεροπαθής βακτηριακή, η οποία συχνά οδηγεί σε παρατεταμένη νοσηλεία και ενίοτε σε χειρουργικές παρεμβάσεις (παροχέτευση εμπυήματος).

Δομή του ιού της γρίπης και μηχανισμοί μεταβλητότητας Στο βίντεο από 04:51

Αντιγόνα επιφανείας

Ο ιός της γρίπης (οικογένεια Orthomyxoviridae) διαθέτει λιπιδικό περίβλημα στο οποίο ενσωματώνονται οι δύο μείζονες γλυκοπρωτεΐνες επιφανείας:

1. Αιμοσυγκολλητίνη (Hemagglutinin – HA): Υπεύθυνη για την πρόσδεση του ιού στους υποδοχείς σιαλικού οξέος των κυττάρων του ξενιστή και την είσοδό του σε αυτά.
2. Νευραμινιδάση (Neuraminidase – NA): Υπεύθυνη για την απελευθέρωση των νεοσχηματισθέντων ιοσωματίων από τα μολυσμένα κύτταρα.

Τα αντισώματα έναντι της αιμοσυγκολλητίνης και της νευραμινιδάσης αποτελούν τους βασικούς συντελεστές προστασίας, εξουδετερώνοντας τη μολυσματικότητα του ιού.

Αντιγονική παρέκκλιση (Antigenic drift) και αντιγονική μετατόπιση (Antigenic shift)

Ο ιός μεταβάλλεται γενετικά μέσω δύο μηχανισμών:

• Αντιγονική παρέκκλιση (Antigenic drift): Συσσώρευση σημειακών μεταλλάξεων στα γονίδια των HA και NA κατά την αντιγραφή. Συμβαίνει συνεχώς (όπως παρατηρείται και στον SARS-CoV-2) και οδηγεί στη διαφυγή του ιού από την προϋπάρχουσα ανοσία, καθιστώντας απαραίτητη την ετήσια επικαιροποίηση της σύνθεσης των εμβολίων.
• Αντιγονική μετατόπιση (Antigenic shift): Μείζων γενετικός ανασυνδυασμός (reassortment) μεταξύ διαφορετικών στελεχών γρίπης (π.χ. ανθρώπινων και ζωικών), όταν συν-μολύνουν έναν ενδιάμεσο ξενιστή που λειτουργεί ως δοχείο ανάμιξης («mixing vessel», όπως ο χοίρος). Το φαινόμενο αυτό δημιουργεί εντελώς νέους υποτύπους, απέναντι στους οποίους ο ανθρώπινος πληθυσμός δεν διαθέτει προϋπάρχουσα ανοσία, εγκυμονώντας κίνδυνο πανδημίας.

Η γρίπη των πτηνών (Avian Influenza A / H5N1) σε αγελάδες

Από τον Μάρτιο του 2024 καταγράφεται διεθνώς επιδημία της γρίπης των πτηνών A(H5N1) σε γαλακτοπαραγωγές αγελάδες. Ο ιός απέκτησε την ικανότητα να προσβάλλει βοοειδή και έχει προκαλέσει σποραδική μετάδοση στον άνθρωπο (περίπου 150 επιβεβαιωμένα κρούσματα παγκοσμίως, εκ των οποίων 20–30 στις ΗΠΑ, κυρίως σε εργαζόμενους σε πτηνοτροφεία και κτηνοτροφικές μονάδες). Μέχρι στιγμής δεν διαπιστώνεται αποτελεσματική μετάδοση από άνθρωπο σε άνθρωπο, αλλά το στέλεχος παραμένει υπό στενή εργαστηριακή και επιδημιολογική παρακολούθηση.

Τεχνολογίες και είδη εμβολίων γρίπης Στο βίντεο από 07:41

Η εξέλιξη της παρασκευής αντιγριπικών εμβολίων αποτυπώνεται στον παρακάτω πίνακα:

