Ζώη Γ. – Δικηγόρος – Συκοφαντική Δυσφήμιση στο Διαδίκτυο

Εισαγωγή και παρουσίαση ομιλήτριας Στο βίντεο από 00:00

Η άσκηση του επαγγέλματος του παιδιάτρου συνδέεται άρρηκτα με την εμπιστοσύνη των γονέων. Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας και η μεταφορά της επικοινωνίας στον ψηφιακό χώρο δημιουργούν νέες προκλήσεις για τον ελευθεροεπαγγελματία γιατρό, ο οποίος καλείται να προστατεύσει την τιμή, την υπόληψη και την επαγγελματική του υπόσταση απέναντι σε διαδικτυακές επιθέσεις.

Η εισηγήτρια Γεωργία Ν. Ζώη, δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω και νομική σύμβουλος στη ΔΕΘ-HELEXPO Α.Ε. καθώς και στο Γενικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης «Γ. Γεννηματάς – Ο Άγιος Δημήτριος», αναλύει το νομικό πλαίσιο που διέπει τη συκοφαντική δυσφήμιση στο διαδίκτυο και τα εργαλεία προστασίας του παιδιάτρου.

Η νέα πραγματικότητα του διαδικτύου και η έκθεση του παιδιάτρου Στο βίντεο από 01:50

Τα τελευταία χρόνια, η αναζήτηση ιατρικών πληροφοριών και η αξιολόγηση των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας έχουν μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό στο διαδίκτυο. Οι γονείς ανταλλάσσουν απόψεις και εμπειρίες σε κλειστές ή ανοιχτές ομάδες μέσων κοινωνικής δικτύωσης (όπως το Facebook και το Instagram), σε πλατφόρμες αξιολόγησης (Google Reviews, Doctoranytime) και σε ιατρικά φόρουμ.

Χαρακτηριστικά του διαδικτυακού περιβάλλοντος:

• Ταχύτατη διάδοση πληροφοριών σε εκατοντάδες ή χιλιάδες αποδέκτες εντός ολίγων λεπτών.
• Πλήρης απουσία προληπτικών φίλτρων ελέγχου της εγκυρότητας των ισχυρισμών.
• Έλλειψη θεσμικού ή δεοντολογικού πλαισίου στις δημόσιες τοποθετήσεις ιδιωτών.
• Διεξαγωγή μιας άτυπης «δίκης της κοινής γνώμης», στην οποία ο γιατρός βρίσκεται κατηγορούμενος χωρίς να έχει τη δυνατότητα να ακουστεί προτού διαμορφωθούν εντυπώσεις.

Η ελευθεροεπαγγελματική παιδιατρική βασίζεται παραδοσιακά στη σύσταση «από στόμα σε στόμα». Ενώ στο παρελθόν η επιστημονική επάρκεια και η αφοσίωση διασφάλιζαν τη διατήρηση του πελατολογίου, στη σύγχρονη εποχή ένα και μόνο αρνητικό ή κακόβουλο σχόλιο σε μια ψηφιακή πλατφόρμα μπορεί να επιφέρει εκτεταμένη επαγγελματική βλάβη και να κλονίσει την εμπιστοσύνη της κοινής γνώμης.

Το νομικό πλαίσιο: ποινική προστασία μετά τον Νόμο 5090/2024 Στο βίντεο από 04:18

Το ποινικό πλαίσιο για τα εγκλήματα κατά της τιμής υπέστη θεμελιώδη μεταβολή με τη θέση σε ισχύ του Νόμου 5090/2024 από την 1η Μαΐου 2024. Στο πλαίσιο της αποσυμφόρησης των ποινικών δικαστηρίων, ο νομοθέτης προέβη σε κατάργηση συγκεκριμένων αδικημάτων.

Κατάργηση της απλής δυσφήμισης (άρθρο 362 ΠΚ)

Με τη νομοθετική αυτή παρέμβαση καταργήθηκε το άρθρο 362 του Ποινικού Κώδικα (απλή δυσφήμιση). Υπό το προϊσχύσαν καθεστώς, εάν ένας γονέας δημοσίευε στο διαδίκτυο ένα πραγματικό γεγονός που έβλαπτε την τιμή και την υπόληψη του παιδιάτρου (π.χ. «ο γιατρός συνέστησε παρακεταμόλη ενώ το παιδί χρειαζόταν αντιβίωση»), ο γιατρός διατηρούσε τη δυνατότητα υποβολής έγκλησης για απλή δυσφήμιση, ακόμη και αν το γεγονός ήταν αληθές, εφόσον ο τρόπος έκθεσής του προσέβαλλε την επαγγελματική του υπόσταση. Πλέον, η συμπεριφορά αυτή δεν τιμωρείται ποινικά ως δυσφήμιση.

