Καραγιάννης Δ. – Παιδοψυχίατρος – Επαγγελματική Εξόντωση του Παιδιάτρου

Εισαγωγή και παρουσίαση Στο βίντεο από 00:00

Η κλινική καθημερινότητα του παιδιάτρου χαρακτηρίζεται από έναν τεράστιο όγκο διαγνωστικών καταστάσεων, θεραπευτικών διλημμάτων και πολυεπίπεδης επικοινωνίας με την οικογένεια του παιδιού. Παράλληλα με το αμιγώς ιατρικό έργο, ανακύπτει μείζον ζήτημα σχετικά με τη διαχείριση της ίδιας της ψυχικής υπόστασης του λειτουργού υγείας, υπό το πρίσμα του συνδρόμου της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout syndrome).

Στοχασμός και αναστοχασμός στην ιατρική πράξη Στο βίντεο από 02:08

Στην καθημερινή άσκηση της ιατρικής διακρίνονται δύο θεμελιώδεις λειτουργίες: ο στοχασμός και ο αναστοχασμός.

• Στοχασμός: Αποτελεί τη γνωστική διαδικασία όπου ο ιατρός επικεντρώνεται στο εξωτερικό αντικείμενο, δηλαδή στο παιδί-ασθενή και στην κλινική του κατάσταση. Περιλαμβάνει τη διαφορική διάγνωση, την αξιολόγηση πολλαπλών παραγόντων κινδύνου (από αθώες καταστάσεις έως απειλητικές για τη ζωή νοσολογικές οντότητες) και τη λήψη αποφάσεων βάσει αντικειμενικών δεδομένων.
• Αναστοχασμός: Είναι μια ασύγκριτα πιο σύνθετη και απαιτητική εσωτερική διεργασία. Στρέφει το βλέμμα στο ίδιο το υποκείμενο, δηλαδή στον ίδιο τον ιατρό. Εξετάζει τη σχέση που αναπτύσσεται με το περιστατικό, τη στάση του λειτουργού, τα προσωπικά βιώματα, τους κοινωνικούς παράγοντες και την ψυχική κατάσταση που επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνει την πραγματικότητα.

Το θεραπευτικό «βλέμμα» δεν είναι ποτέ εντελώς ουδέτερο· είναι βαθιά προσωπικό, διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και μεταβάλλεται ακόμη και στο ίδιο το άτομο ανάλογα με τη χρονική περίοδο και τα συναισθηματικά του αποθέματα.

Η συστημική οπτική και η έννοια της ευθύνης Στο βίντεο από 06:00

Ιστορικά, η εφαρμογή της οικογενειακής-συστημικής θεραπείας (family therapy) στην παιδοψυχιατρική ανέδειξε τη σημασία της ποιότητας της σχέσης των γονέων στην ψυχοπαθολογία του παιδιού. Ωστόσο, η διάδοση αυτών των αντιλήψεων συνοδεύτηκε συχνά από έναν μετα-επιστημονικό εκχυδαϊσμό: τη γραμμική αντίληψη ότι «οι γονείς ευθύνονται (φταίνε) για τα πάντα».

Στη συστημική σκέψη, η αιτιότητα είναι κυκλική και όχι γραμμική. Επιπλέον, υφίσταται ουσιώδης διαφορά μεταξύ ενοχής και ευθύνης:

• Η ενοχή ακινητοποιεί και καθηλώνει («φταίω»).
• Η ευθύνη αποτελεί θέση ισχύος και εξουσίας («έχω την εξουσία και τη δύναμη να διαχειριστώ και να δώσω λύση στο πρόβλημα»).

Ο ιατρός, όπως και ο γονέας, οφείλει να αναλαμβάνει την ευθύνη της πορείας του, όχι υπό τη μορφή αυτοκαταστροφικής ενοχής, αλλά ως ενεργός διαχειριστής της επαγγελματικής και προσωπικής του διαδρομής.

Εισαγωγή: Η ανάγκη μετάβασης από τον στοχασμό στον αναστοχασμό Στο βίντεο από 09:00

Ο παιδίατρος στην καθημερινή κλινική πρακτική καλείται να διαχειριστεί ένα τεράστιο εύρος διαγνωστικών οντοτήτων, θεραπευτικών διλημμάτων και πολυπαραγοντικών καταστάσεων που αφορούν το παιδί. Αυτή η διαρκής ενασχόληση καθιστά το έργο του ανεκτίμητο, ταυτόχρονα όμως εστιάζει αποκλειστικά στο εξωτερικό αντικείμενο της φροντίδας. Στο πλαίσιο αυτό, κρίνεται αναγκαία η μετατόπιση του ενδιαφέροντος από το αντικείμενο της εργασίας στον ίδιο τον επαγγελματία υγείας, αναδεικνύοντας τη διαφορά ανάμεσα στον απλό στοχασμό και στον αναστοχασμό.

Στοχασμός έναντι αναστοχασμού

• Στοχασμός: Αποτελεί τη γνωστική διαδικασία ανάλυσης των δεδομένων που αφορούν ένα εξωτερικό αντικείμενο. Στην παιδιατρική, συνίσταται στην κλινική εξέταση του παιδιού, στη διαφορική διάγνωση και στη στάθμιση πολλαπλών παραγόντων —από το αμελητέο έως το απειλητικό για τη ζωή σύμπτωμα— με σκοπό τη λήψη κλινικών αποφάσεων.
• Αναστοχασμός: Πρόκειται για μια σαφώς πιο σύνθετη και απαιτητική εσωτερική διεργασία. Δεν επικεντρώνεται στο αντικείμενο καθεαυτό, αλλά εξετάζει το υποκείμενο — δηλαδή τον ίδιο τον ιατρό. Αναλύει τη σχέση που αναπτύσσει ο ιατρός με το αντικείμενο, τη δική του προσωπική στάση, τους εσωτερικούς ή κοινωνικούς παράγοντες και τα προσωπικά βιώματα από το παρελθόν που διαμορφώνουν το θεραπευτικό του «βλέμμα». Το βλέμμα με το οποίο προσεγγίζεται μια κλινική κατάσταση είναι αυστηρά προσωπικό, διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και μεταβάλλεται ακόμη και στο ίδιο το άτομο ανάλογα με τη χρονική περίοδο και την ψυχική του κατάσταση.

Η συστημική προσέγγιση και η διαστρέβλωση της γονεϊκής ευθύνης Στο βίντεο από 10:48

Με βάση μακρόχρονη κλινική εμπειρία δεκαετιών και χιλιάδων ωρών ψυχοθεραπευτικών συνεδριών, αναδεικνύεται η ιστορική εξέλιξη της οικογενειακής θεραπείας (family therapy) και της συστημικής σκέψης στον ελληνικό χώρο. Κατά την εισαγωγή της συστημικής θεραπείας στην παιδοψυχιατρική, διαπιστώθηκε ότι πίσω από τα συμπτώματα ενός παιδιού βρίσκονται οι σχέσεις των γονέων, η ποιότητα της μεταξύ τους σύνδεσης και ο βαθμός ικανοποίησης από τη δική τους ζωή.

Ωστόσο, η αρχική αυτή επιστημονική διαπίστωση υπέστη συχνά εκλαΐκευση και στρέβλωση, καταλήγοντας σε έναν απλουστευτικό «μεταεπιστημονικό λαϊκισμό». Σύμφωνα με αυτή τη γραμμική αντίληψη, καλλιεργήθηκε η εσφαλμένη εντύπωση ότι «οι γονείς φταίνε για όλα» τα προβλήματα του παιδιού.

Ευθύνη έναντι ενοχής

Στη συστημική ανάλυση επιβάλλεται ο σαφής διαχωρισμός μεταξύ ευθύνης και ενοχής:

• Ενοχή: Παθητική και τιμωρητική στάση («φταίω»), η οποία οδηγεί σε εσωτερικό αδιέξοδο και αυτοκατηγορία.
• Ευθύνη: Ενεργητική θέση εξουσίας («έχω την εξουσία να δράσω»). Συνεπάγεται την ανάληψη δράσης για την επίλυση ενός προβλήματος. Οι γονείς συμμετέχουν στα προβλήματα του παιδιού, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ευθύνονται αιτιοκρατικά για τα πάντα· διατηρούν όμως την ευθύνη και τη δύναμη να λειτουργήσουν θεραπευτικά για την οικογένειά τους. Αντίστοιχα, ο παιδίατρος οφείλει να αναλαμβάνει την ευθύνη της δικής του ζωής και πορείας, απαλλαγμένος από άγονες ενοχικές κατασκευές.

Η πολιτισμική μεταβολή: από την ψηφιακότητα στην «α-κοινωνία» Στο βίντεο από 12:35

Η άσκηση της ιατρικής δεν συντελείται σε κενό αέρος, αλλά εντός ενός κοινωνικού και πολιτισμικού πλαισίου, το οποίο τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχει μεταβληθεί δραματικά. Ιστορικά, ο ανθρώπινος πολιτισμός καθοριζόταν από τα εργαλεία του:

1. Αρχαϊκός πολιτισμός (χωρίς εργαλεία).
2. Λάξευση της πέτρας.
3. Εποχή του Χαλκού.
4. Εποχή του Σιδήρου.
5. Εποχή της τυπογραφίας (διάδοση του γραπτού λόγου).
6. Εποχή του ηλεκτρισμού.
7. Σύγχρονη εποχή της ψηφιακότητας.

