Καφρίτσα Γ. – Παιδογαστρεντερολόγος – Το Ανήσυχο Βρέφος από τη Σκοπιά του Παιδογαστρεντερολόγου

Εισαγωγή και το μέγεθος του προβλήματος Στο βίντεο από 00:00

Το ανήσυχο βρέφος αποτελεί ένα σύνηθες και διαχρονικό κλινικό πρόβλημα στην καθημερινή παιδιατρική πράξη, το οποίο ταλαιπωρεί τους γονείς αλλά και τους παιδιάτρους. Οι βρεφικοί κολικοί αποτελούν παροδικό νευροαναπτυξιακό φαινόμενο, ωστόσο η κύρια ανησυχία του κλινικού γιατρού είναι να αποκλείσει την ύπαρξη υποκείμενου οργανικού προβλήματος.

Οι γονείς συχνά αναζητούν απαντήσεις και συμβουλές σε πολλαπλές πηγές υγείας:

• Στον παιδίατρο και σε ειδικούς ιατρούς
• Στο διαδίκτυο
• Στο ευρύτερο οικογενειακό και κοινωνικό περιβάλλον

Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να λαμβάνουν συχνά αντικρουόμενες συμβουλές, γεγονός που επιτείνει τη σύγχυση και το άγχος της οικογένειας. Στη διεθνή βιβλιογραφία καταγράφεται έντονο ενδιαφέρον, με περισσότερα από 4.000 δημοσιευμένα άρθρα τα τελευταία χρόνια γύρω από το ανήσυχο βρέφος, το επίμονο κλάμα και τους κολικούς.

Επιπτώσεις και ανάγκη πρώιμης παρέμβασης

Η ανάγκη για έγκαιρη ενημέρωση και αντιμετώπιση δεν υπαγορεύεται μόνο από την ανακούφιση του βρέφους και τη μείωση των τηλεφωνημάτων προς τον ιατρό. Στη βιβλιογραφία έχει βρεθεί ότι η παράταση των κολικών μπορεί να συσχετίζεται μακροπρόθεσμα με:

• Αυξημένη συχνότητα υποτροπιαζόντων κοιλιακών αλγών στην παιδική ηλικία.
• Διαταραχές στην αναπτυξιακή και γνωσιακή λειτουργία, καθώς και διαταραχές ρύθμισης συναισθήματος (behavioral and emotional regulation disorder in infancy).
• Αυξημένο κίνδυνο πρόωρης διακοπής του μητρικού θηλασμού.
• Επιλόχεια κατάθλιψη της μητέρας και αυξημένο κίνδυνο κακοποίησης του βρέφους (σύνδρομο ανατάραξης βρέφους).

Επιγενετικοί μηχανισμοί και φυσιολογική καμπύλη κλάματος Στο βίντεο από 01:36

Η θεωρία της πρώιμης παρέμβασης εδράζεται στην επιγενετική. Σε ένα γενετικά προδιατεθειμένο άτομο, στρεσογόνα γεγονότα της πρώιμης βρεφικής ηλικίας (όπως η λήψη αντιβιοτικών, επώδυνοι κολικοί, σοβαρές λοιμώξεις ή εισαγωγή στο νοσοκομείο) επιδρούν επιγενετικά στον άξονα εντέρου-εγκεφάλου (gut-brain axis). Οι επιδράσεις αυτές μεταβάλλουν την πλαστικότητα του κεντρικού και εντερικού νευρικού συστήματος, την εντερική ανοσία και τον εντερικό φραγμό, προδιαθέτοντας στην εμφάνιση λειτουργικών γαστρεντερικών διαταραχών (π.χ. σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου) στην παιδική ή ενήλικη ζωή.

