Δέτσης Μ. – Παιδίατρος – Διάρκεια Προστασίας Παιδιατρικών Εμβολίων

Εισαγωγή και δήλωση συμφερόντων Στο βίντεο από 00:00

Η διάρκεια προστασίας των παιδιατρικών εμβολίων αποτελεί ένα θέμα εξαιρετικής σημασίας στην κλινική πράξη, το οποίο έχει επανέλθει δυναμικά στο προσκήνιο εξαιτίας των συζητήσεων γύρω από τις αναμνηστικές δόσεις και τα μεταβαλλόμενα επιδημιολογικά δεδομένα, ιδίως όσον αφορά τα εμβόλια έναντι του μηνιγγιτιδοκόκκου ομάδας Β.

Δήλωση συμφερόντων: Ο ομιλητής είναι παιδίατρος και εργάζεται στο Ιατρικό Τμήμα Εμβολίων της εταιρείας Pfizer Ελλάς Α.Ε.

Η δομή της παρουσίασης εστιάζει σε τρεις βασικούς άξονες:

1. Τους παράγοντες που επηρεάζουν τη διάρκεια προστασίας των εμβολίων.
2. Τη διάρκεια προστασίας των επιμέρους παιδιατρικών εμβολίων που περιλαμβάνονται στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ).
3. Την επιδημιολογική κατάσταση και τη θέση της Ελλάδας σήμερα.

Τα διαθέσιμα δεδομένα μακροχρόνιας παρακολούθησης σε πραγματικές συνθήκες (real-world evidence) είναι σχετικά περιορισμένα για πολλά εμβόλια. Οι περισσότερες μελέτες παρακολούθησης εκτείνονται το πολύ σε μία περίοδο 15 έως 20 ετών, ενώ για τα νεότερα εμβόλια τα δεδομένα συχνά περιορίζονται στα 3, 5 ή 7 έτη παρακολούθησης.

—

Παράγοντες που επηρεάζουν τη διάρκεια προστασίας των εμβολίων Στο βίντεο από 01:45

Η διάρκεια και η ποιότητα της ανοσολογικής απάντησης μετά από έναν εμβολιασμό διαμορφώνονται από την αλληλεπίδραση πολλαπλών παραγόντων:

• Είδος του εμβολίου: Ζων εξασθενημένο, αδρανοποιημένο (νεκρό), πρωτεϊνικό/υπομονάδων, απλό πολυσακχαριδικό ή συζευγμένο πολυσακχαριδικό.
• Ανοσολογική απόκριση: Επαγωγή αποκλειστικά χυμικής ανοσίας (κυκλοφορούντα εξουδετερωτικά αντισώματα) ή ταυτόχρονη κινητοποίηση της κυτταρικής ανοσίας και εγκατάσταση κυττάρων ανοσολογικής μνήμης (Β και Τ λεμφοκύτταρα).
• Ατομικοί παράγοντες ξενιστή: Ηλικία κατά τον εμβολιασμό, ανοσολογική επάρκεια, γενετικό υπόβαθρο, παρουσία μητρικών αντισωμάτων.
• Εμβολιαστικό σχήμα: Αριθμός των δόσεων πρωτογενούς ανοσοποίησης, μεσοδιαστήματα μεταξύ των δόσεων και χορήγηση αναμνηστικών δόσεων (boosters).
• Χαρακτηριστικά του παθογόνου και περιβάλλον: Χρόνος επώασης, ταχύτητα εξέλιξης της νόσου, εντόπιση της λοίμωξης (βλεννογονική έναντι συστηματικής), ρυθμός αντιγονικής μεταλλαξιμότητας και συχνότητα φυσικής επανέκθεσης στον άγριο πληθυσμό του παθογόνου.