Η ψηφιακότητα δεν συνιστά πλέον ένα απλό εργαλείο, αλλά μια αυθύπαρκτη πραγματικότητα που επανακαθορίζει τους όρους εργασίας και την ίδια την ανθρώπινη υπόσταση. Η ταχύτητα αυτής της μετάβασης αποδομεί κεκτημένα δομικά στοιχεία του παρελθόντος, προκαλώντας μια βαθιά κρίση κριτηρίων.

Η ανάδυση της «α-κοινωνίας»

Παρά τη ρητορική περί υπεράσπισης της διαφορετικότητας, η σύγχρονη πραγματικότητα χαρακτηρίζεται από άρνηση της ετερότητας. Επιτρέπεται η παράθεση ατομικών απόψεων («η άποψή σου και η άποψή μου»), αλλά αποκλείεται η ουσιαστική ώσμωση, η ζύμωση και η προσέγγιση των διαφορετικών θέσεων. Το αποτέλεσμα είναι η διάβρωση του κοινωνικού ιστού και η μετατροπή της κοινωνίας σε μια κατακερματισμένη «α-κοινωνία», όπου απουσιάζει η αληθινή σχεσιακή σύνδεση.

Η απώλεια κριτηρίων και η δικτατορία της άκοπης ευχαρίστησης Στο βίντεο από 14:48

Στο νέο αυτό πλαίσιο, το προηγούμενο αξιακό σύστημα έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση χωρίς να έχει αντικατασταθεί από νέες σταθερές αξίες, οδηγώντας σε έναν καθολικό σχετικισμό. Η απουσία αντικειμενικών κριτηρίων αξιολόγησης της επιτυχίας ή της προσωπικής επάρκειας δημιουργεί έντονη σύγχυση στον επαγγελματία.

Κυρίαρχο, σχεδόν μοναδικό κριτήριο έχει αναδειχθεί η επιφανειακή και άκοπη ευχαρίστηση —σε αντιδιαστολή με τη βαθιά χαρά που προκύπτει ως αποτέλεσμα κόπου και επένδυσης ψυχικής ενέργειας. Επικρατεί η απαίτηση για άμεση, «μαγική» ικανοποίηση χωρίς την ανάληψη του βάρους της ευθύνης.

Σε μια τέτοια κουλτούρα, όπου τα παραδοσιακά επιστημονικά κριτήρια υποχωρούν έναντι των επιφανειακών απολαβών (π.χ. σύγκριση της αναγνώρισης και των απολαβών ενός παιδιάτρου με εκείνες ενός προσώπου επιρροής/influencer στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης), η ίδια η επιλογή και η άσκηση της παιδιατρικής αρχίζει να βιώνεται ως ασύμφορη, προκαλώντας απογοήτευση — δηλαδή απώλεια της ικανότητας του ατόμου να εμπνέει και να εμπνέεται, να διατηρεί τη ζωτική φλόγα στην καθημερινότητά του.

Η παθολογικοποίηση του φυσιολογικού και η ανάγκη επανανοηματοδότησης Στο βίντεο από 16:35

Στην προσπάθεια κατανόησης αυτής της γενικευμένης δυσφορίας, ελλοχεύει ο κίνδυνος ονοματοδοσίας κάθε δυσκολίας ως δυσλειτουργίας. Ο χώρος της ψυχιατρικής συχνά ιατρικοποιεί και ψυχιατρικοποιεί απολύτως φυσιολογικές εκδηλώσεις της ανθρώπινης εμπειρίας.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αναθεώρηση στο DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition), όπου αφαιρέθηκε η εξαίρεση του πένθους (bereavement exclusion) από τα κριτήρια της μείζονος κατάθλιψης, με αποτέλεσμα η φυσιολογική θλίψη μετά την απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου να κινδυνεύει να ταξινομηθεί ως κλινική κατάθλιψη.

Αν ο παιδίατρος υιοθετήσει αυτή τη λογική, παγιδεύεται στην επιφανειακή εξουθένωση:

• Θεωρεί την καθημερινή κόπωση ένδειξη προσωπικής ανεπάρκειας ή αποτυχίας.
• Βλέπει τις δυσκολίες στην επικοινωνία με τους γονείς ως ανυπέρβλητα εμπόδια που απαιτούν συναισθηματική αποστασιοποίηση.
• Αναρωτιέται αν η αφοσίωση στο λειτούργημά του έχει νόημα σε έναν κόσμο που μετρά την επιτυχία με όρους εύκολης προβολής και οικονομικού κέρδους.

Η απάντηση στην επαγγελματική εξουθένωση δεν βρίσκεται στην παραίτηση ούτε στην παθητική αντοχή, αλλά στην κατανόηση ότι η ένταση, ο κόπος και οι συγκρούσεις αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της ζωντανής κλινικής πράξης και της αυθεντικής ανθρώπινης σχέσης.

Η υπερεμπλοκή του παιδιάτρου και ο κίνδυνος κόπωσης Στο βίντεο από 17:40

Η έναρξη της επαγγελματικής διαδρομής στην παιδιατρική συνοδεύεται συχνά από μια βαθιά διάθεση φροντίδας και διάσωσης των παιδιών. Η στάση αυτή δεν διαμορφώνεται απλώς κατά τη διάρκεια των σπουδών ή της ειδίκευσης, αλλά συχνά έλκει την καταγωγή της από την ίδια την παιδική ηλικία του γιατρού, όπου η επιλογή της ιατρικής και δη της παιδιατρικής προέκυψε ως εσωτερική ανάγκη προστασίας του παιδιού.

Στην κλινική πράξη, ωστόσο, ο παιδίατρος καλείται κατά κύριο λόγο να διαχειριστεί τους γονείς. Οι γονείς προσέρχονται στο ιατρείο φέροντας:

• ημιμάθεια και απόλυτες απόψεις·
• προσωπικές φοβίες και άγχη·
• δικές τους συναισθηματικές απωθήσεις και ανεπάρκειες.

Η διαχείριση αυτή αναδεικνύεται συχνά σε μείζονα πηγή τριβής. Όταν ο παιδίατρος βρίσκεται αντιμέτωπος με γονείς που επιδεικνύουν αδικαιολόγητη ανησυχία ή προσκόλληση σε εσφαλμένες απόψεις, η προσπάθεια εξήγησης μπορεί να προκαλέσει θυμό, πίεση και αίσθημα σπατάλης ψυχικής ενέργειας.

Σε περιπτώσεις όπου ο επαγγελματίας υγείας λειτουργεί με όρους υπερεμπλοκής — αναλαμβάνοντας ρόλο σωτήρα που οφείλει να απαλείψει κάθε πρόβλημα και να σηκώσει όλο το συναισθηματικό βάρος —, η εξέλιξη είναι νομοτελειακά η εξάντληση και η επαγγελματική κόπωση. Το άμεσο περιβάλλον του ιατρού (σύντροφος, φίλοι) τείνει τότε να προτείνει ως μοναδική λύση την αποστασιοποίηση («πάρε απόσταση»).

Η αποστασιοποίηση αυτή, μολονότι φαινομενικά προστατευτική, ενέχει τον κίνδυνο πλήρους απώλειας της θεραπευτικής σχέσης τόσο με το παιδί όσο και με την οικογένειά του. Όταν ο επαγγελματίας αποσύρεται συναισθηματικά, η δυσφορία αρχίζει να διαχέεται στην προσωπική και ψυχική του σφαίρα. Οι επιλογές τότε μοιάζουν πολωμένες ανάμεσα στην παθητική υποταγή («να παθαίνουμε») και στην πλήρη αδιαφορία («να αδιαφορούμε»). Σε μια τέτοια συνθήκη, ο γιατρός κινδυνεύει να ρομποτοποιηθεί, εκτελώντας μηχανικά ρόλους σε μια εποχή όπου ακόμη και τα ψηφιακά συστήματα και τα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης αναπτύσσονται με σκοπό την κατανόηση των συναισθημάτων.

Η διαφορά στοχασμού και αναστοχασμού στην παιδιατρική πράξη Στο βίντεο από 21:00

Στην καθημερινή κλινική άσκηση, ο παιδίατρος καλείται να διαχειριστεί ένα ευρύτατο φάσμα διαγνωστικών καταστάσεων και θεραπευτικών διλημμάτων. Μέσα σε αυτή την απαιτητική πραγματικότητα, αναδεικνύεται η θεμελιώδης διάκριση μεταξύ στοχασμού και αναστοχασμού:

• Στοχασμός: Αποτελεί τη γνωστική διεργασία κατά την οποία ο ιατρός επικεντρώνεται στο αντικείμενο που εξετάζει (στη συγκεκριμένη περίπτωση, στο παιδί-ασθενή). Περιλαμβάνει την ανάλυση των κλινικών δεδομένων, τη διερεύνηση των διαφορικών διαγνώσεων, τη συνεκτίμηση πολλαπλών παραγόντων κινδύνου και τη λήψη αποφάσεων με βάση τα αντικειμενικά ευρήματα.
• Αναστοχασμός: Αποτελεί μια σαφώς πιο σύνθετη και απαιτητική εσωτερική διεργασία, καθώς μετατοπίζει την εστίαση από το αντικείμενο στο υποκείμενο, δηλαδή στον ίδιο τον ιατρό. Εξετάζει τη σχέση που διαμορφώνεται ανάμεσα στον ιατρό και το αντικείμενο/ασθενή, τη στάση του επαγγελματία υγείας και τους παράγοντες που τη διαμορφώνουν (προσωπικά βιώματα, ιστορικό, εσωτερική ψυχική κατάσταση, κοινωνικές επιρροές).