Χρόνος κλάματος σε φυσιολογικά βρέφη

Ο μέσος χρόνος κλάματος ανά ημέρα μεταβάλλεται ανάλογα με την ηλικία του βρέφους:

Ηλικία (μήνες)	Χρόνος κλάματος ανά ημέρα (min)
1–3 μήνες	121 λεπτά (~2 ώρες)
4–6 μήνες	59 λεπτά (~1 ώρα)
7–9 μήνες	72 λεπτά
10–12 μήνες	54 λεπτά

Ένα φυσιολογικό βρέφος μπορεί να κλαίει έως και 3 ώρες την ημέρα. Η συχνότητα και η πορεία των κολικών ακολουθούν πανομοιότυπη καμπύλη διεθνώς, όπως αποδεικνύεται από μελέτες διαφόρων δεκαετιών (Brazelton 1962, Kramer 2001, Hunziker & Barr 1986). Η κορύφωση του κλάματος (peak) παρατηρείται σταθερά γύρω στην 5η με 6η εβδομάδα ζωής και ακολουθεί σταδιακή αποκλιμάκωση.

Ορισμοί και επιδημιολογία των βρεφικών κολικών Στο βίντεο από 03:19

Ο κλασικός ορισμός διατυπώθηκε από τον Wessel το 1954 και βασίζεται στον «κανόνα των τριών»:

• Κλάμα διάρκειας > 3 ώρες την ημέρα
• Για > 3 ημέρες την εβδομάδα
• Για διάστημα > 3 εβδομάδων
• Σε βρέφος με κατά τα άλλα φυσιολογική σωματική ανάπτυξη, με ύφεση περίπου στον 3ο μήνα.

Σύμφωνα με τα νεότερα κριτήρια Rome IV (2016) και τις κοινές θέσεις της ESPGHAN (European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition):

• Για κλινικούς σκοπούς, ορίζονται ως επεισόδια ανεξήγητου, παρατεινόμενου κλάματος, ανησυχίας ή ευερεθιστότητας που αναφέρονται από τους φροντιστές, ξεκινούν και σταματούν χωρίς εμφανή αιτία, δεν μπορούν να προληφθούν ή να επιλυθούν εύκολα, σε βρέφος ηλικίας < 5 μηνών.
• Δεν απαιτείται πλέον η αυστηρή αναμονή των 3 εβδομάδων για να τεθεί η διάγνωση και να παρασχεθεί βοήθεια στην οικογένεια.

Επιδημιολογία

• Συχνότητα κατά Wessel: 17–25% στις 6 εβδομάδες, 11% στις 8–9 εβδομάδες, 0,6% στις 10–12 εβδομάδες.
• Συχνότητα κατά Rome IV: 6–10%.
• Η επίπτωση είναι ακριβώς η ίδια σε αγόρια και κορίτσια.
• Η συχνότητα είναι ίδια σε θηλάζοντα βρέφη και σε βρέφη που λαμβάνουν τεχνητή διατροφή (φόρμουλα).

Παθοφυσιολογία των κολικών και ο άξονας εντέρου-εγκεφάλου Στο βίντεο από 04:09

Η παθοφυσιολογία των κολικών είναι σύνθετη και πολυπαραγοντική. Το έντερο συνδέεται άμεσα με τον εγκέφαλο μέσω νευρικών οδών (πνευμονογαστρικό νεύρο, εντερικό νευρικό σύστημα), ανοσολογικών μηχανισμών (κυτταροκίνες) και ενδοκρινικών εκκρίσεων.

Στο βρέφος με κολικούς παρατηρούνται συγκριτικά με το υγιές βρέφος:

1. Εντερική δυσβίωση.
2. Αυξημένη εντερική διαπερατότητα («leaky gut»).
3. Υποκλινική φλεγμονή του εντερικού βλεννογόνου με έκλυση φλεγμονωδών κυτταροκινών (TNF-α, IL-8).
4. Σπλαχνική υπερευαισθησία και διαταραχές κινητικότητας.