Επίδραση του τύπου του εμβολίου στη διάρκεια προστασίας

Είδος εμβολίου	Παράδειγμα	Διάρκεια προστασίας	Σχόλια μηχανισμού
Ζων εξασθενημένο	MMR, Ανεμοβλογιά	Πολύ μακρά (ισόβια)	Ισχυρή κυτταρική και χυμική ανοσία, μιμείται τη φυσική λοίμωξη.
Αδρανοποιημένο (νεκρό)	Ηπατίτιδα Α, Πολιομυελίτιδα (IPV)	10–25 χρόνια	Χωρίς κίνδυνο λοιμογόνου αναστροφής, εκτεταμένη παραγωγή αντισωμάτων και ενίσχυση ανοσίας.
Πρωτεϊνικό / υπομονάδας	Ηπατίτιδα Β, HPV	Πολύ μακρά (≥20 χρόνια)	Ισχυρή ανοσολογική μνήμη.
Συζευγμένο πολυσακχαριδικό	Μηνιγγιτιδόκοκκος Β, Πνευμονιόκοκκος, MenACWY	2–7 χρόνια (MenB), 5–10 χρόνια (PCV)	Ταχεία εξέλιξη νοσήματος. Παρέχει μνήμη, σε αντίθεση με τα απλά πολυσακχαριδικά.
Πολυσακχαριδικό (μη συζευγμένο)	Παλαιό μηνιγγιτιδοκοκκικό (MPSV4)	3–5 χρόνια	Δεν διεγείρει Τ-λεμφοκύτταρα, δεν δημιουργεί ανοσολογική μνήμη.
Έναντι αναπνευστικών ιών	COVID-19, Γρίπη	6–12 μήνες	Υψηλή αρχική απόκριση, ταχεία μείωση με τον χρόνο, υψηλή μεταλλαξιμότητα ιού.

Τα ζώντα εξασθενημένα εμβόλια υπερέχουν καθώς αναπαράγονται στον ξενιστή προκαλώντας υποκλινική λοίμωξη που διεγείρει τόσο τη χυμική όσο και την κυτταρική ανοσία, οδηγώντας σε μακροχρόνια παρουσία πλασματοκυττάρων μακράς επιβίωσης στον μυελό των οστών.

Αντιθέτως, τα απλά πολυσακχαριδικά εμβόλια ενεργοποιούν τα Β-κύτταρα ανεξάρτητα από τα Τ-βοηθητικά (Τ-independent antigens), με αποτέλεσμα να μην παράγεται ανοσολογική μνήμη και η προστασία να εξασθενεί ταχύτατα. Η σύζευξη του πολυσακχαρίτη με πρωτεϊνικό φορέα μετατρέπει το αντιγόνο σε Τ-εξαρτώμενο (T-dependent), επιτρέποντας την πρόκληση ισχυρής ανοσολογικής μνήμης ακόμη και σε βρέφη κάτω των δύο ετών.

—

Χαρακτηριστικά του παθογόνου και χρόνος επώασης Στο βίντεο από 05:45

Η φυσιολογία της νόσου και τα χαρακτηριστικά του μικροοργανισμού ασκούν καθοριστική επίδραση στο κατά πόσον η ανοσολογική μνήμη επαρκεί για την αποτροπή της νόσου ή αν απαιτείται η συνεχής παρουσία υψηλών επιπέδων κυκλοφορούντων αντισωμάτων.

Νόσημα / Παθογόνο	Διάρκεια φυσικής ανοσίας	Διάρκεια εμβολιαστικής ανοσίας
Ιλαρά, ερυθρά, ανεμοβλογιά	Ισόβια	Ισόβια (ζώντα εμβόλια)
Τέτανος, διφθερίτιδα	Όχι ισόβια	5–10 χρόνια (ανάγκη αναμνηστικών)
Κοκκύτης	Βραχεία φυσική ανοσία	4–6 χρόνια (φθίνουσα ανοσία)
HPV, HBV	Παρατεταμένη φυσική και εμβολιαστική ανοσία	≥20 χρόνια

Συσχέτιση παθογόνου και διάρκειας προστασίας

• Συστηματική λοίμωξη με έντονη ανοσιακή απάντηση: Παρατεταμένη, ισχυρή ανοσία.
• Βλεννογονική / τοπική λοίμωξη: Βραχύτερη διάρκεια προστασίας (π.χ. αναπνευστικοί ιοί).
• Ταχέως εξελισσόμενη νόσος με βραχύ χρόνο επώασης: (π.χ. μηνιγγιτιδόκοκκος, τέτανος). Ο χρόνος διείσδυσης και πρόκλησης βλάβης μετράται σε ώρες ή λίγες ημέρες. Τα κύτταρα μνήμης χρειάζονται τουλάχιστον 3–5 ημέρες για να ενεργοποιηθούν, να διαφοροποιηθούν σε πλασματοκύτταρα και να παραγάγουν επαρκή αντισώματα. Συνεπώς, η ανοσολογική μνήμη μόνη της δεν προλαβαίνει να αποτρέψει την εκδήλωση κεραυνοβόλου νόσου. Απαιτούνται συνεχώς κυκλοφορούντα εξουδετερωτικά αντισώματα πάνω από το όριο προστασίας.
• Νόσος με μακρό χρόνο επώασης: (π.χ. ηπατίτιδα Β, HPV). Ο χρόνος επώασης κυμαίνεται από εβδομάδες έως μήνες. Ακόμη και αν τα αντισώματα στον ορό έχουν μειωθεί σε μη ανιχνεύσιμα επίπεδα, η επανέκθεση στο αντιγόνο διεγείρει τα κύτταρα μνήμης, τα οποία προλαβαίνουν να παραγάγουν υψηλούς τίτλους προστατευτικών αντισωμάτων πριν την εγκατάσταση της λοίμωξης.
• Υψηλή μεταλλαξιμότητα: (π.χ. ιός γρίπης, SARS-CoV-2). Οι αντιγονικές μεταβολές (antigenic drift/shift) επιτρέπουν στο παθογόνο να διαφεύγει της ανοσίας, καθιστώντας απαραίτητο τον τακτικό επανεμβολιασμό με επικαιροποιημένα στελέχη.