Συκοφαντική δυσφήμιση (άρθρο 363 ΠΚ)

Σε ποινικό επίπεδο διατηρείται σε πλήρη ισχύ το άρθρο 363 ΠΚ περί συκοφαντικής δυσφήμισης. Για τη θεμελίωση του αδικήματος απαιτείται η σωρευτική συνδρομή τριών προϋποθέσεων:

1. Ψευδές γεγονός: Ο ισχυρισμός που διαδίδεται πρέπει να είναι αποδεδειγμένα αναληθής.
2. Δόλος του δράστη: Απαιτείται άμεσος δόλος, δηλαδή ο συντάκτης της ανάρτησης να γνωρίζει εξαρχής ότι το γεγονός είναι ψευδές και να αποσκοπεί στη βλάβη της τιμής και της υπόληψης του επαγγελματία.
3. Διάδοση σε τρίτους: Το γεγονός πρέπει να ανακοινώνεται σε τρίτα πρόσωπα. Η διάδοση μέσω διαδικτύου συνιστά επιβαρυντική περίσταση, λόγω της μαζικής και άμεσης πρόσβασης απροσδιόριστου αριθμού ατόμων.

Το αδίκημα διώκεται κατ' έγκληση. Ο παθών οφείλει να υποβάλει έγκληση εντός αποκλειστικής προθεσμίας τριών (3) μηνών από την ημέρα που έλαβε γνώση της πράξης και του προσώπου που την τέλεσε.

Η περίπτωση της εξύβρισης (άρθρο 361 ΠΚ)

Εάν τα πραγματικά περιστατικά που αναφέρονται σε μια ανάρτηση είναι αληθή, δεν μπορεί να στοιχειοθετηθεί συκοφαντική δυσφήμιση. Ωστόσο, εάν η κριτική συνοδεύεται από απαξιωτικούς, χλευαστικούς ή υβριστικούς χαρακτηρισμούς (π.χ. «ανίδεος», «άσχετος», «άχρηστος»), θεμελιώνεται το αδίκημα της εξύβρισης (άρθρο 361 ΠΚ), καθώς προκύπτει καταφανής σκοπός εξύβρισης που υπερβαίνει το μέτρο της θεμιτής κριτικής.

Αστική προστασία της προσωπικότητας (άρθρα 57, 59 και 914 ΑΚ) Στο βίντεο από 07:28

Η κατάργηση της απλής δυσφήμισης στο ποινικό δίκαιο μετατοπίζει το κύριο βάρος της έννομης προστασίας στο αστικό δίκαιο. Ο παιδίατρος δεν μένει απροστάτευτος όταν διατυπώνονται δυσφημιστικοί ισχυρισμοί, ακόμη και αν αυτοί περιέχουν ψήγματα αλήθειας.

Σύμφωνα με τα άρθρα 57, 59 και 914 του Αστικού Κώδικα (ΑΚ), προστατεύεται η προσωπικότητα κάθε προσώπου έναντι οποιασδήποτε παράνομης προσβολής της τιμής, της υπόληψης και της επαγγελματικής του φήμης.

Ένδικο μέσο / Ενέργεια	Σκοπός	Νομική βάση / Χαρακτηριστικά
Εξώδικη δήλωση	Άμεση όχληση, απαίτηση άρσης της δημοσίευσης, διάψευση ή επανόρθωση	Προδικαστική ενέργεια με προειδοποίηση δικαστικών μέτρων
Αίτηση ασφαλιστικών μέτρων	Προσωρινή και κατεπείγουσα δικαστική προστασία για άμεση απόσυρση/διαγραφή της ανάρτησης	Άρθρα 682 επ. ΚΠολΔ, αποτροπή ανεπανόρθωτης βλάβης της φήμης
Αγωγή αποζημίωσης	Χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης και αποκατάσταση υλικής ζημίας (διαφυγόντα κέρδη)	Άρθρα 59 και 914 ΑΚ, απαιτεί απόδειξη της προσβολής και της οικονομικής απώλειας

Στην αγωγή αποζημίωσης ο παιδίατρος μπορεί να αιτηθεί αποζημίωση όχι μόνο για την ηθική βλάβη που υπέστη από την προσβολή της προσωπικότητάς του, αλλά και για διαφυγόντα κέρδη (απώλεια ασθενών/πελατείας), εφόσον μπορεί να αποδειχθεί αιτιώδης συνάφεια ανάμεσα στη δημοσίευση και την ακύρωση επισκέψεων ή την αποχώρηση οικογενειών από το ιατρείο.