1. Νευροαναπτυξιακοί παράγοντες και αυτορρύθμιση

Υπάρχει μια παροδική ανωριμότητα στην αυτόνομη ρύθμιση του κλάματος. Χαρακτηριστική είναι η συγκριτική μελέτη μεταξύ βρεφών στον Καναδά και βρεφών της φυλής !Kung San στην Μποτσουάνα:

• Η επίπτωση των κολικών ήταν ίδια και στους δύο πληθυσμούς.
• Στην Μποτσουάνα όμως, τα βρέφη σταματούσαν να κλαίνε πολύ πιο γρήγορα και ο συνολικός χρόνος κλάματος ήταν σημαντικά μικρότερος. Αυτό οφειλόταν στο μοντέλο φροντίδας («continuous carrying»): το βρέφος βρισκόταν σε διαρκή σωματική επαφή με τη μητέρα ή άλλα μέλη της κοινότητας και ανταποκρίνονταν άμεσα στο κλάμα του, σε αντίθεση με το δυτικό μοντέλο όπου τα βρέφη αφήνονται να κλαίνε μόνα τους.

Παράλληλα, διαπιστώνεται ανωριμότητα ή δυσλειτουργία του ενδογενούς οπιοειδούς συστήματος. Σε κλινικές δοκιμές, η χορήγηση σακχαρόζης (sucrose) σε υγιή βρέφη προκαλεί αναλγησία και άμεση παύση του κλάματος μέσω έκλυσης ενδορφινών. Αντίθετα, σε μία ομάδα βρεφών με κολικούς, η σακχαρόζη δεν ανέστειλε το κλάμα, υποδηλώνοντας κεντρική εγκεφαλική ανωριμότητα στην επεξεργασία του πόνου και της ικανοποίησης.

2. Διαταραχές εντερικής κινητικότητας και πεπτικά πεπτίδια

Σε βρέφη με κολικούς έχουν βρεθεί διαταραχές στις ορμόνες που ρυθμίζουν την κινητικότητα του γαστρεντερικού σωλήνα:

• Αυξημένα επίπεδα γκρελίνης (ghrelin) νηστείας.
• Σημαντικά αυξημένα επίπεδα μοτιλίνης (motilin) στο αίμα (τόσο σε θηλάζοντα όσο και σε σιτιζόμενα με φόρμουλα βρέφη).

Η υπερέκκριση μοτιλίνης προκαλεί υπερκινητικότητα και επιταχυνόμενη γαστρεντερική διέλευση, προκαλώντας εντερικό άλγος και κράμπες.

3. Εντερικό μικροβίωμα και φλεγμονή

Μελέτες μεταγονιδιωματικής και μεταβολομικής δείχνουν σαφείς διαφορές στο μικροβίωμα των βρεφών με κολικούς:

• Υγιή βρέφη: Κυριαρχία προστατευτικών Bifidobacterium (π.χ. B. longum, B. breve) και Actinobacteria.
• Βρέφη με κολικούς: Μειωμένα Bifidobacteria, μειωμένη μικροβιακή ποικιλομορφία, αυξημένη παρουσία Clostridium, Escherichia coli και άλλων Gram-αρνητικών βακτηρίων που παράγουν αέρια.
• Κοπρανώδης καλπροτεκτίνη (fecal calprotectin): Βρέθηκε σημαντικά αυξημένη σε βρέφη με κολικούς (μελέτες Rhoads κ.ά., The Journal of Pediatrics), γεγονός που επιβεβαιώνει την παρουσία υποκλινικής εντερικής φλεγμονής.

4. Σύνθεση μητρικού γάλακτος και κολικοί

Σε πρόσφατη μελέτη πολυ-ομικής ανάλυσης (multi-omic analysis, 2023) σε 182 θηλάζουσες μητέρες (28 βρέφη με κολικούς, 154 χωρίς κολικούς):

• Στο μητρικό γάλα των μητέρων των οποίων τα βρέφη εμφάνισαν κολικούς ανιχνεύθηκαν υψηλότερα επίπεδα Staphylococcus και microRNA (miR-211-3p, Let-7a-5p), καθώς και χαμηλότερα επίπεδα Lactobacillus και ηπατοκυτταρικού αυξητικού παράγοντα (HGF).
• Τα στοιχεία αυτά συνδέονται με δυσβίωση στο βρέφος, αυξημένη εντερική διαπερατότητα και υποκλινική φλεγμονή του μαστού (μαστίτιδα).