—

Ατομικοί παράγοντες και φυσική επανέκθεση Στο βίντεο από 08:35

Οι ατομικοί παράγοντες επηρεάζουν ουσιαστικά την ανοσογονικότητα και τη διάρκεια της προστασίας:

1. Ηλικία:
   • Βρέφη: Το ανοσοποιητικό σύστημα είναι ανώριμο, ενώ ταυτόχρονα κυκλοφορούν μητρικά αντισώματα (IgG) που έχουν μεταφερθεί διαπλακουντιακά. Τα μητρικά αντισώματα μπορούν να εξουδετερώσουν το εμβολιακό αντιγόνο, μειώνοντας την αποτελεσματικότητα της πρώτης δόσης. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο απαιτείται πολυδοσικό σχήμα πρωτογενούς ανοσοποίησης στη βρεφική ηλικία.
   • Ηλικιωμένοι: Παρατηρείται ανοσογήρανση (immunosenescence), με μειωμένη ικανότητα παραγωγής αντισωμάτων υψηλής συγγένειας και φθίνουσα κυτταρική ανοσία.
2. Γενετικό υπόβαθρο: Πολυμορφισμοί στα μόρια HLA επηρεάζουν την αναγνώριση και παρουσίαση των επιτόπων, οδηγώντας ορισμένα άτομα σε πτωχή απόκριση (non-responders), όπως παρατηρείται χαρακτηριστικά στο εμβόλιο της ηπατίτιδας Β.
3. Ανοσοκαταστολή και χρόνια νοσήματα: Ασθενείς με νεφρική ανεπάρκεια, διαβήτη ή ανοσοανεπάρκειες εμφανίζουν ταχύτερη πτώση των τίτλων αντισωμάτων.
4. Φαρμακευτική αγωγή: Λήψη κορτικοειδών, βιολογικών παραγόντων ή χημειοθεραπευτικών αναστέλλει τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων μνήμης.
5. Διατροφική κατάσταση: Ο σοβαρός υποσιτισμός και οι ελλείψεις ιχνοστοιχείων/βιταμινών αποδυναμώνουν την απάντηση, παράγοντας που ευτυχώς δεν αποτελεί μείζον πρόβλημα στον ελληνικό παιδιατρικό πληθυσμό.
6. Φυσική επανέκθεση (natural boosting): Στο παρελθόν, η ευρεία κυκλοφορία των παθογόνων στην κοινότητα λειτουργούσε ως φυσική αναμνηστική δόση (π.χ. στην ανεμοβλογιά, στον κοκκύτη και στον τέτανο μέσω επαφής με το χώμα), διατηρώντας τους τίτλους υψηλούς. Καθώς η εμβολιαστική κάλυψη αυξάνεται και η κυκλοφορία του παθογόνου ελαχιστοποιείται, η φυσική αυτή ενίσχυση εκλείπει. Εάν η εμβολιαστική ανοσία εξασθενήσει και δεν χορηγηθούν αναμνηστικές δόσεις, δημιουργούνται θύλακες ευπαθούς πληθυσμού με κίνδυνο επανεμφάνισης της νόσου.