Το κλινικό βλέμμα που απευθύνει ο ιατρός σε μια κατάσταση ή σε έναν άνθρωπο είναι απόλυτα μοναδικό και βαθιά προσωπικό. Διαφέρει από άτομο σε άτομο, αλλά μπορεί να μεταβάλλεται ακόμη και στο ίδιο το άτομο σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, ανάλογα με την ψυχική του διάθεση και το προσωπικό του φορτίο.

Η συστημική προσέγγιση της οικογένειας και η έννοια της ευθύνης Στο βίντεο από 23:05

Ιστορικά, η εισαγωγή της οικογενειακής θεραπείας (family therapy) στην παιδοψυχιατρική ανέδειξε τη σημασία της ποιότητας της συζυγικής σχέσης και της ικανοποίησης των γονέων από τη ζωή τους στην εμφάνιση συμπτωμάτων στο παιδί. Ωστόσο, η υπεραπλούστευση αυτής της παρατήρησης οδήγησε συχνά σε έναν «επιστημονικοφανή λαϊκισμό», ο οποίος μετέτρεψε τη συστημική, κυκλική θεώρηση σε μια γραμμική αιτιοκρατία: τη λανθασμένη αντίληψη ότι «για όλα φταίνε οι γονείς».

Στην πραγματικότητα, οι γονείς συμμετέχουν στα προβλήματα του παιδιού, αλλά δεν φέρουν την απόλυτη υπαιτιότητα για καθετί. Στο πλαίσιο αυτό, επιβάλλεται ο επαναπροσδιορισμός της έννοιας της ευθύνης:

• Ευθύνη ως ενοχή («φταίω»): Μια παθητική, καθηλωτική κατάσταση αυτοκατηγορίας ή ετεροκατηγορίας.
• Ευθύνη ως εξουσία και ανάληψη δράσης: Η πραγματική ευθύνη συνιστά μορφή εξουσίας και δυνατότητα παρέμβασης («αναλαμβάνω την ευθύνη σημαίνει αναλαμβάνω τη δύναμη να επιλύσω το πρόβλημα»).

Όπως οι γονείς έχουν την ευθύνη και την εξουσία να λειτουργήσουν θετικά για τα παιδιά τους, έτσι και ο παιδίατρος καλείται να αναλάβει την προσωπική ευθύνη της ζωής και της σταδιοδρομίας του, απαλλαγμένος από την αίσθηση ενοχής.

Η μεταβολή του κοινωνικοπολιτισμικού πλαισίου και η αποδόμηση των κριτηρίων αξιολόγησης Στο βίντεο από 25:10

Η επαγγελματική πραγματικότητα του παιδιάτρου εντάσσεται μέσα σε ένα ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο, το οποίο τις τελευταίες δεκαετίες έχει μεταβληθεί ριζικά:

1. Τεχνολογική και πολιτισμική εξέλιξη: Ιστορικά, ο ανθρώπινος πολιτισμός καθορίζεται από τα εργαλεία του (εποχή του λίθου, του χαλκού, του σιδήρου, της τυπογραφίας με τον γραπτό λόγο, του ηλεκτρισμού και πλέον της ψηφιακότητας). Στη σύγχρονη εποχή, η ψηφιακότητα δεν συνιστά απλό εργαλείο, αλλά μια αυθύπαρκτη οντότητα που επανακαθορίζει τις ανθρώπινες σχέσεις και απειλεί εργασιακούς ρόλους.
2. Η μετάβαση στην «α-κοινωνία»: Παρά τη φαινομενική προάσπιση της διαφορετικότητας, η σύγχρονη κοινωνία τείνει να αρνείται την ετερότητα και την ουσιαστική όσμωση των διαφορετικών απόψεων. Μετατρέπεται σε μια «α-κοινωνία», όπου απουσιάζει ο ουσιαστικός κοινωνικός ιστός και η αυθεντική σχεσιακή σύνδεση.
3. Αποδόμηση αξιών και σχετικοποίηση: Παρατηρείται κατάρρευση των παραδοσιακών αξιακών συστημάτων χωρίς τη συγκρότηση νέων, σαφών κριτηρίων. Η απόλυτη σχετικοποίηση στερεί από τον επαγγελματία τα σταθερά σημεία αναφοράς για την αποτίμηση της πορείας του.
4. Η κυριαρχία της ευχαρίστησης έναντι της χαράς: Κυρίαρχο, σχεδόν μοναδικό κριτήριο έχει καταστεί η άκοπη, επιφανειακή ευχαρίστηση και όχι η βαθιά χαρά που πηγάζει από τον κόπο και την επίτευξη ενός νοήματος.

Υπό το πρίσμα αυτών των σύγχρονων, στρεβλών κριτηρίων (όπου για παράδειγμα ένας διαδικτυακός δημιουργός περιεχομένου [influencer] χωρίς ιδιαίτερο γνωστικό υπόβαθρο απολαμβάνει μεγαλύτερη οικονομική ανταμοιβή, προβολή και επιφανειακή αναγνώριση), η άσκηση της παιδιατρικής –με τις εξουθενωτικές ευθύνες, τα ασαφή ωράρια και τις διαρκείς απαιτήσεις– καταλήγει να θεωρείται «ασύμφορη».

Η έννοια του αναστοχασμού και η υπευθυνότητα του παιδιάτρου Στο βίντεο από 27:30

Στην καθημερινή κλινική άσκηση της παιδιατρικής, η υπερεμπλοκή του ιατρού στα προβλήματα του παιδιού και της οικογένειας ενέχει σοβαρό κίνδυνο συναισθηματικής εξουθένωσης. Όταν ο παιδίατρος παραμένει εγκλωβισμένος σε μια διαρκή προσπάθεια να αναλάβει εξ ολοκλήρου το βάρος των δυσκολιών των ασθενών του, εμφανίζεται σταδιακά κόπωση, η οποία διαβρώνει τόσο την επαγγελματική όσο και την προσωπική του ζωή.

Η ανάγκη οριοθέτησης και η διαχείριση της απόστασης

Συχνά, στο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του ιατρού, η έκφραση της συσσωρευμένης έντασης αντιμετωπίζεται με προτροπές για «αποστασιοποίηση» («πάρε απόσταση», «μην ασχολείσαι τόσο»). Ωστόσο, η παθητική αποστασιοποίηση οδηγεί συχνά σε:

• Αποκοπή της συναισθηματικής σχέσης με τον ασθενή και τους οικείους του.
• Αδιαφορία και ψυχική αποξένωση.
• Μετατροπή της ιατρικής πράξης σε ψυχρή, μηχανική διαδικασία («ρομποτοποίηση»).

Αντίθετα, η αναγκαία απόσταση δεν συνίσταται στην αδιαφορία ή την παραίτηση, αλλά στη διατήρηση μιας λειτουργικής θεραπευτικής σχέσης, όπου ο επαγγελματίας δεν ταυτίζεται με τα συμπτώματα και δεν υποκαθιστά τους γονείς.

Αναστοχασμός έναντι απλού στοχασμού

Για την πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout), είναι θεμελιώδης η διάκριση μεταξύ στοχασμού και αναστοχασμού:

• Στοχασμός: Αφορά την εστίαση στο εξωτερικό αντικείμενο — στην προκειμένη περίπτωση στη διάγνωση, στην κλινική εκτίμηση του παιδιού και στην επεξεργασία των ιατρικών δεδομένων.
• Αναστοχασμός: Αφορά την ενδοσκόπηση του υποκειμένου (του ίδιου του παιδιάτρου) σχετικά με τη δική του θέση, στάση και συναισθηματική εμπλοκή μέσα στη θεραπευτική σχέση. Ο αναστοχασμός εξετάζει:
  • Ποιες προσωπικές προβολές, άγχη ή ανασφάλειες επηρεάζουν τον τρόπο προσέγγισης του περιστατικού.
  • Εάν η ανάληψη ευθύνης λειτουργεί ως ενσυνείδητη εξουσία επίλυσης ή εκτρέπεται σε καταστροφική ενοχή.
  • Τον βαθμό αυτογνωσίας του παιδιάτρου απέναντι στα δικά του όρια.

Η αποδοχή των ορίων και η αποφυγή της παντοδυναμίας

Ο παιδίατρος καλείται να απεκδυθεί τον ρόλο του «παντοδύναμου σωτήρα» (υπερήρωα), αναγνωρίζοντας ότι:

1. Η παροχή βοήθειας δεν σημαίνει ανάληψη της ζωής του άλλου.
2. Η επιστημονική φροντίδα οφείλει να συνοδεύεται από σεβασμό των προσωπικών αναγκών του ιατρού (χρόνος ανάπαυσης, αποσυμπίεση, οικογενειακή ζωή).
3. Η αυθεντική φροντίδα προς τους ασθενείς προϋποθέτει τη συστηματική φροντίδα του ίδιου του θεραπευτή.