Επισκόπηση νομολογίας Στο βίντεο από 09:27

Η ελληνική δικαιοσύνη έχει κρίνει επανειλημμένα υποθέσεις διαδικτυακής δυσφήμισης, διαμορφώνοντας σαφή νομολογιακά δεδομένα:

• Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών 1082/2017 (ΜΠρΑθ 1082/2017): Επιδίκαση αποζημίωσης για δυσφημιστικά σχόλια που αναρτήθηκαν στο Facebook σε βάρος στελεχών νοσοκομειακού ιδρύματος. Το δικαστήριο έκρινε ότι οι αναρτήσεις περιείχαν ψευδή γεγονότα και προσέβαλαν παράνομα την προσωπικότητα των εναγόντων.
• Μονομελές Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης 2851/2019 (ΜΠρΘεσ 2851/2019): Δικαίωση γιατρού σε αστικό επίπεδο για ψευδείς αναρτήσεις σχετικές με την τέλεση ιατρικής πράξης, με αναγνώριση υποχρέωσης καταβολής χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης.
• Απόφαση Αρείου Πάγου 959/2024 (ΑΠ 959/2024): Αποσαφήνιση των ορίων της ποινικής ευθύνης και του όρου του «τρίτου» στη συκοφαντική δυσφήμιση. Η απόφαση διευκρινίζει ότι όταν υποβάλλεται μήνυση ή αγωγή για ιατρική αμέλεια, τα δικαστικά πρόσωπα (εισαγγελείς, δικαστές) ή οι αστυνομικοί που λαμβάνουν γνώση των δικογράφων κατά την άσκηση των καθηκόντων τους δεν θεωρούνται «τρίτοι». Αντίθετα, στο διαδίκτυο, κάθε χρήστης που λαμβάνει γνώση μιας δημόσιας ανάρτησης συνιστά «τρίτο» πρόσωπο κατά την έννοια του άρθρου 363 ΠΚ.

Ο παιδίατρος ως ευάλωτο επαγγελματικό πρόσωπο Στο βίντεο από 11:00

Ο παιδίατρος βρίσκεται σε μειονεκτική θέση σε σύγκριση με άλλους επαγγελματίες απέναντι σε δημόσιες διαδικτυακές επιθέσεις:

• Περιορισμένες δυνατότητες δημόσιας αντίδρασης: Ο γιατρός δεσμεύεται απόλυτα από το ιατρικό απόρρητο και τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας. Ακόμη και αν δεχθεί αναληθή ή προκλητική κριτική για κάποιο περιστατικό, απαγορεύεται αυστηρά να απαντήσει δημόσια παραθέτοντας διαγνώσεις, ιατρικές οδηγίες ή κλινικά δεδομένα του ανήλικου ασθενούς. Η αποκάλυψη ιατρικών δεδομένων συνιστά βαρύ πειθαρχικό και ποινικό αδίκημα.
• Κίνδυνος διαρροής προσωπικών δεδομένων: Συχνά οι επιθέσεις συνοδεύονται από δημοσιοποίηση ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων του ίδιου του γιατρού (τηλέφωνα, διεύθυνση ιατρείου, οικογενειακή κατάσταση).
• Πολλαπλασιαστική ισχύς των ομάδων γονέων: Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης και οι κλειστές ομάδες μητέρων λειτουργούν συχνά ως άτυπα δικαστήρια, όπου μια μεμονωμένη καταγγελία αναπαράγεται ανεξέλεγκτα, προκαλώντας μαζική διαρροή πελατείας.
• Αθέμιτος ανταγωνισμός: Παρατηρούνται περιπτώσεις όπου κακόβουλα σχόλια ή αρνητικές κριτικές από ανώνυμα προφίλ (π.χ. με ψευδώνυμα) υποκινούνται από επαγγελματικό φθόνο ή αθέμιτες πρακτικές ανταγωνισμού.

Πρακτικές οδηγίες πρόληψης και διαχείρισης Στο βίντεο από 13:08

Για την αποτελεσματική προστασία από διαδικτυακές επιθέσεις προτείνονται συγκεκριμένα μέτρα πρόληψης και αντίδρασης:

1. Πρόληψη και θετική διαδικτυακή παρουσία

• Δημιουργία και διατήρηση επαγγελματικής, τεκμηριωμένης και θετικής διαδικτυακής εικόνας. Η θετική φήμη λειτουργεί ως προστατευτική «ασπίδα» απέναντι σε μεμονωμένα αρνητικά σχόλια.
• Αποφυγή δημόσιας διατύπωσης ακραίων επιστημονικών θέσεων σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ακόμη και αν μια άποψη βασίζεται σε βιβλιογραφικά δεδομένα, η ανάρτησή της σε μη ελεγχόμενο περιβάλλον μπορεί να πυροδοτήσει δημόσιες αντιπαραθέσεις και επιθέσεις.