—

Σχήμα πολλαπλών δόσεων στη βρεφική ηλικία και αντιγονικό φορτίο Στο βίντεο από 10:40

Το κλασικό μοντέλο κινητικής των αντισωμάτων (Galazka, 1993) εξηγεί γιατί τα βρέφη χρειάζονται πολλαπλές δόσεις:

1. 1η δόση: Παράγει χαμηλό τίτλο αντισωμάτων, συχνά κάτω από το προστατευτικό όριο, με μικρή διάρκεια, ενώ επάγει την αρχική διαφοροποίηση των Β-κυττάρων.
2. 2η δόση (μεσοδιάστημα 1–2 μηνών): Επάγει ταχύτερη και υψηλότερη άνοδο των τίτλων πάνω από το όριο προστασίας, η οποία ωστόσο φθίνει σε βάθος λίγων μηνών.
3. 3η δόση: Σταθεροποιεί την απόκριση και εξασφαλίζει επαρκή προστασία κατά το πρώτο έτος της ζωής.
4. Αναμνηστική δόση (booster στο 2ο έτος): Χορηγούμενη τουλάχιστον 6 μήνες μετά την πρωτογενή σειρά, επιτρέπει στα Β-κύτταρα μνήμης να ωριμάσουν πλήρως στα βλαστικά κέντρα (σωματική υπερμετάλλαξη, ωρίμανση συγγένειας αντισωμάτων). Η δόση αυτή εκτινάσσει τους τίτλους σε πολύ υψηλά επίπεδα και εξασφαλίζει πολυετή διάρκεια προστασίας.

Συγχρονισμός εμβολίων και μέγιστη επίπτωση νοσημάτων

Συχνά οι γονείς εκφράζουν ανησυχία για τον «συνωστισμό» πολλών εμβολίων στους πρώτους μήνες της ζωής. Η απάντηση της επιστήμης βασίζεται στη φυσική ιστορία των λοιμώξεων: δεν πρόκειται για «συνωστισμό εμβολίων», αλλά για ανάγκη προστασίας έναντι του συνωστισμού της μέγιστης επίπτωσης των παιδιατρικών νοσημάτων.

Η μέγιστη ευαλωτότητα και η υψηλότερη νοσηρότητα και θνητότητα για νοσήματα όπως ο κοκκύτης, ο πνευμονιόκοκκος, ο αιμόφιλος ινφλουέντζας τύπου b, ο μηνιγγιτιδόκοκκος και ο ροταϊός καταγράφονται μεταξύ του 2ου και του 8ου μήνα ζωής. Συνεπώς, η έγκαιρη χορήγηση δύο δόσεων έως τον 4ο–5ο μήνα είναι ζωτικής σημασίας για να προληφθούν σοβαρές επιπλοκές και νοσηλείες.

Θεωρητική αντιγονική ικανότητα του βρέφους

Ένα άλλο κοινό ερώτημα είναι το κατά πόσον το ανοσοποιητικό σύστημα του βρέφους «αντέχει» τόσα εμβόλια ταυτόχρονα. Τα επιστημονικά δεδομένα (Offit et al., Pediatrics 2002) καταρρίπτουν τον μύθο της ανοσολογικής υπερφόρτωσης:

• Παλαιό ολοκυτταρικό εμβόλιο κοκκύτη (wP, δεκαετία 1970): Περιείχε πάνω από 3.000 διαφορετικά αντιγόνα σε μία μόνο ένεση.
• Σύγχρονα εμβόλια (DTaP-IPV-Hib-HBV, PCV, MMR, Varicella): Περιέχουν συνολικά 123 έως 140 αντιγόνα, χάρη στην εξέλιξη της βιοτεχνολογίας και των κεκαθαρμένων ακυτταρικών/ανασυνδυασμένων πρωτεϊνών.
• Καθημερινή έκθεση: Μέσω του θηλασμού, της τροφής, των αντικειμένων και της φυσικής χλωρίδας, το βρέφος εκτίθεται καθημερινά σε >1.000.000 αντιγόνα.
• Ανοσολογική χωρητικότητα: Το βρέφος διαθέτει την ικανότητα να αναγνωρίσει ταυτόχρονα περίπου 10 εκατομμύρια (10⁷) διαφορετικά αντιγόνα.
• Τα εμβόλια που χορηγούνται δεσμεύουν περίπου το 0,1% της λειτουργικής ικανότητας του ανοσοποιητικού του συστήματος.