Η αναπλαισίωση της καθημερινότητας: από την καταγραφή της κόπωσης στο ουσιαστικό νόημα Στο βίντεο από 32:00

Η καθημερινή ανασκόπηση της επαγγελματικής δραστηριότητας του παιδιάτρου συχνά επικεντρώνεται στην εξάντληση, στον φόρτο εργασίας και στα πρακτικά εμπόδια. Επιστρέφοντας στην οικογένεια και στο οικείο περιβάλλον, το κυρίαρχο αφήγημα τείνει να περιγράφει την υπερβολική κούραση, τον μεγάλο αριθμό προγραμματισμένων ραντεβού ή την πίεση από τις εποχικές εξάρσεις λοιμώξεων, όπως η γρίπη. Παράλληλα, περιστατικά υψηλής συναισθηματικής φόρτισης —όπως η επίπονη διαδικασία μεταπεισμού ενός διστακτικού ή αρνητικού γονέα για τον εμβολιασμό του παιδιού του— συχνά υποβαθμίζονται σε «συνηθισμένη ρουτίνα», παρότι στην πραγματικότητα αποτελούν επιτεύγματα θεμελίωσης εμπιστοσύνης και προστασίας της δημόσιας υγείας.

Πίσω από αυτή τη φαινομενική επανάληψη, ωστόσο, διαδραματίζονται καθημερινά κλινικά και ανθρώπινα γεγονότα με βαθιά υπαρξιακή αξία:

• Η αναγνώριση της εσωτερικής δύναμης του παιδιού: Μια απλή κλινική εξέταση ενός παιδιού χωρίς σοβαρή παθολογία μπορεί να μετατραπεί σε ουσιαστική συνάντηση. Το καθαρό, ζωντανό βλέμμα ενός μικρού ασθενούς, η περιέργεια με την οποία εξερευνά τον χώρο του ιατρείου και η εκδήλωση της εσωτερικής του σπίθας προσφέρουν στον γιατρό την ευκαιρία να ενισχύσει την αυτοεκτίμησή του, απευθυνόμενος σε αυτό ως ισότιμος «μελλοντικός συνάδελφος».
• Η στήριξη στο σοβαρό νόσημα και η δύναμη της σιωπηλής αξιοπρέπειας: Σε περιπτώσεις έγκαιρης διάγνωσης και παραπομπής απειλητικών καταστάσεων, όπως νεοπλασματικών νόσων που απαιτούν χειρουργική παρέμβαση και νοσηλεία σε ογκολογικές μονάδες, η σχέση παιδιάτρου και οικογένειας δοκιμάζεται σε βάθος. Η αναγνώριση και η ευγνωμοσύνη των γονέων για την έγκαιρη παρέμβαση συνυπάρχουν με τον σεβασμό του γιατρού απέναντι στην αξιοπρέπεια με την οποία εκείνοι διαχειρίζονται την αγωνία. Μέσα από τέτοιες καταστάσεις αναδεικνύεται ότι η κοινωνία δεν απαρτίζεται μόνο από επιφανειακές ή συγκρουσιακές συμπεριφορές, αλλά και από ανθρώπους που υπομένουν καρτερικά, απορροφούν τις εντάσεις και διαθέτουν ψυχικό σθένος.
• Η διάκριση ευαισθησίας και ευαλωτότητας: Στο πλαίσιο των ανθρώπινων αντιδράσεων, ο άνθρωπος που εκδηλώνει έντονο θυμό, κραυγάζει και διεκδικεί επιθετικά τον χώρο δεν είναι ισχυρός, αλλά νευρωτικός. Αντίθετα, η ικανότητα για δάκρυα και γνήσια συναισθηματική έκφραση δεν συνιστά ευαλωτότητα, αλλά ένδειξη ψυχικής ωριμότητας και αληθινής δύναμης απέναντι στη ζωή.
• Η προαγωγή της αυτονόμησης στη χρόνια νόσο: Κατά τη διαχείριση χρόνιων παθήσεων, όπως ο νεανικός σακχαρώδης διαβήτης, η εκπαίδευση του παιδιού ώστε να αναλάβει το ίδιο τον έλεγχο και τη φροντίδα της νόσου του αποτελεί καθοριστικό παράγοντα πρόληψης μελλοντικών συμπεριφορών διαμαρτυρίας (acting out) στην εφηβεία. Η σταδιακή απομάκρυνση του γονέα από τον ρόλο του αποκλειστικού διαχειριστή και η ενθάρρυνση του παιδιού να αναλάβει την ευθύνη μετατρέπουν μια αρχική δυσκολία σε εφόδιο υπευθυνότητας για όλη τη μετέπειτα ζωή.

Η σημασία της επικοινωνίας των θετικών εμπειριών Στο βίντεο από 37:00

Το ερώτημα που προκύπτει για τον παιδίατρο είναι κατά πόσο μοιράζεται αυτά τα ουσιαστικά, θετικά και μεταμορφωτικά περιστατικά με την οικογένεια και τον/τη σύντροφό του, ή αν περιορίζει την επικοινωνία του αποκλειστικά στην παράθεση των δυσκολιών και της σωματικής κούρασης. Η εστίαση μόνο στο βάρος της ημέρας αποστερεί από τον ίδιο και από τους οικείους του τη δυνατότητα να αναγνωρίσουν το εξαιρετικό και σωτήριο έργο που επιτελείται καθημερινά στο παιδιατρικό ιατρείο.

Η έννοια του «σεμνύνεσθαι» και η αναγνώριση των ουσιαστικών απολαβών Στο βίντεο από 37:20

Στη δυναμική της καθημερινής επικοινωνίας του παιδιάτρου με το άμεσο οικογενειακό και συντροφικό του περιβάλλον, παρατηρείται συχνά το φαινόμενο της αποκλειστικής προβολής της σωματικής και ψυχικής κόπωσης, ενώ αποσιωπώνται οι ουσιαστικές και βαθιές στιγμές επαγγελματικής ικανοποίησης. Στην αρχαία ελληνική γλώσσα δεσπόζει το ρήμα «σεμνύνομαι», το οποίο αποδίδει την έννοια της υπερηφάνειας που συνοδεύεται από σεμνότητα. Δεν πρόκειται για μια ναρκισσιστική αυταρέσκεια ή για την ψευδαίσθηση ατομικού μεγαλείου, αλλά για τη βαθιά επίγνωση της μετοχής σε ένα έργο υπαρξιακά σημαντικό.

Τίθεται το θεμελιώδες ερώτημα εάν οι παιδίατροι διατηρούν τη δεκτικότητα να βιώσουν αυτό το «σεμνύνεσθαι» αναφορικά με το είδος των απολαβών που αποκομίζουν από την άσκηση της ιατρικής. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα ενός ζευγαριού ιατρών, οι οποίοι, έπειτα από πολυετή εργασία και τη λήψη δανείων, απέκτησαν την κατοικία τους και εξήγησαν στα παιδιά τους τη σημασία αυτού του επιτεύγματος: κάθε δομικό στοιχείο, κάθε τούβλο του σπιτιού, αντιπροσώπευε όχι μόνο μία ώρα ζωής και κόπου που κατέβαλαν στην εργασία τους, αλλά ταυτόχρονα και ένα αυθεντικό «ευχαριστώ» που έλαβαν από τους ασθενείς τους. Η συνειδητοποίηση ότι διαβιεί κανείς μέσα σε ένα περιβάλλον συγκροτημένο από τη συσσωρευμένη ευγνωμοσύνη των ανθρώπων συνιστά κορυφαία πηγή νοήματος.

Η οντολογία του καλού, ο μεταβολισμός της ευγνωμοσύνης και η μετοχή στο μυστήριο της ζωής Στο βίντεο από 38:50

Στον τελικό απολογισμό της ζωής, τα τυπικά επιτεύγματα, όπως το πλήθος των επιστημονικών ανακοινώσεων σε συνέδρια, οι δημοσιεύσεις και οι τίτλοι, παρότι διατηρούν την αυταξία τους και είναι απολύτως θεμιτά, δεν αποτελούν το βαρύνον κριτήριο ικανοποίησης. Αντιθέτως, η ουσιαστική αποδοχή και επεξεργασία του «ευχαριστώ» από τους γονείς και τα παιδιά δεν συνιστά μια επιφανειακή κοινωνική σύμβαση. Όταν ο επαγγελματίας υγείας επιτρέπει στην ευγνωμοσύνη να τον διαπεράσει και να μεταβολιστεί ψυχικά, αυτή λειτουργεί ως ανατροφοδοτικός μηχανισμός που συντηρεί τη ζωτικότητα, τη νεότητα και τον δημιουργικό ενθουσιασμό. Όπως ακριβώς στη συντροφική σχέση η αρχική δήλωση αγάπης απαιτεί συνεχή, έμπρακτη και καθημερινή ανανέωση για να διατηρηθεί ζωντανή, έτσι και η αναγνώριση του ιατρικού έργου απαιτεί διαρκή υπαρξιακή ανατροφοδότηση.

Η διαδικασία αυτή συνδέεται με τη θεμελιώδη οντολογική αρχή της φυσικής, σύμφωνα με την οποία το σκότος δεν διαθέτει αυθύπαρκτη φυσική οντότητα, αλλά ορίζεται αποκλειστικά ως απουσία φωτός. Αντίστοιχα, στο πεδίο της ανθρώπινης ύπαρξης, το κακό και η φθορά δεν έχουν αυτόνομη οντότητα· ουσιαστική οντότητα κατέχει μόνο το καλό. Η συνειδητή μετοχή του παιδιάτρου στο μυστήριο της ζωής, της ανάπτυξης και των δοκιμασιών των παιδιών και των οικογενειών τους, μετατρέπεται σε ανεξάντλητη δεξαμενή ψυχικού σθένους. Η μετοχή αυτή δεν επιτρέπει στη ματαιότητα να κυριαρχήσει, αλλά τροφοδοτεί τον επαγγελματία υγείας με εσωτερική ανθεκτικότητα, η οποία παραμένει ενεργή και λειτουργική ακόμη και κατά τις πιο σκληρές, προσωπικές αντιξοότητες της δικής του ζωής.