Τύπος εμβολίου	Στάδιο ανάπτυξης / Τεχνολογία	Χαρακτηριστικά και περιεχόμενο	Αντιγονικότητα / Αντιδραστικότητα
Ολοκυτταρικό (Whole-virion)	Στάδιο I	Αδρανοποιημένος ολόκληρος ιός	Υψηλή ανοσογονικότητα, αλλά υψηλή αντιδραστικότητα
Διασπασμένο (Split-virion)	Στάδιο II	Διάσπαση του ιού με απορρυπαντικά, διατήρηση θραυσμάτων περιβλήματος (15 μg HA/στέλεχος)	Μέτρια προς υψηλή ανοσογονικότητα, μέτρια αντιδραστικότητα
Υπομονάδων (Subunit)	Στάδιο III	Καθαρισμός πρωτεϊνών HA και NA, απομάκρυνση λοιπών ιικών δομών και πολυσακχαριτών	Ικανοποιητική ανοσογονικότητα, χαμηλή αντιδραστικότητα
Ενισχυμένο (Adjuvanted)	Στάδιο IV	Προσθήκη ανοσοενισχυτικού (π.χ. MF59) σε εμβόλιο υπομονάδων	Υψηλή ανοσογονικότητα σε άτομα με ανοσογήρανση/ανοσοκαταστολή
Ανασυνδυασμένο (Recombinant)	Νεότερη γενιά	Παραγωγή πρωτεΐνης HA μέσω τεχνολογίας ανασυνδυασμένου DNA	Δεν απαιτεί καλλιέργεια σε αυγά
Ζων εξασθενημένο (LAIV)	Ενδορρινικό	Στέλεχος προσαρμοσμένο στο ψύχος (cold-adapted)	Τοπική βλεννογονική και κυτταρική ανοσία

Οδός χορήγησης και εγκεκριμένες ηλικιακές ομάδες

Στην κλινική πράξη χρησιμοποιούνται:

• Αδρανοποιημένα ενδομυϊκά εμβόλια (IIV): Εγκεκριμένα από την ηλικία των 6 μηνών και άνω (με ειδικές μορφές υψηλής δόσης ή με ανοσοενισχυτικό για άτομα ≥65 ετών).
• Ενδοδερμικά εμβόλια: Για ηλικίες 18–64 ετών (δεν κυκλοφορούν στην Ελλάδα).
• Ζων εξασθενημένο ενδορρινικό εμβόλιο (LAIV): Εγκεκριμένο για παιδιά και νέους ηλικίας 2 έως 49 ετών (στην Ευρώπη και την Ελλάδα κυρίως για ηλικίες 2 έως 18 ετών).

Μηχανισμός δράσης του ενδορρινικού εμβολίου (LAIV) Στο βίντεο από 10:32

Το ζων εξασθενημένο αντιγριπικό εμβόλιο (Live Attenuated Influenza Vaccine – LAIV) χορηγείται υπό μορφή εκνεφώματος στη ρινική κοιλότητα. Ο εξασθενημένος ιός είναι προσαρμοσμένος στο ψύχος (cold-adapted, temperature-sensitive):

1. Εντοπισμένος πολλαπλασιασμός: Ο ιός πολλαπλασιάζεται αποκλειστικά στον ρινικό βλεννογόνο, όπου η θερμοκρασία είναι χαμηλότερη (περίπου 25–33 °C), και αδυνατεί να αναπαραχθεί στη θερμοκρασία του κατώτερου αναπνευστικού (37 °C), εξαλείφοντας τον κίνδυνο πρόκλησης ιογενούς πνευμονίας.
2. Μίμηση της φυσικής λοίμωξης: Επάγει ολοκληρωμένη ανοσολογική απόκριση, όμοια με εκείνη που προκαλείται από τη φυσική έκθεση στον άγριο ιό.
3. Βλεννογονική ανοσία: Προκαλεί παραγωγή τοπικών εξουδετερωτικών αντισωμάτων εκκριτικής ανοσοσφαιρίνης A (sIgA) στον ρινοφάρυγγα, τα οποία επικαλύπτουν τους βλεννογόνους, εμποδίζουν την προσκόλληση και είσοδο του ιού και διαθέτουν οψωνοφαγοκυτταρική δράση.
4. Κυτταρική ανοσία: Διεγείρει κυτταροτοξικά Τ-λεμφοκύτταρα (CD4⁺ και CD8⁺), τα οποία καταστρέφουν τα μολυσμένα κύτταρα και παρέχουν ευρύτερη διασταυρούμενη προστασία έναντι ετερόλογων στελεχών.