—

Διάρκεια προστασίας ανά εμβόλιο Στο βίντεο από 14:05

Εξαπλό εμβόλιο (DTaP-IPV-Hib-HepB)

Νόσημα	Διάρκεια προστασίας	Σχόλια κλινικής πράξης
Διφθερίτιδα	~10 έτη	Απαιτούνται αναμνηστικές δόσεις στην εφηβεία και στην ενήλικη ζωή κάθε 10 έτη.
Τέτανος	~10 έτη	Αναμνηστική δόση κάθε 10 χρόνια (ή στα 5 έτη σε περίπτωση ρυπαρού/υψηλού κινδύνου τραύματος).
Κοκκύτης	4–6 έτη	Φθίνουσα ανοσία. Απαιτούνται αναμνηστικές δόσεις (προσχολική, εφηβεία) και εμβολιασμός εγκύων (Tdap) σε κάθε κύηση.
Πολιομυελίτιδα (IPV)	≥20 έτη, πιθανώς ισόβια	Δεν απαιτείται αναμνηστικός εμβολιασμός σε υγιή άτομα χωρίς ταξιδιωτικό κίνδυνο.
Αιμόφιλος τύπου b (Hib)	≥10–15 έτη	Συζευγμένο εμβόλιο. Επάγει μακρά ανοσία και ανοσολογική μνήμη.
Ηπατίτιδα Β (HBV)	≥20 έτη, πιθανώς ισόβια	Ισχυρή κυτταρική μνήμη. Δεν συστήνεται αναμνηστική δόση στον γενικό πληθυσμό, ακόμη και αν τα anti-HBs πέσουν <10 mIU/mL.

Εμβόλιο ροταϊού (Rotavirus)

• Τύπος: Ζων εξασθενημένο, από του στόματος χορηγούμενο (μονοδύναμο σε 2 δόσεις ή πενταδύναμο σε 3 δόσεις).
• Έναρξη χορήγησης: Από την 6η εβδομάδα ζωής, ολοκλήρωση έως τους 6 (ή 8) μήνες.
• Αποτελεσματικότητα: >90% έναντι σοβαρής γαστρεντερίτιδας και νοσηλείας για τα πρώτα 2 χρόνια ζωής.
• Διάρκεια προστασίας: 2–3 χρόνια για βαριά νόσο, προστασία από νοσηλεία έως και 5 έτη.
• Ενίσχυση ανοσίας: Οι επαναλαμβανόμενες ασυμπτωματικές ή ήπιες φυσικές επαναλοιμώξεις στην κοινότητα λειτουργούν ως φυσικοί ενισχυτές (boosters). Η συλλογική ανοσία (herd effect) μειώνει συνολικά την κυκλοφορία του ιού.

Εμβόλιο MMR (Ιλαρά – Ερυθρά – Παρωτίτιδα)

• Τύπος: Ζων εξασθενημένο (2 δόσεις: 1η στους 12–15 μήνες, 2η στους 2–3 έτη).
• Χρόνος ημίσειας ζωής αντισωμάτων (μαθηματικά μοντέλα):
  • Ιλαρά: Έως και 3.000 χρόνια.
  • Ερυθρά: Περίπου 114 χρόνια.
  • Παρωτίτιδα: Περίπου 500 χρόνια.
• Διάρκεια κλινικής προστασίας:
  • Ιλαρά και Ερυθρά: Ισόβια προστασία (αποτελεσματικότητα 97% και 94% αντίστοιχα).
  • Παρωτίτιδα: Αποτελεσματικότητα ~88%. Η προστασία διαρκεί 10–20 έτη και εμφανίζει μερική φθορά. Έχουν περιγραφεί επιδημικές εξάρσεις παρωτίτιδας σε πλήρως εμβολιασμένους νεαρούς ενήλικες σε κλειστούς πληθυσμούς (πανεπιστημιουπόλεις, στρατόπεδα). Σε τέτοιες επιδημίες, συνιστάται η χορήγηση 3ης δόσης MMR.

Εμβόλιο ανεμοβλογιάς (Varicella)

• Τύπος: Ζων εξασθενημένο (2 δόσεις: 1η στους 12–15 μήνες, 2η στους 2–3 έτη).
• Αποτελεσματικότητα: >98% έναντι σοβαρής ανεμοβλογιάς μετά από 2 δόσεις.
• Διάρκεια προστασίας: ≥20 έτη, πιθανώς ισόβια. Δεν απαιτούνται αναμνηστικές δόσεις πέραν της 2ης δόσης.