Η μετοχή στο μυστήριο της ζωής, ο εθελοντισμός και η υπέρβαση της ατομικότητας Στο βίντεο από 41:00

Η ουσιαστική μετοχή στις δυσκολίες και στο βάθος της ανθρώπινης ύπαρξης αποτελεί την κατεξοχήν πηγή εσωτερικής τροφοδοσίας, ιδιαίτερα στις σκληρές προσωπικές στιγμές του λειτουργού της υγείας. Στο πλαίσιο αυτό, η προτροπή για συμμετοχή σε εθελοντικές δράσεις λειτουργεί θεραπευτικά, καθώς επιτρέπει στο άτομο:

• Να απεγκλωβιστεί από τη στενή ατομικότητα και τα όρια του κλειστού του συστήματος.
• Να ανοιχθεί ουσιαστικά προς τον συνάνθρωπο και την κοινότητα.
• Να συνδεθεί με πρόσωπα που χρήζουν βοήθειας και υποστήριξης.

Η επαφή αυτή δεν αποσκοπεί σε μια επιφανειακή και υποτιμητική διαπίστωση τύπου «υπάρχουν και χειρότερα», προσέγγιση η οποία συνιστά ύβρη προς το ανθρώπινο πάσχειν. Αντιθέτως, η ουσία έγκειται στην παρατήρηση και την εσωτερική κατανόηση του πώς ορισμένοι άνθρωποι, ευρισκόμενοι αντιμέτωποι με εξαιρετικά δυσμενείς συνθήκες, επιδεικνύουν θαυμαστή στάση ζωής, εσωτερική δύναμη και αποτελεσματική αντιμετώπιση.

Η άντληση δύναμης από τη δοκιμασία και το νόημα της αναπόφευκτης φθοράς Στο βίντεο από 41:40

Η ενεργός επαφή με τη βαριά νόσο και τον ανθρώπινο πόνο λειτουργεί ως ψυχικό «εμβόλιο» για τις αναπόφευκτες μελλοντικές δοκιμασίες του ίδιου του ιατρού. Όταν ανακύπτει μια σοβαρή ασθένεια (όπως μια κακοήθεια), το ερώτημα «γιατί σε εμένα;» απογυμνώνεται, παραχωρώντας τη θέση του στο ρεαλιστικό «γιατί όχι και σε εμένα;».

Ο παιδίατρος, μέσα από την καθημερινή κλινική τριβή, έρχεται σε επαφή με οριακές καταστάσεις:

• Βρέφη και μικρά παιδιά που δοκιμάζονται σκληρά από οξείες λευχαιμίες ή συμπαγείς όγκους.
• Εφήβους με κακοήθη σαρκώματα των άκρων, όπου τίθεται το τραγικό δίλημμα του ακρωτηριασμού για τη διάσωση της ζωής.

Η στάση αυτών των ασθενών και των οικογενειών τους προσφέρει στον θεράποντα ανεκτίμητα ψυχικά αποθέματα και υπαρξιακή ανθεκτικότητα. Οι δυσκολίες, οι ασθένειες, η φθορά και η γήρανση συνιστούν αναπόδραστα συστατικά της φυσικής πορείας. Η μοναδική συνθήκη υπό την οποία δεν θα επέλθει η γήρανση και η σωματική εξασθένηση είναι ένας πρόωρος, βίαιος θάνατος. Συνεπώς, η μακροζωία συνδέεται νομοτελειακά με την εμφάνιση οργανικών εκφυλίσεων (όπως ρευματικά νοσήματα και χρόνια προβλήματα), γεγονός που απαιτεί ρεαλιστική αποδοχή και όχι άγονη άρνηση.

Η βιολογική και υπαρξιακή σοφία του κυττάρου: επιλεκτική ημιπερατότητα Στο βίντεο από 43:34

Η υπαρξιακή αυτή στάση συνιστά σοφία ζωής και όχι παραίτηση, καθώς η παραίτηση αποτελεί άρνηση και φυγή. Η αληθινή σοφία εδράζεται στην αποδοχή των ορίων και στη συνεχή πρόσληψη νέων ερεθισμάτων, διατηρώντας τη σύνδεση με το περιβάλλον μακριά από τον εγωκεντρικό εγκλεισμό.

Το πρότυπο αυτής της λειτουργίας εντοπίζεται στην ίδια τη βιολογική μονάδα της ζωής, το κύτταρο:

• Επιλεκτική ημιπερατότητα: Το κύτταρο δεν είναι ούτε απόλυτα κλειστό ούτε πλήρως ανοιχτό· είναι ταυτόχρονα κλειστό και ανοιχτό.
• Διατήρηση ταυτότητας: Διαθέτει διακριτά όρια, ορίζει τον εσωτερικό του χώρο και προστατεύει τη λειτουργική του οντότητα. Εάν έκλεινε ερμητικά στον εαυτό του, η διακοπή ανταλλαγής ουσιών θα οδηγούσε άμεσα σε κυτταρικό θάνατο.
• Δυναμική επικοινωνία: Παραμένει ανοιχτό στο περιβάλλον ώστε να προσλαμβάνει θρεπτικά συστατικά και να αποβάλλει άχρηστα μεταβολικά προϊόντα. Ωστόσο, δεν εκτίθεται ανεξέλεγκτα («χύμα») στο εξωτερικό περιβάλλον, αλλά διατηρεί μηχανισμούς επιλογής σχετικά με το τι εισέρχεται, τι εξέρχεται, πότε και υπό ποιους όρους.

Αυτή η κυτταρική σοφία μεταφράζεται άμεσα στην ψυχολογική ισορροπία του παιδιάτρου: απαιτείται η διατήρηση σαφούς προσωπικού κέντρου και ορίων, παράλληλα με τη δεκτικότητα και το άνοιγμα προς τον άλλον, χωρίς όμως να διαλύεται η προσωπική υπόσταση μέσα στις απαιτήσεις της κλινικής καθημερινότητας.

Ο κίνδυνος του ψυχικού εγκλεισμού και η παγίδα των συγκρίσεων Στο βίντεο από 45:06

Όταν ο ιατρός απομονώνεται αποκλειστικά μέσα στην κόπωσή του και στο ναρκισσιστικό του «εγώ», επέρχεται πρόωρη ψυχική γήρανση και ταλαιπωρία, ανεξάρτητα από τη χρονολογική ηλικία. Ο εσωστρεφής εγκλεισμός πυροδοτεί αναπόφευκτα τον μηχανισμό των συγκρίσεων, οι οποίες αποβαίνουν πάντοτε καταστροφικές:

• Υπολειπόμενες συγκρίσεις: Όταν το άτομο συγκρίνει τον εαυτό του με άλλους και θεωρεί ότι υστερεί σε οικονομικές απολαβές, εξωτερική εμφάνιση, νεότητα ή κοινωνική προβολή, βιώνει αισθήματα μειονεξίας και ματαιότητας.
• Υπερέχουσες συγκρίσεις: Ακόμη και οι συγκρίσεις που τοποθετούν το άτομο στην κορυφή («είμαι ο καλύτερος») αποδεικνύονται εξίσου επιζήμιες. Σε αυτή την περίπτωση, κάθε νέος συνάδελφος ή πρόσωπο που εισέρχεται στον χώρο εκλαμβάνεται αυτομάτως ως απειλή για την πρωτοκαθεδρία, προκαλώντας χρόνιο άγχος, ανασφάλεια και επιθετικότητα.

Οι παγίδες των συγκρίσεων και η επαγγελματική στάση Στο βίντεο από 46:00

Στην καθημερινή άσκηση της κλινικής πράξης, η είσοδος στη διαδικασία της σύγκρισης μεταξύ συναδέλφων εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για την ψυχική ισορροπία του ιατρού. Όταν η επαγγελματική αξία προσδιορίζεται συγκριτικά με τους άλλους, κάθε νέος συνάδελφος που εισέρχεται στον επαγγελματικό στίβο εκλαμβάνεται αυτομάτως ως απειλή, ανεξάρτητα από το εάν ο ίδιος ο ιατρός θεωρείται ο καλύτερος ή ο πιο καταξιωμένος στον χώρο του.

Η σύγκριση αυτή οδηγεί συχνά σε επώδυνα κλινικά και δεοντολογικά διλήμματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ορθολογική διαχείριση των λοιμώξεων, όπου ο παιδίατρος επιλέγει να μην υποκύψει στην πίεση χορήγησης αντιμικροβιακής αγωγής για μια ιογενή λοίμωξη. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αποχώρηση ενός γονέα επειδή δεν συνταγογραφήθηκε αντιβιοτικό μπορεί να προκαλέσει αμφιβολίες στον ιατρό, ιδιαίτερα όταν γνωρίζει ότι κάποιος άλλος συνάδελφος ενδέχεται να υιοθετήσει μια τακτική υπερσυνταγογράφησης. Συχνά παρατηρείται το φαινόμενο άλλοι ιατροί να επικρίνουν την αρχική ορθή απόφαση και να χορηγούν ισχυρά αντιβιοτικά ευρέος φάσματος χωρίς κλινική ένδειξη, εκμεταλλευόμενοι το γεγονός ότι η αυτοπεριοριζόμενη φύση της λοίμωξης θα οδηγήσει σε ίαση μετά την πάροδο των ημερών, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι η επιθετική αγωγή ήταν εκείνη που θεράπευσε το παιδί.