Επιδημιολογική επιτήρηση και σύνθεση των εμβολίων Στο βίντεο από 11:58

Συστήματα εργαστηριακής επιτήρησης

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) παρακολουθεί τη δραστηριότητα της γρίπης μέσω του Παγκόσμιου Συστήματος Επιτήρησης και Αντιμετώπισης της Γρίπης (GISRS). Η επιδημία στο βόρειο ημισφαίριο ξεκινά συνήθως στα τέλη του φθινοπώρου με κυριαρχία στελεχών της γρίπης τύπου Α, ενώ προς το τέλος της χειμερινής περιόδου (τέλη χειμώνα έως άνοιξη) παρατηρείται συχνά αύξηση και επικράτηση στελεχών της γρίπης τύπου Β.

Τα στελέχη γρίπης Α υποδιαιρούνται σε:

• A(H1N1)pdm09: Εμφανίζει σταθερή κυκλοφορία από την πανδημία του 2009.
• A(H3N2): Συνδέεται ιστορικά με βαρύτερες σεζόν, μεγαλύτερη ανάγκη νοσηλειών και ταχύτερη αντιγονική παρέκκλιση.

Εξαφάνιση του στελέχους B/Yamagata και επιστροφή στα τριδύναμα εμβόλια

Σύμφωνα με τα διεθνή επιδημιολογικά δεδομένα (Global Initiative on Sharing All Influenza Data – GISAID), κανένα στέλεχος της γενεαλογικής γραμμής B/Yamagata δεν έχει απομονωθεί ή επιβεβαιωθεί παγκοσμίως από τον Μάρτιο του 2020 (πιθανώς λόγω των μέτρων δημόσιας υγείας κατά την πανδημία COVID-19).

Κατά συνέπεια, ο ΠΟΥ και ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) εξέδωσαν οδηγία για την αφαίρεση του αντιγόνου B/Yamagata από τα αντιγριπικά εμβόλια και τη μετάβαση από τετραδύναμα σε τριδύναμα εμβόλια:

• Αποφυγή θεωρητικού κινδύνου: Η παραμονή ενός εξασθενημένου στελέχους B/Yamagata στο ζων εμβόλιο (LAIV) εγκυμονεί θεωρητικό κίνδυνο επανασυνδυασμού (reassortment) με άλλα στελέχη τύπου Β (όπως B/Victoria) και επαναφοράς του εξαφανισμένου ιού στην κοινότητα.
• Προτεινόμενη σύνθεση εμβολίων βορείου ημισφαιρίου (2025–2026):
  • Στέλεχος τύπου A/Victoria/4897/2022 (H1N1)pdm09-like virus.
  • Στέλεχος τύπου A/Croatia/10136rv/2023 (H3N2)-like virus.
  • Στέλεχος τύπου B/Austria/1359417/2021 (B/Victoria lineage)-like virus.

Αποτελεσματικότητα των εμβολίων γρίπης Στο βίντεο από 15:14

Ετήσιες διακυμάνσεις και παράγοντες αποτελεσματικότητας

Η αποτελεσματικότητα των αντιγριπικών εμβολίων δεν είναι σταθερή, αλλά κυμαίνεται ετησίως:

• Ενώ προηγούμενες δεκαετίες (τέλη δεκαετίας 1990 και αρχές 2000) κατέγραφαν αποτελεσματικότητα της τάξης του 70–90%, τα τελευταία χρόνια κυμαίνεται κατά μέσο όρο γύρω στο 50% (εύρος 40–60%).
• Αιτίες διακύμανσης:
  1. Βαθμός αντιγονικής ταύτισης (match) μεταξύ των στελεχών του εμβολίου και των κυκλοφορούντων στελεχών στην κοινότητα.
  2. Ο επικρατών υπότυπος: Η αποτελεσματικότητα έναντι του H1N1pdm09 και του τύπου Β είναι συνήθως υψηλότερη, ενώ έναντι του H3N2 είναι χαμηλότερη λόγω συχνότερων μεταλλάξεων.