5. Ψυχολογικοί παράγοντες γονέων

Το οικογενειακό περιβάλλον διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο:

• Επιλόχεια κατάθλιψη, άγχος μητέρας και συναισθηματική αμφιθυμία («απώλεια του ιδανικού μωρού»).
• Έντονο στρες και κούραση (chronic exhaustion), έλλειψη υποστηρικτικού περιβάλλοντος.
• Σωματικά προβλήματα μετά τον τοκετό, μεγάλη ηλικία μητέρας, πρώτο παιδί στην οικογένεια.
• Πρόωρη επιστροφή της μητέρας στην εργασία εντός των πρώτων 3 μηνών.
• Άγχος και δυσφορία του πατέρα (distress in fathers), το οποίο έχει αποδειχθεί ότι συσχετίζεται επίσης με το έντονο κλάμα του βρέφους.

Διαφορική διάγνωση και οργανικές διαταραχές Στο βίντεο από 09:35

Μόνο στο 5% των βρεφών που προσκομίζονται με έντονη ανησυχία υποκρύπτεται οργανικό νόσημα. Συνεπώς, δεν απαιτείται εκτεταμένος εργαστηριακός έλεγχος ρουτίνας.

Σημεία κινδύνου (red flags)

• Υψίσυχνο, υστερικό ή ασυνήθιστο κλάμα
• Παράταση των συμπτωμάτων πέραν του 4ου–5ου μήνα ζωής
• Συνύπαρξη συχνών αναγωγών, ρουκετοειδών εμέτων, χρόνιας διάρροιας
• Ελλιπής πρόσληψη βάρους (failure to thrive)
• Πυρετός
• Επεισόδια άπνοιας, κυάνωσης ή επεισόδια ALTE/BRUE
• Παθολογικά ευρήματα στη φυσική εξέταση (νευρολογικά σημεία, σπληνομεγαλία κ.λπ.)
• Οικογενειακό ιστορικό σοβαρής ατοπίας ή κατάθλιψης.

Εργαστηριακός έλεγχος

Σε αναδρομικές μελέτες επειγόντων περιστατικών (Pediatrics), η συχνότερη σοβαρή υποκείμενη οργανική διάγνωση σε βρέφη με ανεξήγητο κλάμα ήταν η ουρολοίμωξη (UTI). Επομένως, αν πρόκειται να γίνει μία εξέταση διαλογής, αυτή είναι η γενική και καλλιέργεια ούρων.

Μύθοι και πραγματικότητα Στο βίντεο από 10:35

1. Γαστροοισοφαγική παλινδρομική νόσος (ΓΟΠΝ)

Υπάρχει εκτεταμένη υπερδιάγνωση της ΓΟΠΝ και αλόγιστη χρήση αναστολέων αντλίας πρωτονίων (PPIs).

• Μελέτες δείχνουν ότι μόνο σε 1 στα 6 βρέφη με επίμονο κλάμα και αναγωγές αποδεικνύεται παθολογική γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση με αντικειμενικές μεθόδους (pH-μετρία / εμπέδηση).
• Κατευθυντήριες οδηγίες ESPGHAN/NASPGHAN (2017): Σε βρέφη με ανεξήγητο κλάμα, ευερεθιστότητα και ανησυχία, η χορήγηση αντιεκκριτικών φαρμάκων (PPIs) δεν συστήνεται εάν δεν έχει τεκμηριωθεί παθολογική ΓΟΠΝ.
• Συστηματικές ανασκοπήσεις (2018) κατέδειξαν ότι τα PPIs δεν υπερέχουν του εικονικού φαρμάκου (placebo) στη μείωση του χρόνου κλάματος των βρεφών.