Εμβόλιο ηπατίτιδας Α (HAV)

• Τύπος: Αδρανοποιημένο (2 δόσεις με μεσοδιάστημα 6–18 μηνών, έναρξη μετά τους 12 μήνες).
• Αποτελεσματικότητα: >95% μετά τη 2η δόση.
• Διάρκεια προστασίας: 20–25 έτη, πιθανότατα ισόβια. Επάγει ισχυρή ανοσολογική μνήμη που κινητοποιείται άμεσα σε περίπτωση επανέκθεσης.

Εμβόλιο κατά του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV)

• Τύπος: Πρωτεϊνικό υπομονάδων / ιόμορφα σωματίδια (VLPs) (διδύναμο, τετραδύναμο, εννεαδύναμο).
• Σχήμα: 2 δόσεις σε ηλικίες 9–14 ετών (0, 6 μήνες) ή 3 δόσεις σε ηλικίες ≥15 ετών (0, 1–2, 6 μήνες).
• Αποτελεσματικότητα: >90% έναντι των στοχευόμενων ογκογόνων τύπων (HPV 16, 18 κ.ά.).
• Διάρκεια προστασίας: μακροχρόνια. Υπάρχουν κλινικά δεδομένα παρακολούθησης έως και 17 έτη που δείχνουν σταθερά υψηλούς τίτλους αντισωμάτων και ισχυρή μνήμη, χωρίς ένδειξη ανάγκης αναμνηστικής δόσης.

—

Συζευγμένα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια (PCV) Στο βίντεο από 18:15

Τα συζευγμένα πνευμονιοκοκκικά εμβόλια (PCV13, PCV15, PCV20) έχουν επιφέρει δραματική μείωση της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής νόσου (ΔΠΝ).

• Μηχανισμός: Ενεργοποίηση ισχυρής ανοσολογικής μνήμης μέσω της σύζευξης των πολυσακχαριτών των καψιδίων με πρωτεϊνικό φορέα (CRM197).
• Διάρκεια προστασίας: Περίπου 10 έτη μετά τη βασική σειρά και την αναμνηστική δόση του 2ου έτους.
• Αναμνηστική δόση: Η αναμνηστική δόση στους 12–15 μήνες είναι απαραίτητη για την εδραίωση μακροχρόνιας προστασίας έως το τέλος της παιδικής ηλικίας.
• Ιδιαιτερότητες οροτύπων: Η διάρκεια και το ύψος των προστατευτικών αντισωμάτων διαφέρουν ανά ορότυπο. Ορότυποι όπως ο 3 και ο 19A παραμένουν πιο δύσκολοι στην πλήρη και μακροχρόνια εξουδετέρωσή τους, απαιτώντας υψηλότερους τίτλους αντισωμάτων.
• Συλλογική ανοσία (herd immunity): Η εξάλειψη της ρινοφαρυγγικής φορείας στα εμβολιασμένα παιδιά προστατεύει έμμεσα τα ανεμβολίαστα βρέφη και τους ηλικιωμένους.

—

Μηνιγγιτιδοκοκκικά εμβόλια (MenACWY και MenB) Στο βίντεο από 19:05

Η μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ταχύτατα εξελισσόμενης λοίμωξης (εντός 24 ωρών), όπου η ανοσολογική μνήμη δεν επαρκεί και απαιτούνται υψηλά επίπεδα κυκλοφορούντων βακτηριοκτόνων αντισωμάτων (hSBA).

Τετραδύναμα συζευγμένα εμβόλια (MenACWY)

• Σε εφήβους και μεγαλύτερα παιδιά παρέχουν προστασία για 5–10 έτη.
• Όταν χορηγούνται στη βρεφική ηλικία, η διάρκεια προστασίας είναι μικρότερη (περίπου 3–5 έτη).
• Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο διεθνώς συστήνεται αναμνηστική δόση στην εφηβεία (11–12 ετών και επαναληπτική στα 16 έτη).

Εμβόλια μηνιγγιτιδοκόκκου ομάδας Β (MenB)

• Παιδιά <2 ετών: Παρατηρείται ταχεία πτώση των κυκλοφορούντων αντισωμάτων. Ενώ η προστασία είναι μέγιστη κατά τους πρώτους μήνες μετά το πέρας του σχήματος (καλύπτοντας την περίοδο της μέγιστης επίπτωσης της νόσου στον 1ο χρόνο), οι μελέτες δείχνουν σημαντική μείωση των αντισωμάτων στα 2 έως 3 έτη (και έως 7 έτη ανάλογα με το σχήμα).
• Διάρκεια: Η προστασία δεν είναι ισόβια.
• Ανάγκη αναμνηστικών: Ενδέχεται να απαιτείται αναμνηστική δόση στην εφηβεία, καθώς οι έφηβοι και οι νεαροί ενήλικες αποτελούν τη δεύτερη κύρια ηλικιακή ομάδα κινδύνου λόγω αυξημένης ρινοφαρυγγικής φορείας και κοινωνικών συνηθειών.