Δεδομένα ευρωπαϊκών μελετών (Eurosurveillance)

Τα δεδομένα πολυκεντρικών ευρωπαϊκών μελετών των περιόδων 2022–2023 και 2023–2024 καταδεικνύουν:

Περίοδος	Πληθυσμός μελέτης	Αποτελεσματικότητα έναντι A(H1N1)pdm09	Αποτελεσματικότητα έναντι A(H3N2)	Αποτελεσματικότητα έναντι B/Victoria
2022–2023	20.477 ασθενείς (16 χώρες)	Όλες οι ηλικίες: 46% Άτομα <18 ετών: 49–77%	Όλες οι ηλικίες: 2–44% Άτομα <18 ετών: 52–66%	Όλες οι ηλικίες: ≥50% Άτομα <18 ετών: 87–95%
2023–2024	1.885 ασθενείς (10 χώρες)	Πρωτοβάθμια φροντίδα (όλοι): 53% Παιδιά: 83% Νοσοκομεία (όλοι): 44%	Πρωτοβάθμια φροντίδα: 30% Νοσοκομεία: 44%	—

Στα παιδιά, η αποτελεσματικότητα του εμβολίου είναι συστηματικά σημαντικά υψηλότερη από ό,τι στους ενήλικες και τους ηλικιωμένους.

Σύγκριση LAIV έναντι αδρανοποιημένου εμβολίου (IIV/TIV) στα παιδιά

Σε μετα-αναλύσεις κλινικών μελετών (Ambrose CS et al., 2012):

• Υπεροχή στα παιδιά: Σε παιδιά ηλικίας 6 μηνών έως 17 ετών, το LAIV παρουσιάζει υπεροχή έναντι του ενέσιμου αδρανοποιημένου εμβολίου στη μείωση των κρουσμάτων εργαστηριακά επιβεβαιωμένης γρίπης.
• Αντίστροφη εικόνα στους ενήλικες: Στους ενήλικες (ειδικά άνω των 60 ετών), το ενέσιμο αδρανοποιημένο εμβόλιο είναι αποτελεσματικότερο από το LAIV.

Ανοσολογική εξήγηση της υπεροχής του LAIV στα παιδιά

Η διαφορά μεταξύ παιδιών και ενηλίκων εξηγείται ανοσολογικά:

• Ενήλικες: Έχουν πολλαπλή προηγούμενη έκθεση στον άγριο ιό της γρίπης και διαθέτουν κυκλοφορούντα εξουδετερωτικά αντισώματα (IgG και τοπικά IgA). Κατά τη χορήγηση του LAIV, τα προϋπάρχοντα αντισώματα εξουδετερώνουν γρήγορα τον εξασθενημένο ιό στον ρινικό βλεννογόνο, εμποδίζοντας τον επαρκή πολλαπλασιασμό του και περιορίζοντας την ανοσολογική ενίσχυση.
• Παιδιά: Έχουν «άνοσο-αφελή» (immunologically naive) βλεννογόνο χωρίς προϋπάρχοντα εξουδετερωτικά αντισώματα. Ο εξασθενημένος ιός πολλαπλασιάζεται απρόσκοπτα τοπικά, προκαλώντας ισχυρή πρωτογενή βλεννογονική (IgA) και κυτταρική ανοσία (CD4⁺, CD8⁺).

Διάρκεια προστασίας

Ένα κρίσιμο πλεονέκτημα του LAIV στα παιδιά είναι η σταθερή και παρατεταμένη προστασία:

• Μετά τον ενδομυϊκό εμβολιασμό με αδρανοποιημένο εμβόλιο, η προστασία αρχίζει να φθίνει σταδιακά μετά τους 4–6 μήνες, με αποτέλεσμα παιδιά που εμβολιάστηκαν νωρίς (π.χ. Οκτώβριο) να διατρέχουν κίνδυνο νόσησης στα τέλη της άνοιξης (Μάρτιο–Απρίλιο).
• Το LAIV διατηρεί υψηλά επίπεδα προστασίας για μεγαλύτερο διάστημα, προσφέροντας σταθερή κάλυψη έως και για 8 μήνες, γεγονός που αποδίδεται στη μόνιμη εγκατάσταση κυττάρων μνήμης στον βλεννογόνο.