Η εμπλοκή σε τέτοιες συγκρίσεις εγκλωβίζει τον παιδίατρο σε μια παθητική αυτοθυματοποίηση, όπου καταλήγει να θεωρεί τον εαυτό του απλώς «καλό, φιλότιμο και έντιμο αλλά αδικημένο». Αντίθετα, η ώριμη επαγγελματική στάση απαιτεί τη μετατόπιση του εστιακού σημείου: κάθε επιστημονική επιλογή και κάθε κλινική απόφαση οφείλει να λαμβάνεται πρωτίστως με κριτήριο την προσωπική επαγγελματική συνείδηση και την επιστημονική ακεραιότητα του ίδιου του παιδιάτρου.

Η οικοδόμηση της εμπιστοσύνης και η διαγενεακή πρόληψη της καχυποψίας Στο βίντεο από 47:14

Η διατήρηση της ορθής επιστημονικής στάσης απέναντι στην άσκοπη συνταγογράφηση αποτελεί σημαντική πηγή εσωτερικής ενδυνάμωσης. Όταν ο παιδίατρος διαπιστώνει ότι η απόφασή του να συγκρατήσει τη χορήγηση αντιβιοτικού δικαιώνεται από την κλινική εξέλιξη του παιδιού, επιτυγχάνει ένα ουσιαστικό κέρδος που υπερβαίνει την απλή επιβεβαίωση των ιατρικών του ικανοτήτων: κερδίζει έναν βαθμό βαθύτερης εμπιστοσύνης από την πλευρά της οικογένειας.

Η κατάκτηση αυτής της εμπιστοσύνης λειτουργεί θεραπευτικά για την ίδια την οικογένεια, καθώς βοηθά έναν γονέα, που ενδεχομένως διακατέχεται από φόβο και αμφιβολία, να εμπιστευτεί τους ανθρώπους και τους ειδικούς. Εάν ένας ιατρός εγκαταλείψει τον γονέα στην καχυποψία του, ενισχύει έναν φαύλο κύκλο παρανοειδούς στάσης απέναντι στον κόσμο («μην εμπιστεύεσαι κανέναν», «οι φίλοι είναι επικίνδυνοι»). Μια τέτοια στάση δεν παραμένει περιορισμένη στον γονέα, αλλά αναπόφευκτα μεταφέρεται διαγενεακά στο παιδί, διαμορφώνοντας μελλοντικά ενήλικες που αδυνατούν να σχετιστούν και να εμπιστευτούν, καταλήγοντας συχνά σε ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις.

Συνεπώς, η επιμονή του παιδιάτρου στην ορθή πρακτική και η επένδυση στη σχέση με τον γονέα αποτελεί ουσιαστικό ψυχικό απόθεμα και προστατευτικό παράγοντα για την ψυχική υγεία ολόκληρης της οικογένειας.

Τα αναπτυξιακά προβλήματα της επαγγελματικής επιτυχίας και η αναδιαπραγμάτευση της ζωής Στο βίντεο από 48:34

Η αυξημένη ροή περιστατικών, η έντονη καθημερινή κόπωση και οι αδιάκοποι ρυθμοί εργασίας του παιδιάτρου δεν αποτελούν κατ' ανάγκη ενδείξεις αποτυχίας ή δυσλειτουργίας. Αντιθέτως, πολύ συχνά συνιστούν «αναπτυξιακά προβλήματα» της επαγγελματικής επιτυχίας: ο ιατρός εργάζεται εντατικά και πιέζεται χρονικά ακριβώς επειδή έχει καταφέρει να εμπνεύσει εμπιστοσύνη στους ασθενείς και τις οικογένειές τους.

Ωστόσο, αυτή η αναγνώριση απαιτεί συνεχή επαναξιολόγηση και αναδιαπραγμάτευση του τρόπου ζωής και των ορίων του ιατρού με την πάροδο του χρόνου:

1. Διαφύλαξη της προσωπικής και οικογενειακής ζωής: Δεν είναι βιώσιμο ούτε λειτουργικό για τον παιδίατρο να φροντίζει τα παιδιά όλου του κόσμου, ενώ τα δικά του παιδιά στερούνται την παρουσία του και επαφίενται αποκλειστικά στη φροντίδα τρίτων προσώπων ή παππούδων.
2. Διαχείριση των ψυχικών αποθεμάτων στην οικία: Η επιστροφή στο σπίτι δεν μπορεί να εξαντλείται στη μεταφορά της σωματικής και συναισθηματικής εξάντλησης του ιατρείου.
3. Απόρριψη της φαντασίωσης του υπερανθρώπου: Το ζητούμενο για την πρόληψη της επαγγελματικής εξουθένωσης δεν είναι η μετατροπή του παιδιάτρου σε υπεράνθρωπο, αλλά η αποδοχή της ανθρώπινης φύσης του και ο επαναπροσδιορισμός της υπαρξιακής του παρουσίας.

Η επαγγελματική μακροημέρευση δεν βασίζεται στην ατέρμονη αντοχή απέναντι στις πιέσεις. Η παραδοχή των ορίων αντοχής αποτελεί αναγκαία συνθήκη, καθώς η υπερβολική και χωρίς όρια καταπόνηση οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην επαγγελματική εξόντωση.

Η αποδοχή των ορίων αντοχής και η αναζήτηση της χαράς στην καθημερινότητα Στο βίντεο από 50:10

Η θεμελιώδης παραδοχή στην ανθρώπινη και επαγγελματική ύπαρξη είναι ότι ο άνθρωπος δεν διαθέτει απεριόριστες αντοχές. Υπάρχει ένα όριο όπου η έννοια της διαρκούς αντοχής καθίσταται ανέφικτη: ο επαγγελματίας δεν δύναται να «αντέχει» επ' άπειρον ούτε τις απαιτήσεις των άλλων ανθρώπων ούτε καν τον ίδιο του τον εαυτό. Αυτό αποτελεί μέρος των αναγκαίων υπαρξιακών αποδοχών. Ο ουσιαστικός στόχος δεν εντοπίζεται στη διαρκή αντοχή του βάρους, αλλά στη δυνατότητα να χαίρεται κανείς τους ανθρώπους, να χαίρεται την εργασία του και να βιώνει πληρότητα στην ίδια του τη ζωή.

Η διάκριση ανάμεσα στην επιφανειακή ευχαρίστηση και την ουσιαστική χαρά είναι καίριας σημασίας:

• Επιφανειακή ευχαρίστηση: Πρόκειται για παροδικές καταστάσεις (όπως μια προσωρινή ανάπαυλα ή ένα ταξίδι διακοπών), οι οποίες νομοτελειακά ολοκληρώνονται και παρέρχονται, χωρίς να επιλύουν το πρόβλημα της καθημερινότητας.
• Ουσιαστική χαρά: Αποτελεί τη δυνατότητα άντλησης νοήματος μέσα από την καθημερινή κλινική πράξη.

Για να μπορέσει να εισχωρήσει η χαρά στην καθημερινότητα του παιδιάτρου, απαιτείται η ενεργός καταγραφή και αναγνώριση των θετικών στιγμών και των εκφράσεων ευγνωμοσύνης («ευχαριστώ») που λαμβάνει από τους ασθενείς και τους γονείς. Παράλληλα, είναι απαραίτητο να μεταφέρονται τα θετικά αυτά βιώματα από την επαγγελματική στην προσωπική ζωή. Η αυτοφροντίδα δεν συνιστά μια προσπάθεια φυγής ή απομάκρυνσης από την παιδιατρική επειδή ο επαγγελματίας «δεν αντέχει άλλο», αλλά αποτελεί αναγκαία πράξη συντήρησης. Όπως ακριβώς και το πιο εξελιγμένο μηχάνημα απαιτεί τακτικό έλεγχο και τεχνική συντήρηση (service) προκειμένου να συνεχίσει να λειτουργεί, έτσι και ο ανθρώπινος οργανισμός και ο ψυχισμός χρειάζονται συστηματική μέριμνα.

Η επαγγελματική ζωή ως μαραθώνιος και η ανάγκη τακτικής συντήρησης Στο βίντεο από 51:48

Η επαγγελματική σταδιοδρομία στην παιδιατρική προσομοιάζει σε μαραθώνιο δρόμο και όχι σε κούρσα ταχύτητας 100 μέτρων. Στον αγώνα ταχύτητας:

1. Ο αθλητής λαμβάνει μία μοναδική ανάσα κατά την εκκίνηση.
2. Δεν απαιτείται δεύτερη ανάσα, καθώς η διάρκεια της προσπάθειας περιορίζεται σε περίπου 10 δευτερόλεπτα.
3. Ο δρομέας δεν σκέφτεται, δεν κοιτάζει δεξιά ή αριστερά, απλώς επιταχύνει μέχρι τον τερματισμό.