2. Τροφική αλλεργία (αλλεργία στην πρωτεΐνη του γάλακτος αγελάδας – CMPA)

Η συχνότητα της πραγματικής CMPA κυμαίνεται στο 2–7%, ωστόσο έως και 36% των γονέων αλλάζουν γάλα θεωρώντας λανθασμένα ότι το παιδί έχει αλλεργία.

• Η τροφική αλλεργία στους κολικούς εντάσσεται συνήθως στους μη-IgE μεσολαβούμενους μηχανισμούς.
• Υποψία τίθεται όταν συνυπάρχει έκζεμα, αίμα ή βλέννα στα κόπρανα, έμετοι, διάρροια ή ισχυρό οικογενειακό ιστορικό ατοπίας.
• Η αλόγιστη αλλαγή γαλάτων δημιουργεί εσφαλμένες πεποιθήσεις στους γονείς, οδηγώντας σε μακροχρόνιες, αχρείαστες διαιτητικές στερήσεις που συνοδεύουν το παιδί για χρόνια.

3. Βρεφική δυσχεσία (infant dyschezia)

Συχνά συγχέεται με δυσκοιλιότητα ή κολικούς.

• Κλινική εικόνα: Το βρέφος κοκκινίζει, σφίγγεται, κλαίει έντονα για 10–20 λεπτά πριν από την αφόδευση. Στη συνέχεια αποβάλλει απόλυτα μαλακά, φυσιολογικά κόπρανα.
• Αιτιολογία: Φυσιολογική έλλειψη συντονισμού μεταξύ της αύξησης της ενδοκοιλιακής πίεσης και της χαλάρωσης των μυών του πυελικού εδάφους και του πρωκτικού σφιγκτήρα.
• Πορεία: Αποτελεί καλοήθη λειτουργική διαταραχή (Rome IV) σε βρέφη < 9 μηνών. Υποχωρεί αυτόματα μέσα σε λίγες εβδομάδες χωρίς θεραπεία. Δεν απαιτείται πρωκτικός ερεθισμός, ούτε θερμόμετρα ή υπόθετα.

4. Παροδική δυσανεξία στη λακτόζη

Στα τελειόμηνα βρέφη, το ένζυμο λακτάση στα εντεροκύτταρα βρίσκεται στο 90–95% της ενεργότητάς του και δεν υφίσταται ουσιαστική πρωτοπαθής ανεπάρκεια. Ωστόσο, μπορεί να παρατηρηθεί «λειτουργική υπερφόρτωση λακτόζης» (functional lactose overload) όταν το βρέφος σιτίζεται πολύ συχνά (π.χ. ανά 1–1,5 ώρα):

• Καταναλώνει μεγάλες ποσότητες αρχικού γάλακτος (foremilk), πλούσιου σε υδατάνθρακες/λακτόζη και φτωχού σε λιπαρά.
• Αυτό επιταχύνει τη γαστρική κένωση, η λακτάση δεν προλαβαίνει να διασπάσει όλο το φορτίο στο λεπτό έντερο, και η λακτόζη φτάνει στο παχύ έντερο όπου υφίσταται ζύμωση, παράγοντας αέρια, μετεωρισμό και όξινες κενώσεις.
• Οι μελέτες για τη χορήγηση σταγόνων λακτάσης είναι αντικρουόμενες (2 θετικές, 2 αρνητικές) και δεν υπάρχει ισχυρή τεκμηρίωση για συστηματική χρήση.

Πρακτική διαχείριση: συμπεριφορά, σίτιση και περιβάλλον Στο βίντεο από 13:26

Η αντιμετώπιση του ανήσυχου βρέφους απαιτεί εξατομικευμένη προσέγγιση, εκπαίδευση των γονέων και συναισθηματική υποστήριξη:

1. Αισθητηριακή και κινητική ρύθμιση:
   • Δέρμα με δέρμα (skin-to-skin contact) επαφή, η οποία ενεργοποιεί νευροαναπτυξιακές οδούς ηρεμίας.
   • Αγκαλιά και συχνό κουβάλημα (babywearing), όπως επιβεβαιώνεται από τη μελέτη Hunziker & Barr (1986).
   • Το βρέφος πρέπει να ακολουθεί τις συνήθειες του σπιτιού. Δεν συνιστάται απόλυτη σιωπή και σκοτάδι την ημέρα, ώστε να ρυθμιστεί ο κιρκάδιος ρυθμός.