2. Άμεσες ενέργειες σε περίπτωση προσβολής

1. Απόλυτη αποχή από δημόσια αντιπαράθεση: Σε καμία περίπτωση δεν επιτρέπεται η απάντηση εν θερμώ κάτω από δυσφημιστικές αναρτήσεις. Η δημόσια αντιπαράθεση συνήθως κλιμακώνει την ένταση, συγκεντρώνει πρόσθετα σχόλια και ενέχει τον κίνδυνο παραβίασης του ιατρικού απορρήτου.
2. Πλήρης τεκμηρίωση της προσβολής: Άμεση λήψη στιγμιότυπων οθόνης (screenshots) της ανάρτησης, στα οποία πρέπει να φαίνονται καθαρά το κείμενο, το όνομα του προφίλ, η ημερομηνία, η ακριβής ώρα και ο ηλεκτρονικός σύνδεσμος (URL).
3. Αξιοποίηση των εργαλείων της πλατφόρμας: Υποβολή αναφοράς (report) προς την πλατφόρμα (Google, Facebook, Instagram κ.λπ.) με αίτημα τη διαγραφή του περιεχομένου ως συκοφαντικού, υβριστικού ή παραπλανητικού.
4. Άμεση επικοινωνία με δικηγόρο: Καθορισμός εξατομικευμένης στρατηγικής ανάλογα με τη σοβαρότητα του περιστατικού:
   • Εάν ο δράστης είναι γνωστός (ταυτοποιημένος γονέας): Αποστολή ιδιωτικού μηνύματος με αίτημα ανάκλησης ή αποστολή εξώδικης δήλωσης.
   • Εάν ο δράστης είναι ανώνυμος: Κατάθεση έγκλησης στην Εισαγγελία Πρωτοδικών και υποβολή αιτήματος προς τη Διεύθυνση Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος για άρση του απορρήτου των επικοινωνιών και ταυτοποίηση της διεύθυνσης IP του ηλεκτρονικού υπολογιστή από τον οποίο έγινε η ανάρτηση.
   • Σε περίπτωση παραβίασης προσωπικών δεδομένων: Προσφυγή στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ).
   • Σε κατεπείγουσες περιπτώσεις μείζονος βλάβης: Κατάθεση αίτησης ασφαλιστικών μέτρων για άμεση έκδοση προσωρινής διαταγής αφαίρεσης της ανάρτησης.

Συμπεράσματα και στρατηγική διαχείρισης της διαδικτυακής δυσφήμισης Στο βίντεο από 15:18

Η διαχείριση περιστατικών διαδικτυακής προσβολής απαιτεί άμεση αξιολόγηση της σοβαρότητας του περιστατικού και συντονισμένη νομική παρέμβαση, ανάλογα με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της περίπτωσης:

Σταδιακή εξώδικη και νομική παρέμβαση

• Προσωπική επικοινωνία (όταν ο συντάκτης είναι γνωστός): Σε περιπτώσεις όπου η ταυτότητα του ατόμου που προέβη στη δημοσίευση είναι γνωστή, συστήνεται η αποστολή άμεσου προσωπικού μηνύματος με το οποίο ζητείται η άμεση απόσυρση της ανάρτησης, με ρητή προειδοποίηση για την άσκηση νόμιμων δικαιωμάτων και εκκίνηση δικαστικών διαδικασιών.
• Αντιμετώπιση σοβαρών προσβολών με ευρύ αντίκτυπο: Όταν η ανάρτηση περιέχει βαρύτατους ισχυρισμούς που διαχέονται ταχέως, δημιουργώντας αναστάτωση και κλονίζοντας την εμπιστοσύνη υφιστάμενων ασθενών (οι οποίοι εύλογα εκφράζουν ανησυχία για την ασφάλεια των παιδιών τους), η αντίδραση πρέπει να είναι αποφασιστική.
• Διαχείριση ανώνυμων επιθέσεων και άρση απορρήτου:
  • Σε περιπτώσεις αναρτήσεων από ψευδώνυμα ή ανώνυμα προφίλ (τα οποία μπορεί να προέρχονται είτε από δυσαρεστημένους γονείς είτε ακόμη και από αθέμιτες πρακτικές ανταγωνισμού συναδέλφων), η ταυτοποίηση καθίσταται δυσχερής.
  • Με την κατάθεση έγκλησης στην Εισαγγελία, η υπόθεση διαβιβάζεται στη Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος, η οποία κατόπιν εισαγγελικής παραγγελίας κινεί τη διαδικασία για την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών. Παρά τη χρονική διάρκεια που απαιτεί η διαδικασία, επιτυγχάνεται ο εντοπισμός της ηλεκτρονικής διεύθυνσης (IP address) και της συγκεκριμένης συσκευής από την οποία εκπορεύθηκε η ανάρτηση.
• Καταγγελία στην Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ): Εφόσον στην επίμαχη ανάρτηση διαρρέουν, κοινοποιούνται ή παραβιάζονται προσωπικά δεδομένα του παιδιάτρου, πέραν των δικαστικών μέτρων ενδείκνυται και η υποβολή αναφοράς προς την ΑΠΔΠΧ.
• Αξιοποίηση μηχανισμών αναφοράς των διαδικτυακών πλατφορμών: Παράλληλα, υποβάλλεται άμεση αναφορά προς τις ίδιες τις πλατφόρμες φιλοξενίας (όπως Facebook, Google Reviews κ.λπ.), τεκμηριώνοντας τον ψευδή και συκοφαντικό χαρακτήρα της καταχώρισης και αιτούμενη την οριστική διαγραφή της.
• Ασφαλιστικά μέτρα και αγωγή αποζημίωσης:
  • Επί επείγοντος κινδύνου και άμεσης ανάγκης προστασίας, ζητείται δικαστικώς η λήψη ασφαλιστικών μέτρων για την άμεση προσωρινή αφαίρεση της δημοσίευσης.
  • Ακολουθεί η άσκηση τακτικής αγωγής αποζημίωσης, με αντικείμενο την αποκατάσταση της περιουσιακής ζημίας (διαφυγόντα κέρδη από αποχώρηση ασθενών) καθώς και της ηθικής βλάβης λόγω της ψυχικής ταλαιπωρίας και της τρωθείσας επαγγελματικής και κοινωνικής υπόληψης.

Βασικοί άξονες και συμπεράσματα

• Διττή φύση του διαδικτύου: Αποτελεί πολύτιμο εργαλείο πληροφόρησης και προβολής, ωστόσο εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για τους ελεύθερους επαγγελματίες υγείας, το λειτούργημα των οποίων βασίζεται αμιγώς στην εμπιστοσύνη του κοινού.
• Ποινικό πλαίσιο: Μετά την κατάργηση της απλής δυσφήμισης (άρθρο 362 ΠΚ), η ποινική δίωξη περιορίζεται αποκλειστικά στη συκοφαντική δυσφήμιση (άρθρο 363 ΠΚ), όπου απαιτείται η απόδειξη ότι το διαδοθέν γεγονός ήταν ψευδές και έγινε εν γνώσει του ψεύδους, καθώς και στο αδίκημα της εξύβρισης εφόσον συντρέχει σκοπός καταφρόνησης.
• Κεντρικός ρόλος της αστικής προστασίας: Οι διατάξεις των άρθρων 57, 59 και 914 του Αστικού Κώδικα για την προστασία της προσωπικότητας και την αδικοπραξία αναλαμβάνουν πλέον τον κύριο ρόλο έννομης προστασίας του παιδιάτρου έναντι προσβλητικών ή δυσφημιστικών ισχυρισμών.
• Η φήμη ως θεμέλιο επαγγελματικής αξιοπιστίας: Η διατήρηση και προστασία της επαγγελματικής φήμης συνιστά ζήτημα με άμεσες ηθικές αλλά και κρίσιμες οικονομικές προεκτάσεις. Δεν αποτελεί απλώς ένα ηθικό ζήτημα, αλλά ένα σοβαρότατο νομικό πρόβλημα ικανό να επιφέρει ανεπανόρθωτη βλάβη στην επαγγελματική επιβίωση του παιδιάτρου.
• Στάση του παιδιάτρου: Απαιτείται προνοητικότητα, συστηματική ενημέρωση, εκπαίδευση και έγκαιρη νομική καθοδήγηση από εξειδικευμένους συμβούλους. Η ψύχραιμη δράση και η βαθιά γνώση του νομοθετικού πλαισίου αποτελούν πάντοτε την αποτελεσματικότερη ασπίδα προστασίας απέναντι στις σύγχρονες διαδικτυακές απειλές.