Αντιθέτως, στον μαραθώνιο δρόμο:

1. Η διάρκεια της προσπάθειας είναι μακρά και απαιτητική.
2. Εάν ο δρομέας δεν σταματήσει εγκαίρως στους σταθμούς ανεφοδιασμού για να λάβει υγρά, χυμούς και ηλεκτρολύτες, θα οδηγηθεί νομοτελειακά σε αφυδάτωση και κατάρρευση.
3. Παρότι η στάση για ενυδάτωση απαιτεί χρόνο και φαινομενικά επιβραδύνει τον ρυθμό, αποτελεί τη μοναδική προϋπόθεση για να μπορέσει ο αθλητής να ολοκληρώσει τη διαδρομή.

Με την ίδια ακριβή αναλογία, ο παιδίατρος καλείται να φροντίσει τα παιδιά και τις οικογένειές τους μέσα από τη συνεχή και προτεραιοποιημένη φροντίδα του εαυτού του και των δικών του ανθρώπων. Η ανάγκη ανάπαυλας και ανατροφοδότησης δεν προκύπτει από αδυναμία, αποτυχία ή παθολογική εξάντληση, αλλά από το γεγονός ότι ο ιατρός παραμένει ένας φυσιολογικός άνθρωπος.

Η ουσιαστική αυτοφροντίδα έναντι της ψευδαίσθησης της «απόδρασης» Στο βίντεο από 52:50

Ως φυσιολογικός άνθρωπος, ο παιδίατρος έχει ανάγκη από ουσιαστικές κοινωνικές συναναστροφές, παρέες με τις οποίες μπορεί να γελάσει αυθεντικά, συντροφικές σχέσεις που καλλιεργούνται και ανατροφοδοτούνται, καθώς και χώρο για προσωπική ζωή. Η ανάγκη αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα επιτηδευμένα, τεχνητά χαμόγελα που προβάλλονται στα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης με αποκλειστικό σκοπό τη δημόσια ανάρτηση.

Η ουσιαστική αυτοφροντίδα οφείλει να διαχωριστεί από την πλάνη της «απόδρασης» (lifestyle coaching):

• Η έννοια του «να ξεφύγει κανείς» αποτελεί μύθευμα που συχνά προωθείται από ραδιοφωνικούς παραγωγούς ή αυτόκλητους συμβούλους προσωπικής ανάπτυξης (life coaches) και επιδραστικούς χρήστες του διαδικτύου (influencers).
• Οι απλουστευτικές αυτές συνταγές απευθύνονται σε άλλες κατηγορίες και δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της ιατρικής πραγματικότητας.
• Ο παιδίατρος δεν έχει ανάγκη να αποδράσει, αλλά να δομήσει έναν εξατομικευμένο, ουσιαστικό τρόπο αυτοφροντίδας.

Ο τρόπος αυτός διαφέρει ριζικά για κάθε άτομο, δεν υπακούει σε τυποποιημένες εξωτερικές οδηγίες και αποτελεί βαθιά πνευματική υπόθεση και υπαρξιακή αναζήτηση.

Η γονεϊκότητα ως πηγή χαράς και η σύνδεση με το δημογραφικό Στο βίντεο από 54:49

Η προσέγγιση της φροντίδας επεκτείνεται άμεσα στη σχέση με τους γονείς στο ιατρείο. Ο παιδίατρος οφείλει να καθοδηγεί και να υποστηρίζει τους γονείς ώστε να μην εκλαμβάνουν την ανατροφή των παιδιών τους αποκλειστικά ως ένα ασήκωτο, δυσβάσταχτο καθήκον, αλλά να μπορούν να αντλούν χαρά από αυτήν.

Όταν οι γονείς βιώνουν την ανατροφή μόνο ως εξουθενωτικό βάρος, υιοθετούν την απαξιωτική στάση του τύπου «κάνε παιδιά να δεις καλό». Με τη σειρά τους, τα παιδιά που μεγαλώνουν σε ένα τέτοιο περιβάλλον, φτάνοντας στην ενήλικη ζωή, επιλέγουν συνειδητά να μην τεκνοποιήσουν. Έτσι, η μετατροπή της γονεϊκότητας από πηγή χαράς σε αποκλειστικό φορτίο συνδέεται άμεσα και επιδεινώνει το σύγχρονο πρόβλημα της υπογεννητικότητας, καθώς κανένας άνθρωπος δεν επιθυμεί να επωμιστεί μια κατάσταση που βιώνεται μόνο ως καταναγκαστικό βάρος.

Ανανεώσιμες πηγές ψυχικής ενέργειας και αναγνώριση του παραγόμενου έργου Στο βίντεο από 55:21

Συνοψίζοντας το ζήτημα της επαγγελματικής εξουθένωσης, ο στόχος στην ιατρική πράξη δεν μπορεί να είναι η πλήρης αποφυγή της κόπωσης. Σύμφωνα με τους φυσικούς νόμους, παραγωγή έργου χωρίς δαπάνη και παροχή ενέργειας είναι αδύνατη: κάθε θεραπευτικό και κλινικό έργο απαιτεί αναπόφευκτα ενεργειακή επένδυση.

Το κρίσιμο ζητούμενο εντοπίζεται στην αντικατάσταση των ενεργειακών αποθεμάτων:

• Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας: Όπως ακριβώς η σύγχρονη κοινωνία στρέφεται σε ανεξάντλητες, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, κατά τον ίδιο τρόπο και ο παιδίατρος οφείλει να αντλεί ενέργεια άμεσα μέσα από το ίδιο το έργο που επιτελεί.
• Αμφίδρομη αναγνώριση και καταγραφή:
  • Καταγραφή της ευγνωμοσύνης («ευχαριστώ») που λαμβάνει ο ιατρός από τις οικογένειες των ασθενών.
  • Εσωτερική αναγνώριση και έκφραση ευχαριστίας προς τους ίδιους τους ασθενείς και τους γονείς τους, καθώς η καθημερινή διάδραση μαζί τους προσφέρει πολύτιμα μαθήματα ζωής και προσωπικής εξέλιξης.

Όταν η καθημερινή εμπειρία δεν εστιάζει αποκλειστικά στη φθορά, στην κόπωση και στην ένταση, αλλά αναδεικνύει την αμοιβαία σχέση εμπιστοσύνης και ευγνωμοσύνης, επιτυγχάνεται η ουσιαστική νοηματοδότηση του ιατρικού λειτουργήματος και αποτρέπεται η επαγγελματική εξόντωση.

Η άντληση ενέργειας από το παραγόμενο έργο και η σημασία της αμοιβαίας αναγνώρισης Στο βίντεο από 56:00

Στην κλινική πράξη της παιδιατρικής, ο στόχος δεν μπορεί να είναι η ουτοπική αποφυγή της κόπωσης, καθώς κάθε παραγωγικό και ουσιαστικό έργο απαιτεί αναπόφευκτα κατανάλωση ενέργειας. Το κρίσιμο ζήτημα εντοπίζεται στην ικανότητα του παιδιάτρου να αντλεί ψυχική και λειτουργική ενέργεια από το ίδιο το έργο που επιτελεί. Όπως σε κοινωνικό και οικολογικό επίπεδο αναζητούνται ανανεώσιμες πηγές ενέργειας που δεν εξαντλούνται, έτσι και στην προσωπική και επαγγελματική ζωή του ιατρού απαιτείται η σύνδεση με πηγές που ανατροφοδοτούν το νόημα της καθημερινότητάς του.

Η επαγγελματική ικανοποίηση και η πρόληψη της εξουθένωσης δεν προκύπτουν από την απλή καταγραφή της σωματικής φθοράς, αλλά από την εσωτερική καταγραφή και αναγνώριση των εκδηλώσεων ευγνωμοσύνης που δέχεται ο παιδίατρος. Το ειλικρινές «ευχαριστώ» που απευθύνεται από τις οικογένειες, αλλά και το «ευχαριστώ» που απευθύνει ο ίδιος ο κλινικός προς τους ασθενείς και τους γονείς τους για την εμπιστοσύνη και τα μαθήματα ζωής που αποκομίζει μέσα από τη θεραπευτική σχέση, αποτελούν τις θεμελιώδεις ανανεώσιμες πηγές ψυχικής ανθεκτικότητας.

Παρέμβαση από το ακροατήριο: Η αναγνώριση της καθημερινής προσφοράς ως αντίβαρο στην εξουθένωση Στο βίντεο από 57:15

Μετά την ολοκλήρωση της εισήγησης, παιδίατρος από το ακροατήριο υπογράμμισε ότι στην καθημερινή πρωτοβάθμια φροντίδα, οι έντονοι ρυθμοί, οι αυξημένες απαιτήσεις των σύγχρονων ελληνικών οικογενειών και η συνεχής ροή περιστατικών οδηγούν συχνά στην παράβλεψη των θετικών μηνυμάτων και της αναγνώρισης. Επισημάνθηκε ότι οι κλινικοί ιατροί έχουν την τάση να εστιάζουν στις δυσκολίες, στα εξαντλητικά ωράρια και στις εντάσεις, αποτυγχάνοντας να καταγράψουν συνειδητά τα πολλαπλά «ευχαριστώ» και τη βαθιά ευγνωμοσύνη που εκφράζουν οι γονείς. Η συνειδητοποίηση αυτής της θετικής διάστασης λειτουργεί ως σημαντικός παράγοντας ανακούφισης και αποσυμπίεσης απέναντι στο σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης.