1. Διαχείριση ύπνου:
   • Ύπνος στο ίδιο δωμάτιο με τους γονείς (σε δική του κούνια) για τους πρώτους τουλάχιστον 3–6 μήνες.
   • Τοποθέτηση πάντα σε ύπτια θέση («back to sleep»).

1. Ρύθμιση σίτισης στον θηλασμό:
   • Το κλάμα δεν ισούται πάντα με πείνα.
   • Η σίτιση κατά βούληση δεν σημαίνει προσφορά στήθους ανά 10–15 λεπτά με κάθε κλάμα του βρέφους.
   • Το μητρικό γάλα απαιτεί περίπου 1,5 ώρα για να αδειάσει από το στομάχι. Πολύ συχνά γεύματα οδηγούν σε διάταση στομάχου, αντανακλαστικό άλγος και υπερφόρτωση με λακτόζη.
   • Εάν το βρέφος κλάψει νωρίτερα από τις 1,5–2 ώρες από το προηγούμενο γεύμα, συνιστάται ηρεμία στην αγκαλιά χωρίς άμεση επανασίτιση.

Τεκμηριωμένες θεραπευτικές παρεμβάσεις Στο βίντεο από 15:16

1. Προβιοτικά (ESPGHAN Position Paper 2023)

Από το σύνολο των προβιοτικών σκευασμάτων, μόνο δύο στελέχη έχουν λάβει θετική σύσταση από την ομάδα εργασίας της ESPGHAN για τη θεραπεία των κολικών σε αποκλειστικά ή κυρίως θηλάζοντα βρέφη:

1. Limosilactobacillus reuteri DSM 17938 (δόση: 10⁸ CFU/ημέρα για 21 ημέρες).
2. Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 (δόση: 10⁸ CFU/ημέρα για 21–28 ημέρες).

Σημαντικές διευκρινίσεις οδηγιών ESPGHAN:

• Δεν υπάρχει ένδειξη χρήσης προβιοτικών για την πρόληψη των κολικών.
• Δεν υπάρχουν επαρκή τεκμηριωμένα δεδομένα (ούτε θετικά ούτε αρνητικά) που να υποστηρίζουν τη χορήγηση προβιοτικών σε βρέφη που σιτίζονται με φόρμουλα.

2. Εναλλακτικές και μη φαρμακευτικές θεραπείες

Στη διεθνή βιβλιογραφία έχουν εξεταστεί διάφορες παρεμβάσεις (βελονισμός, μασάζ, χειροπρακτική, δονητικά/ηλεκτρικά ριλάξ, λευκοί ήχοι). Τα δεδομένα προέρχονται από μεμονωμένες, μικρές μελέτες χωρίς επαρκή τεκμηρίωση, αν και το μασάζ και η αγκαλιά μπορούν να εφαρμοστούν ακίνδυνα.

3. Φαρμακευτική αγωγή

• Σιμεθικόνη (simethicone): Μία μελέτη θετική, μία αρνητική. Συστηματικές ανασκοπήσεις δείχνουν ότι δεν υπερέχει του placebo.
• Αναστολείς αντλίας πρωτονίων (PPIs): Δεν έχουν θέση στην αντιμετώπιση του κλάματος/κολικών.
• Σακχαρόζη: Δεν συστήνεται ως θεραπεία κολικών.