—

Η επιδημιολογική πραγματικότητα στην Ελλάδα Στο βίντεο από 21:18

Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών της Ελλάδας συγκαταλέγεται στα πλέον σύγχρονα, πλήρη και γενναιόδωρα προγράμματα παγκοσμίως, παρέχοντας δωρεάν πρόσβαση σε καινοτόμα εμβόλια.

Δεδομένα ΕΟΔΥ (Έκθεση 2024)

• Σχεδόν πλήρης εξάλειψη: Διφθερίτιδα, ερυθρά, πολιομυελίτιδα, νεογνικός τέτανος.
• Αιμόφιλος ινφλουέντζας τύπου b: Μόνο σποραδικά κρούσματα.
• Μηνιγγιτιδόκοκκος A, C, W, Y: Σποραδικά κρούσματα (1–2 περιστατικά ετησίως).
• Ανεμοβλογιά με επιπλοκές: Μείωση σε 0,4 ανά 100.000 πληθυσμού (μέσος όρος 2022–2024).
• Ηπατίτιδα Α: Επίπτωση 0,88 ανά 100.000 (περιορίζεται κυρίως σε κοινότητες Ρομά και ταξιδιώτες).
• Ηπατίτιδα Β: Επίπτωση 0,2 ανά 100.000, με κορύφωση σε άνδρες 20–44 ετών.
• Τέτανος: Επίπτωση 0,02 ανά 100.000, αφορά σχεδόν αποκλειστικά ανεμβολίαστους ηλικιωμένους άνω των 65 ετών.

Κοκκύτης: Η έξαρση του 2024

Το 2024 καταγράφηκαν στην Ελλάδα 440 κρούσματα κοκκύτη, αριθμός που αντιστοιχεί στη μεγαλύτερη έξαρση της νόσου κατά την περίοδο 2004–2024.

• Ηλικιακή κατανομή: Η υψηλότερη επίπτωση παρατηρήθηκε σε βρέφη και παιδιά 0–4 ετών, και ιδιαίτερα σε βρέφη κάτω του 1 έτους.
• Αιτιολογία: Φθίνουσα εμβολιαστική ανοσία σε εφήβους/ενήλικες, ύπαρξη ανεμβολίαστων θυλάκων και ήπια/άτυπη κλινική εικόνα σε ενήλικες που μεταδίδουν τη νόσο στα ανεμβολίαστα βρέφη.
• Κλινική σημασία: Υπογραμμίζεται η απόλυτη αναγκαιότητα εμβολιασμού των εγκύων με Tdap σε κάθε κύηση (μεταξύ 27ης και 36ης εβδομάδας) για την παθητική διαπλακουντιακή μεταφορά αντισωμάτων στο νεογνό.

Ιλαρά

Κατά την περίοδο 2004–2024 καταγράφηκαν 4.189 κρούσματα σε τρεις κύριες επιδημίες (2005–2006, 2010–2011, 2017–2018), με μέση ετήσια επίπτωση 1,92 ανά 100.000 και 4 θανάτους (θνητότητα 0,02%).

• Ευάλωτες ομάδες: Έλληνες Ρομά (56,5%) και ανεμβολίαστοι νεαροί ενήλικες του γενικού πληθυσμού.
• Σύνηθες πρότυπο: Εισαγωγή στελεχών από χώρες με επιδημίες (π.χ. Ρουμανία) μέσω μετακινούμενων πληθυσμών και διασπορά σε ανεμβολίαστους θύλακες.

Πνευμονιόκοκκος: στοιχεία αποτελεσματικότητας

Η εισαγωγή των PCV μείωσε κατακόρυφα τη ΔΠΝ διεθνώς. Στις ΗΠΑ (δεδομένα CDC 1988–2018):

• Συνολική επίπτωση ΔΠΝ: Από 95/100.000 (1988) σε 7/100.000 (2018).
• Ορότυποι PCV13: Από 88/100.000 σε μόλις 1/100.000.