Ερώτηση από το ακροατήριο: Η κατάρρευση των παραδοσιακών υποστηρικτικών δικτύων και η ανάγκη συμβουλευτικής υποστήριξης των παιδιάτρων Στο βίντεο από 58:43

Στη συνέχεια τέθηκε το ζήτημα των δομικών αλλαγών που έχουν επέλθει στην κοινωνία και την οικογένεια:

• Ιστορικό πλαίσιο: Στο παρελθόν, εντός του διευρυμένου οικογενειακού ή κοινοτικού πλαισίου, υπήρχαν σταθερά πρόσωπα αναφοράς (παππούδες, γιαγιάδες, έμπειροι γονείς, πνευματικοί σύμβουλοι), στα οποία μπορούσε να απευθυνθεί κανείς για καθοδήγηση και αποφόρτιση.
• Σύγχρονη πραγματικότητα: Στη σημερινή κοινωνία των πυρηνικών οικογενειών και της απομόνωσης, αυτά τα παραδοσιακά υποστηρικτικά πρότυπα έχουν εκλείψει.
• Κλινικό ερώτημα: Τέθηκε το ερώτημα κατά πόσο ένας μάχιμος παιδίατρος, ο οποίος δέχεται καθημερινά τεράστιο συναισθηματικό και πρακτικό φορτίο, χρειάζεται έναν εξωτερικό σύμβουλο ή υποστηρικτή (mentoring/εποπτεία), προκειμένου να αποθέτει τα βάρη αυτά και να επανατοποθετεί τη στάση του απέναντι στην κλινική πράξη.

Αναπλαισίωση και συστημική κατανόηση: από την απομόνωση στη συναδελφική ομάδα Στο βίντεο από 1:00:02

Απαντώντας στο παραπάνω ερώτημα, αναλύθηκαν οι ακόλουθες βασικές έννοιες:

Η έννοια της αναπλαισίωσης (reframing)

Στην ψυχοθεραπευτική ορολογία, η αναπλαισίωση συνίσταται στην αλλαγή του πλαισίου θέασης ενός φαινομένου («αλλαγή του παιχνιδιού»). Όταν ένα πρόβλημα τοποθετείται σε διαφορετικό εννοιολογικό πλαίσιο, μεταβάλλεται ριζικά ο τρόπος με τον οποίο το βιώνει και το διαχειρίζεται το άτομο.

Η σύγχρονη κοινωνία ως «α-κοινωνία» και τα όρια της ψυχοθεραπείας

Η μετάβαση από τις παραδοσιακές κοινότητες στη σύγχρονη αποξένωση έχει μετατρέψει την κοινωνία σε «α-κοινωνία», όπου οι άνθρωποι δυσκολεύονται να σχετιστούν αυθεντικά και έχουν απολέσει σαφή κριτήρια νοήματος.

• Παρατηρείται μια μαζική προσφυγή στην αναζήτηση ψυχολογικής υποστήριξης (με τη συνοδό εμφάνιση αμφίβολων επαγγελματιών, όπως άτυπων συμβούλων ζωής ή life coaches), γεγονός που δεν αποτελεί κατ' ανάγκη ένδειξη προόδου, αλλά σύμπτωμα της βαθιάς έλλειψης φυσικών δικτύων επικοινωνίας.
• Η γενικευμένη ψυχοθεραπεία δεν αποτελεί πανάκεια ούτε συνιστάται αδιακρίτως για όλους. Απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στην επιλογή του ειδικού ψυχικής υγείας, διότι εάν η κατάσταση οδηγηθεί σε επαγγελματικό σφάλμα ή δυσλειτουργία (malpractice), η παρέμβαση καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη.

Η αξία των άτυπων συναδελφικών ομάδων

Για τον παιδίατρο, το πλέον κατάλληλο υποστηρικτικό περιβάλλον δεν είναι απαραίτητα ένα αυστηρά ψυχοθεραπευτικό πλαίσιο, αλλά η δημιουργία ομότιμων συναδελφικών ομάδων:

1. Μοίρασμα δυσκολιών και επιτυχιών: Η επαφή με δύο ή τρεις έμπιστους συναδέλφους επιτρέπει την ανταλλαγή εμπειριών, τη συζήτηση δύσκολων περιστατικών, αλλά και τη συμπερίληψη θετικών κλινικών εκβάσεων.
2. Υπέρβαση του μονομερώς συνδικαλιστικού πλαισίου: Αν και τα συνδικαλιστικά όργανα είναι απαραίτητα για τη διεκδίκηση επαγγελματικών δικαιωμάτων, όταν ο διάλογος μεταξύ συναδέλφων περιορίζεται αποκλειστικά στη διαμαρτυρία, στα προβλήματα και στην ανακύκλωση του «πόνου», προκαλείται επιπλέον τοξικότητα και εξουθένωση. Η προσωρινή εκτόνωση μέσω παραπόνων δεν επιλύει το πρόβλημα εάν δεν συνοδεύεται από θετική ανατροφοδότηση και κοινή αναζήτηση νοήματος.

Αυθεντία, γνωστική επάρκεια και ο κίνδυνος της αυτοϋποτίμησης Στο βίντεο από 1:04:12

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη θέση του γενικού παιδιάτρου στο σύγχρονο ιατρικό σύστημα και στην ανάγκη αποφυγής της υποτίμησης του ρόλου του:

• Η έννοια του «παιδιάτρου μας»: Όταν ένα παιδί παραπέμπεται σε εξειδικευμένες υπηρεσίες (π.χ. παιδοψυχιατρικές) με τη σύσταση του παιδιάτρου της οικογένειας, η εμπιστοσύνη προς τον παιδίατρο μεταφέρεται αυτόματα και στον ειδικό, εξασφαλίζοντας τη θεραπευτική συμμαχία.
• Αποφυγή της αυτοϋποτίμησης: Οι γενικοί παιδίατροι διαθέτουν ευρύτατο γνωστικό πεδίο και καλούνται να μην υποτιμούν την κλινική τους επάρκεια έναντι των διαφόρων υποειδικοτήτων. Οι ειδικοί οφείλουν να μην επιβεβαιώνουν απλώς μια διάγνωση υπεροπτικά, αλλά να αναγνωρίζουν την έγκαιρη και καίρια συμβολή του παιδιάτρου που εντόπισε πρώτος το πρόβλημα.
• Ισότιμη ανταλλαγή γνώσης: Καταρρίφθηκε το παρωχημένο ιεραρχικό μοντέλο της αυθεντίας που εκφραζόταν από την ιστορική φράση «ουδείς μωρότερος των ιατρών, εάν δεν υπήρχαν οι δάσκαλοι» — ένα σχήμα που ιστορικά υπονοούσε ότι οι ιατροί και οι δάσκαλοι θεωρούσαν εαυτούς κατόχους της απόλυτης γνώσης, αδυνατώντας να διδαχθούν από τους ασθενείς και τους μαθητές τους. Στη σύγχρονη ιατρική πράξη, η μάθηση οφείλει να είναι αμφίδρομη: οι παιδοψυχίατροι και οι υποειδικότητες έχουν εξίσου ανάγκη να ακούνε και να διδάσκονται από την εμπειρία των παιδιάτρων πρωτοβάθμιας φροντίδας.

Η κλινική και υπαρξιακή διάκριση: «Προσφέρω» έναντι «προσφέρομαι» Στο βίντεο από 1:11:00

Η ομιλία ολοκληρώθηκε με τη διατύπωση μιας θεμελιώδους οντολογικής διάκρισης που αφορά την προστασία του παιδιάτρου από την ψυχοσωματική κατάρρευση:

1. Η έννοια του «προσφέρω»: Ο παιδίατρος οφείλει να παρέχει υψηλού επιπέδου υπηρεσίες, φροντίδα και επιστημονική γνώση από το απόθεμα και το περίσσευμα των δυνατοτήτων του. Προσφέρει επειδή το επιλέγει συνειδητά, διατηρώντας ταυτόχρονα ανέπαφα τα όρια του εαυτού του, της προσωπικής του ζωής και της οικογένειάς του («το κρεβάτιον διδόναι ή λαμβάνειν»).
2. Ο κίνδυνος του «προσφέρομαι»: Όταν ο κλινικός περνά από το «προσφέρω» στο «προσφέρομαι», θέτει τον ίδιο του τον εαυτό ως θυσία. Αυτή η στάση οδηγεί στην απώλεια των προσωπικών ορίων, στην εξάντληση των αποθεμάτων και, τελικά, σε μια παρανοϊκή ή παράλογη απαίτηση να απορροφά τα προβλήματα των άλλων με κόστος την προσωπική του ακεραιότητα.
3. Το υπαρξιακό μήνυμα: Οποιαδήποτε υπέρβαση καθηκόντων ή επιπλέον προσφορά γίνεται από τον ιατρό, πρέπει να γίνεται πρωτίστως για την επιβεβαίωση της δικής του υπαρξιακής αξίας και επιλογής, και όχι ως παθητική υποταγή στις απαιτήσεις των άλλων. Όταν η προσφορά εκλαμβάνεται ως αυτοσκοπός θυσίας προς τρίτους, νομοτελειακά οδηγεί στην πικρία, στον κυνισμό και στην πλήρη επαγγελματική εξουθένωση.

Μετά το πέρας της συζήτησης, ο πρόεδρος της Ένωσης Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων Αττικής, Δημήτριος Φούσκας, ευχαρίστησε θερμά τον κ. Δημήτριο Καραγιάννη για την ουσιαστική και ανακουφιστική προσέγγιση του ζητήματος και του απένειμε τιμητική διάκριση εκ μέρους του συνεδρίου.