Διατροφικές παρεμβάσεις στους βρεφικούς κολικούς και αλγόριθμοι διαχείρισης Στο βίντεο από 16:57

Στη διατροφική αντιμετώπιση των βρεφικών κολικών, η προσέγγιση διαφοροποιείται ουσιωδώς ανάλογα με το εάν το βρέφος θηλάζει αποκλειστικά ή σιτίζεται με τροποποιημένο γάλα του εμπορίου (φόρμουλα).

Αλγόριθμος για θηλάζοντα βρέφη (Savino, 2014)

Για το αποκλειστικά θηλάζον βρέφος που εμφανίζει έντονους κολικούς, προτείνεται η εφαρμογή υποαλλεργικής δίαιτας στη μητέρα με πλήρη αποκλεισμό του αγελαδινού γάλακτος και των γαλακτοκομικών προϊόντων:

1. Εφαρμογή δίαιτας αποκλεισμού γαλακτοκομικών από τη μητέρα για αυστηρό διάστημα δύο εβδομάδων.
2. Αξιολόγηση κλινικής ανταπόκρισης:
   • Εάν παρατηρηθεί σαφής βελτίωση και ύφεση των συμπτωμάτων, η μητέρα συνεχίζει τη δίαιτα, πραγματοποιώντας ακολούθως δοκιμασία πρόκλησης (επαναεισαγωγή γαλακτοκομικών) ώστε να επιβεβαιωθεί η διάγνωση της μη μεσολαβούμενης από IgE αλλεργίας και να μη διατηρείται άσκοπα ο διαιτητικός περιορισμός.
   • Εάν δεν υπάρξει καμία βελτίωση μετά τις δύο εβδομάδες, η υποαλλεργική δίαιτα της μητέρας διακόπτεται αμέσως και χορηγείται στο βρέφος το τεκμηριωμένο προβιοτικό στέλεχος Limosilactobacillus reuteri (Lactobacillus reuteri) DSM 17938 για διάστημα δύο εβδομάδων.
3. Σε περιπτώσεις μη ανταπόκρισης στα προβιοτικά, διερευνάται περαιτέρω η συμπτωματική ανακούφιση ή η επανεκτίμηση της διάγνωσης.

Το φαινόμενο των συχνών αλλαγών γάλακτος στα μη θηλάζοντα βρέφη

Στα βρέφη που σιτίζονται με τροποποιημένο γάλα, καταγράφεται διεθνώς το φαινόμενο του συνεχούς «χορού των αλλαγών γάλακτος» (changing partners: the dance of infant formula changes). Σύμφωνα με μελέτες παρακολούθησης των προτύπων σίτισης κατά τους πρώτους 6 μήνες της ζωής:

• Το 47% των τελειόμηνων βρεφών αλλάζει γάλα τουλάχιστον μία φορά κατά το πρώτο εξάμηνο.
• Το 35% υποβάλλεται σε μία αλλαγή φόρμουλας.
• Το 12% υποβάλλεται σε δύο ή περισσότερες διαδοχικές αλλαγές γάλακτος.

Οι κύριοι λόγοι για τους οποίους οι γονείς και οι επαγγελματίες υγείας προβαίνουν σε αλλαγή γάλακτος συνοψίζονται στον παρακάτω πίνακα:

Αιτία αλλαγής γάλακτος	Ποσοστό (%)
Βρεφικοί κολικοί / ανησυχία	67%
Αναγωγές	57%
Μετεωρισμός / αέρια	22%
Διαρροϊκές / μαλακές κενώσεις	7%

Ενώ η επιβεβαιωμένη συχνότητα της αλλεργίας στην πρωτεΐνη του γάλακτος αγελάδας (Cow's Milk Protein Allergy – CMPA) στον γενικό παιδιατρικό πληθυσμό κυμαίνεται μεταξύ 2% και 7% (κατ' ανώτατο όριο 10%), το 36% των βρεφών αλλάζει γάλα υπό την εσφαλμένη υποψία αλλεργίας. Αυτή η πρακτική ενέχει τον κίνδυνο δημιουργίας μακροπρόθεσμων στρεβλών πεποιθήσεων στην οικογένεια, με αποτέλεσμα παιδιά να υποβάλλονται αναίτια σε αυστηρές και στερητικές δίαιτες έως την ηλικία των τεσσάρων ετών.