Γιατί πρέπει να εμβολιάζονται τα παιδιά: συλλογική προστασία Στο βίντεο από 20:33

Τα παιδιά ως βασικός φορέας μετάδοσης στην κοινότητα

Τα παιδιά αποτελούν την κινητήρια δύναμη της εποχικής επιδημίας γρίπης για φυσιολογικούς και συμπεριφορικούς λόγους:

1. Παρατεταμένη παραμονή σε κλειστούς χώρους: Σχολεία, νηπιαγωγεία και παιδικοί σταθμοί ευνοούν τον συγχρωτισμό.
2. Συνήθειες υγιεινής: Τα μικρά παιδιά βάζουν συχνά τα χέρια και αντικείμενα στο στόμα και δεν τηρούν μέτρα ατομικής υγιεινής.
3. Ασυμπτωματική και προσυμπτωματική αποβολή: Σε αντίθεση με τους ενήλικες, τα παιδιά αποβάλλουν τον ιό σε μολυσματικές ποσότητες πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων. Ένα ασυμπτωματικό παιδί μπορεί να μεταδώσει τη γρίπη στην οικογένεια και στο σχολείο.
4. Μεγαλύτερη διάρκεια και φορτίο αποβολής: Αποβάλλουν μεγαλύτερες συγκεντρώσεις ιού και για σημαντικά μεγαλύτερο χρονικό διάστημα σε σύγκριση με τους ενήλικες.
5. Μικρά αεροσταγονίδια: Παράγουν μικρότερα σωματίδια αερολύματος (≤5 μm), τα οποία αιωρούνται για μεγαλύτερο διάστημα στην ατμόσφαιρα.

Τα δεδομένα του σχολικού εμβολιασμού στο Ηνωμένο Βασίλειο

Στο Ηνωμένο Βασίλειο εφαρμόστηκε εκτεταμένο πρόγραμμα εμβολιασμού με LAIV εντός των σχολείων. Η σύγκριση περιοχών με σχολικό εμβολιασμό έναντι περιοχών χωρίς σχολικό εμβολιασμό έδειξε:

• Έμμεση προστασία ενηλίκων και ηλικιωμένων: Στις περιοχές όπου εμβολιάστηκαν τα παιδιά, οι επισκέψεις σε γενικούς ιατρούς για γριπώδη συνδρομή σε άτομα ηλικίας 50–79 ετών μειώθηκαν σημαντικά (17,4 έναντι 9,4 επισκέψεων ανά 100.000 πληθυσμού).
• Σχολική ηλικία 11–13 ετών: Όταν το πρόγραμμα επεκτάθηκε και στις ηλικίες 11–13 ετών, η συχνότητα γριπώδους συνδρομής στην κοινότητα υποχώρησε σε μόλις 3,4 ανά 100.000.

Μοντέλα αύξησης της εμβολιαστικής κάλυψης

Μαθηματικά μοντέλα δημόσιας υγείας καταδεικνύουν ότι ακόμα και μια μικρή αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης των παιδιών:

• Αύξηση της κάλυψης κατά 5%, 10% ή 15% επιφέρει δυσανάλογα μεγάλη μείωση των συνολικών συμπτωματικών κρουσμάτων και των νοσηλειών σε όλο το φάσμα των ηλικιών (παιδιά, ενήλικες, ηλικιωμένους), αποδεικνύοντας την εξαιρετική σχέση κόστους-οφέλους (cost-effectiveness) της παρέμβασης.

Πρόληψη δευτερογενών βακτηριακών λοιμώξεων Στο βίντεο από 24:41

Η λοίμωξη από τον ιό της γρίπης καταστρέφει το κροσσωτό επιθήλιο του αναπνευστικού και δημιουργεί ιδανικό έδαφος για δευτερογενείς βακτηριακές επιπλοκές:

1. Πνευμονιόκοκκος (Streptococcus pneumoniae): Η επίπτωση των πνευμονιοκοκκικών πνευμονιών και της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής νόσου κορυφώνεται παραδοσιακά προς το τέλος του χειμώνα και την άνοιξη (Μάρτιο–Απρίλιο), αμέσως μετά την κορύφωση της γρίπης.
2. Στρεπτόκοκκος Ομάδας Α (Group A Streptococcus – GAS / Streptococcus pyogenes): Δεδομένα από τη Φινλανδία και την Αγγλία απέδειξαν ότι η εφαρμογή του προγράμματος εμβολιασμού των παιδιών με LAIV οδήγησε σε στατιστικά σημαντική πτώση των διεισδυτικών λοιμώξεων από GAS (iGAS).
3. Χρυσίζων σταφυλόκοκκος (Staphylococcus aureus): Αναφέρεται κλινικό περιστατικό ανεμβολίαστου για γρίπη αγοριού 9 ετών με αιμορροφιλία, το οποίο μετά από γρίπη ανέπτυξε σταφυλοκοκκική ενδοκαρδίτιδα με επηρεασμένη γενική κατάσταση, πετέχειες παλαμών/πελμάτων, αιμορραγική βλάβη στην έσω επιφάνεια του δεξιού άκρου ποδός και αιμορραγικά στοιχεία στον αριστερό αντίχειρα (αλλοιώσεις Janeway / όζοι Osler).

Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ) και διεθνής εμπειρία Στο βίντεο από 25:44

Συστάσεις του ελληνικού ΕΠΕ

Στο αναθεωρημένο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών Παιδιών και Εφήβων της Ελλάδας:

• Καθολικός εμβολιασμός: Ο αντιγριπικός εμβολιασμός συστήνεται πλέον καθολικά σε όλα τα παιδιά ηλικίας από 6 μηνών έως 5 ετών (59 μηνών).
• Εμβολιασμός ομάδων υψηλού κινδύνου: Για παιδιά και εφήβους ηλικίας άνω των 5 ετών, ο εμβολιασμός συστήνεται εφόσον υπάρχει υποκείμενο χρόνιο νόσημα (άσθμα/χρόνια πνευμονοπάθεια, καρδιοπάθεια, σακχαρώδης διαβήτης, ανοσοκαταστολή, νευρολογικά νοσήματα, χρόνια νεφροπάθεια/ηπατοπάθεια, μακροχρόνια λήψη ασπιρίνης).
• Προτεραιότητα για LAIV: Για την περίοδο 2025–2026, το LAIV συστήνεται κατά προτεραιότητα σε παιδιά ηλικίας 2–5 ετών.

Διεθνής εμπειρία εμβολιαστικής κάλυψης

Πολλές χώρες έχουν υιοθετήσει τον καθολικό εμβολιασμό των παιδιών:

• ΗΠΑ: Εφαρμόζεται καθολικός εμβολιασμός από 6 μηνών έως 18 ετών (από το 2008), με εμβολιαστική κάλυψη που προσεγγίζει το 75% στις ηλικίες 6 μηνών–4 ετών και το 57% στις ηλικίες 5–12 ετών.
• Ηνωμένο Βασίλειο: Σχολικό πρόγραμμα εμβολιασμού με LAIV (εισαγωγή 2013), με κάλυψη που κυμαίνεται από 52% έως 67%.
• Φινλανδία: Εισαγωγή του LAIV στο πρόγραμμα το 2015, γεγονός που οδήγησε σε θεαματική αύξηση της εμβολιαστικής κάλυψης στα παιδιά.
• Άλλες ευρωπαϊκές χώρες: Αυστρία, Ιρλανδία, Λετονία, Ισπανία, Ιταλία, Σλοβενία έχουν εισαγάγει τον καθολικό παιδιατρικό εμβολιασμό.

Πρακτικά θέματα χορήγησης, αντενδείξεις και ειδικοί πληθυσμοί Στο βίντεο από 27:07

Αλλεργία στο αυγό

Η αλλεργία στο αυγό (ακόμη και σοβαρή IgE-μεσολαβούμενη τροφική αλλεργία) ΔΕΝ αποτελεί αντένδειξη για κανένα αντιγριπικό εμβόλιο (ούτε για τα ενέσιμα αδρανοποιημένα, ούτε για το ενδορρινικό LAIV):

• Η περιεκτικότητα σε ωοαλβουμίνη στα σύγχρονα εμβόλια είναι εξαιρετικά χαμηλή (κατώτερη από τα όρια που μπορούν να προκαλέσουν αλλεργική αντίδραση).
• Δεν απαιτείται δερματική δοκιμασία με το εμβόλιο, ούτε χορήγηση σε νοσοκομειακό περιβάλλον, ούτε ειδική περίοδος αναμονής πέραν της συνήθους 15λεπτης παρακολούθησης του ιατρείου.
• Μοναδική αντένδειξη αποτελεί το ιστορικό τεκμηριωμένου αναφυλακτικού σοκ σε προηγούμενη δόση του ίδιου του αντιγριπικού εμβολίου.