Στην Ελλάδα, μελέτες των Συρογιαννόπουλου, Ξηρογιάννη και Τσολιά δείχνουν ότι το νεότερο 20δύναμο συζευγμένο εμβόλιο (PCV20) καλύπτει ένα πρόσθετο 10% έως 30% των στελεχών ΔΠΝ και μη διεισδυτικής νόσου που δεν καλύπτονταν από το PCV13, ανάλογα με την ηλικία και την περιοχή.

—

Διεθνείς εξελίξεις και οδηγίες CDC/ACIP για τον μηνιγγιτιδόκοκκο Στο βίντεο από 25:25

Στην Ελλάδα (2023–2024), η μηνιγγιτιδοκοκκική νόσος παρουσίασε αύξηση μετά την άρση των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας COVID-19, με τη συντριπτική πλειονότητα των κρουσμάτων να οφείλεται στην οροομάδα Β.

Η ηλικιακή κατανομή αναδεικνύει δύο αιχμές:

1. Στα βρέφη κάτω του 1 έτους (όπου η έγκαιρη έναρξη του εμβολιασμού MenB έχει μειώσει τα κρούσματα).
2. Στους εφήβους και νεαρούς ενήλικες 15–24 ετών (επίπτωση 1,46/100.000 το 2024 έναντι 0,76 το 2023).

Διεθνείς πρακτικές εμβολιασμού MenB σε εφήβους

Χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νέα Ζηλανδία, η Ισπανία, η Αυστραλία, η Μάλτα και η Ιταλία έχουν υιοθετήσει προγράμματα εμβολιασμού εφήβων/νεαρών ενηλίκων έναντι του MenB (καθολικά ή σε ομάδες κινδύνου/φοιτητές). Στη Γαλλία συστήνεται ο εμβολιασμός στις ηλικίες 15–24 ετών.

Συστάσεις CDC/ACIP ΗΠΑ (MMWR, Οκτώβριος 2024)

Εμβόλιο MenACWY:

• Γενικός πληθυσμός: 1η δόση στα 11–12 έτη και αναμνηστική δόση (booster) στα 16 έτη.
• Ομάδες υψηλού κινδύνου (ασπληνία, ανεπάρκεια συμπληρώματος κ.λπ.): Έναρξη από την ηλικία των 2 μηνών, με αναμνηστικές δόσεις κάθε 3 χρόνια για παιδιά κάτω των 7 ετών και κάθε 5 χρόνια για άτομα άνω των 7 ετών.

Εμβόλια MenB (4C-MenB / Bexsero και MenB-FHbp / Trumenba):

Οι εμπορικές ονομασίες των εμβολίων αναφέρονται όπως στην ομιλία και στις συστάσεις του ACIP.

• Υγιείς έφηβοι 16–23 ετών (προτιμώμενη ηλικία 16–18 έτη): Εμβολιασμός βάσει κοινής κλινικής απόφασης (shared clinical decision making):
  • Σχήμα: 2 δόσεις (μήνες 0 και 6).
• Άτομα αυξημένου κινδύνου (ανατομική/λειτουργική ασπληνία, ανεπάρκεια τελικών κλασμάτων συμπληρώματος, λήψη eculizumab/ravulizumab, μικροβιολόγοι εργαστηρίου):
  • Αρχικό σχήμα: 3 δόσεις (μήνες 0, 1–2, 6).
  • 1ο Booster: 1 χρόνο μετά την ολοκλήρωση της αρχικής σειράς.
  • Συνεχιζόμενα Boosters: Κάθε 2–3 χρόνια εφόσον παραμένει ο κίνδυνος.

—

Σύνοψη Στο βίντεο από 28:30

Η προστασία των εμβολίων ταξινομείται αδρά σε τρεις κατηγορίες διάρκειας:

• Μακρά / Ισόβια: Ιλαρά, ερυθρά, ηπατίτιδα Α, ηπατίτιδα Β, HPV.
• Μέση (5–10 έτη): Διφθερίτιδα, τέτανος, πολιομυελίτιδα (IPV), παρωτίτιδα, πνευμονιόκοκκος, ανεμοβλογιά.
• Βραχύτερη (2–5 έτη): Μηνιγγιτιδόκοκκος Β, MenACWY (σε βρέφη), ακυτταρικός κοκκύτης, ροταϊός, αναπνευστικοί ιοί.

Η κατανόηση αυτών των διαφορών επιτρέπει στον παιδίατρο να σχεδιάζει εξατομικευμένα την πρόληψη, διασφαλίζοντας ότι η προστασία δεν διακόπτεται μετά τη βρεφική ηλικία.