Αλγόριθμος για μη θηλάζοντα βρέφη σε φόρμουλα (Savino, 2014)

Η ορθολογική διαιτητική παρέμβαση σε βρέφος που σιτίζεται με τυπικό τροποποιημένο γάλα (standard formula) ακολουθεί συγκεκριμένα διαδοχικά βήματα:

1. Αρχική μετάβαση από το συμβατικό γάλα σε ειδικό θεραπευτικό γάλα μερικής υδρόλυσης (partially hydrolyzed formula), εμπλουτισμένο με πρεβιοτικά και προβιοτικά.
2. Κλινική επανεκτίμηση μετά από διάστημα δύο εβδομάδων:
   • Εάν το βρέφος παραμένει ελεύθερο συμπτωμάτων, διατηρείται το συγκεκριμένο γάλα.
   • Εάν οι κολικοί επιμένουν αναλλοίωτοι, συνιστάται δοκιμαστική χορήγηση γάλακτος εκτενούς υδρόλυσης (extensively hydrolyzed formula – eHF) για διάστημα δύο εβδομάδων.
3. Αξιολόγηση της εκτενούς υδρόλυσης:
   • Εάν υπάρξει σαφής βελτίωση, επιβάλλεται μετά από σύντομο χρονικό διάστημα η διενέργεια δοκιμασίας πρόκλησης με επιστροφή στο συμβατικό γάλα (return to standard formula), ώστε να διαπιστωθεί εάν πράγματι υποκρύπτεται CMPA ή εάν επρόκειτο για παροδική λειτουργική ωρίμανση.
   • Εάν δεν υπάρξει καμία ανταπόκριση ούτε στο εκτενώς υδρολυμένο γάλα, η χορήγησή του διακόπτεται, επιστρέφει το βρέφος στο κανονικό γάλα και εξετάζονται άλλοι μηχανισμοί ανακούφισης.

Συμπεράσματα και στρατηγική διαχείρισης στην πρωτοβάθμια φροντίδα Στο βίντεο από 18:51

Οι βρεφικοί κολικοί και το ανήσυχο βρέφος αποτελούν μείζονα πηγή μητρικής και οικογενειακής δυσφορίας, με έντονο ενδοοικογενειακό άγχος, καθώς ουσιαστικά «από τους κολικούς υποφέρουν εξίσου και οι γονείς».

Τα βασικά επιστημονικά δεδομένα και οι αρχές διαχείρισης συνοψίζονται ως εξής:

• Απαιτείται αναγνώριση των αναπτυξιακών και περιβαλλοντικών συνθηκών, με ψύχραιμη καθοδήγηση των γονέων ως προς τις τεχνικές σίτισης, την ανταπόκριση στο κλάμα και τη σωματική επαφή.
• Η ενδεδειγμένη χρήση τεκμηριωμένων προβιοτικών (L. reuteri DSM 17938 και B. lactis BB-12 σε θηλάζοντα βρέφη) προσφέρει κλινικό όφελος.
• Σε επιλεγμένες περιπτώσεις με έντονη συμπτωματολογία ή ατοπική επιβάρυνση, έχει ένδειξη η βραχυχρόνια δοκιμαστική δίαιτα αποκλεισμού γαλακτοκομικών από τη μητέρα ή η χορήγηση μερικώς ή εκτενώς υδρολυμένου γάλακτος για δύο εβδομάδες, ακολουθούμενη υποχρεωτικά από δοκιμασία πρόκλησης.
• Η αποφυγή άσκοπων εργαστηριακών και απεικονιστικών ελέγχων, καθώς και η αποχή από την αλόγιστη χορήγηση φαρμάκων (όπως οι αναστολείς αντλίας πρωτονίων – PPIs), αποτελεί βασική ευθύνη του παιδιάτρου στην πρωτοβάθμια φροντίδα.