Σύνδρομο εντεροκολίτιδας επαγόμενης από πρωτεΐνες τροφής (FPIES)

• Το Food Protein-Induced Enterocolitis Syndrome (FPIES) είναι μη-IgE-μεσολαβούμενη τροφική αλλεργία.
• Δεν σχετίζεται με ανεπιθύμητες αντιδράσεις στα εμβόλια.
• Όλα τα εμβόλια, συμπεριλαμβανομένων του IIV και του LAIV, είναι απολύτως ασφαλή.
• Το FPIES δεν αποτελεί αντένδειξη για κανένα εμβόλιο.

Συγχορήγηση με άλλα εμβόλια

• Αδρανοποιημένα εμβόλια γρίπης (IIV): Μπορούν να συγχορηγηθούν ταυτόχρονα (σε διαφορετικό ανατομικό σημείο) με οποιοδήποτε άλλο εμβόλιο (αδρανοποιημένο ή ζων εξασθενημένο) του παιδιατρικού προγράμματος.
• Ζων εξασθενημένο εμβόλιο (LAIV): Μπορεί να συγχορηγηθεί ταυτόχρονα με άλλα εμβόλια (π.χ. MMR, ανεμοβλογιάς). Εάν δεν δοθεί ταυτόχρονα με άλλο ζων εμβόλιο, τηρείται το τυπικό μεσοδιάστημα των 4 εβδομάδων.

Παιδιά που έχουν λάβει ενδοφλέβια ανοσοσφαιρίνη (IVIG)

• Για τα αδρανοποιημένα εμβόλια δεν υπάρχει καμία παρεμβολή.
• Για το LAIV ισχύουν οι γενικές αρχές των ζώντων εμβολίων αναφορικά με τη χορήγηση προϊόντων αίματος/ανοσοσφαιρινών, αν και η τοπική βλεννογονική δράση επηρεάζεται λιγότερο.

Οδηγίες και αντενδείξεις του LAIV

1. Δοσολογία σε πρωτοεμβολιαζόμενα παιδιά: Παιδιά ηλικίας 2–8 ετών που εμβολιάζονται για πρώτη φορά έναντι της γρίπης χρειάζονται 2 δόσεις με μεσοδιάστημα τουλάχιστον 4 εβδομάδων. Σε περίπτωση έλλειψης της δεύτερης δόσης LAIV, ο εμβολιασμός μπορεί να ολοκληρωθεί με αδρανοποιημένο ενέσιμο εμβόλιο.
2. Απόλυτες αντενδείξεις LAIV:
   • Παιδιά με σοβαρή ανοσοκαταστολή (πρωτοπαθή ή επίκτητη ανοσοανεπάρκεια, χημειοθεραπεία, βιολογικούς παράγοντες, υψηλές δόσεις κορτικοειδών).
   • Παρουσία ατόμου με σοβαρή ανοσοκαταστολή (π.χ. σε μονάδα μεταμόσχευσης μυελού) στο άμεσο οικιακό περιβάλλον (λόγω θεωρητικού κινδύνου μετάδοσης του εξασθενημένου ιού).
   • Παιδιά με ενεργό συριγμό ή επεισόδια υποτροπιάζοντος συριγμού / ιστορικό σοβαρού άσθματος τους τελευταίους 12 μήνες.
   • Παιδιά και έφηβοι υπό μακροχρόνια θεραπεία με ασπιρίνη ή σαλικυλικά (κίνδυνος συνδρόμου Reye σε λοίμωξη από άγριο ιό).

Εμβολιασμός σε παιδιά με ανοσοκαταστολή

• Προτεινόμενο εμβόλιο: Αποκλειστικά αδρανοποιημένο τετραδύναμο/τριδύναμο εμβόλιο (IIV). Όχι LAIV.
• Κατηγορίες ανοσοκαταστολής και συστάσεις:
  • Χημειοθεραπεία / ανοσοκαταστολή: Χορήγηση IIV κατά προτίμηση ≥2 εβδομάδες προ της έναρξης ή ≥3 μήνες μετά το πέρας της θεραπείας.
  • Μεταμόσχευση συμπαγών οργάνων: Χορήγηση IIV μετά από 4–6 μήνες.
  • Χρόνια κορτικοθεραπεία ή βιολογικοί παράγοντες: Χορήγηση μόνο IIV.
• Πρόσθετα μέτρα: Εφαρμογή στρατηγικής «κουκούλι» (cocooning), δηλαδή πλήρης εμβολιασμός όλων των μελών της οικογένειας και των φροντιστών του ανοσοκατεσταλμένου παιδιού.