Δημοπούλου Δ. – Παιδίατρος-Λοιμωξιολόγος – HPV: Εμβολιασμός Έναντι HPV, Πρόληψη, Εθνικές Συστάσεις

Εισαγωγική τοποθέτηση: το πρόβλημα της εμβολιαστικής κάλυψης έναντι του HPV Στο βίντεο από 00:00

Ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (Human Papillomavirus – HPV) συνδέεται άμεσα με την ανάπτυξη κακοήθων νεοπλασμάτων τόσο στο γυναικείο όσο και στο ανδρικό φύλο. Παρότι το εμβόλιο έναντι του HPV είναι διαθέσιμο εδώ και 19 χρόνια και έχει ενταχθεί στα εθνικά προγράμματα εμβολιασμών διεθνώς, τα ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης στην Ελλάδα παραμένουν ανεπαρκή. Στα κορίτσια, η εμβολιαστική κάλυψη εκτιμάται ότι δεν υπερβαίνει το 60%, ενώ στα αγόρια τα ποσοστά υπολείπονται σημαντικά.

Το γεγονός αυτό εγείρει ερωτήματα σχετικά με τα αίτια της χαμηλής αποδοχής: την παραπληροφόρηση του κοινού, την ανεπαρκή ευαισθητοποίηση της κοινότητας ή τη διστακτικότητα των επαγγελματιών υγείας. Οι παιδίατροι, έχοντας την κύρια ευθύνη εφαρμογής των παιδιατρικών και εφηβικών εμβολιασμών στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας, οφείλουν να μην αφήνουν περιθώρια αναβολής («ας το κάνουμε αργότερα»), διότι η αναβολή συχνά οδηγεί στη ματαίωση του εμβολιασμού.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (World Health Organization – WHO) έχει θέσει ως παγκόσμιο στόχο έως το έτος 2030 την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας ως προβλήματος δημόσιας υγείας (επίπτωση <4 περιστατικά ανά 100.000 γυναίκες ετησίως). Με τους τρέχοντες ρυθμούς εμβολιασμού στην Ελλάδα, ο στόχος αυτός κινδυνεύει να μην επιτευχθεί, παρά το γεγονός ότι υφίσταται πλήρης επιστημονική ομοφωνία (consensus) αναφορικά με την άριστη ασφάλεια, την ισχυρή ανοσογονικότητα και την κλινική αποτελεσματικότητα του εμβολίου.

Φυσική ιστορία της HPV λοίμωξης και ογκογένεση Στο βίντεο από 03:42

Η φυσική πορεία της HPV λοίμωξης ξεκινά με την έκθεση και τη μόλυνση του επιθηλίου μέσω της δερματικής ή βλεννογονικής επαφής. Στη συντριπτική πλειονότητα των ατόμων (περίπου 90%), η λοίμωξη είναι παροδική και αποδράμει αυτόματα εντός 1–2 ετών χάρη στην κινητοποίηση της κυτταρικής ανοσίας του ξενιστή.

Ωστόσο, σε ποσοστό περίπου 10%, η λοίμωξη από ογκογόνους (υψηλού κινδύνου) τύπους του ιού καθίσταται εμμένουσα. Η εμμονή της λοίμωξης για διάστημα άνω των 1–2 ετών μπορεί να προκαλέσει χαμηλού βαθμού πλακώδεις ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις (Low-grade Squamous Intraepithelial Lesions – LSIL, αντίστοιχες με CIN1 στον τράχηλο της μήτρας). Επί περαιτέρω παραμονής και αλληλεπίδρασης με παράγοντες κινδύνου (κάπνισμα, ανοσοκαταστολή, γενετικοί και επιγενετικοί παράγοντες), εντός 4–5 ετών αναπτύσσονται υψηλού βαθμού αλλοιώσεις (High-grade Squamous Intraepithelial Lesions – HSIL, αντίστοιχες με CIN2/3). Σε ορίζοντα άνω των 10–20 ετών, οι αλλοιώσεις αυτές δύνανται να διασπάσουν τη βασική μεμβράνη και να εξελιχθούν σε διηθητικό καρκίνωμα. Παρότι η διαδικασία περιγράφεται αναλυτικά για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, αντίστοιχη ογκογενετική αλληλουχία παρατηρείται και σε άλλες ανατομικές θέσεις (πρωκτός, στοματοφάρυγγας, αιδοίο, κόλπος, πέος).

Παγκόσμιο φορτίο HPV-σχετιζόμενων κακοηθειών Στο βίντεο από 04:25

Σε παγκόσμια κλίμακα, οι λοιμώξεις αποτελούν σημαντικό αιτιολογικό παράγοντα νεοπλασιών. Ο ιός HPV ευθύνεται για το 5% του συνόλου των καρκίνων που αποδίδονται σε λοιμώδεις παράγοντες παγκοσμίως (μαζί με το ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού, τους ιούς ηπατίτιδας B και C, και τον ιό Epstein-Barr).

Ετησίως διαγιγνώσκονται διεθνώς περίπου 730.000 νέες περιπτώσεις καρκίνων που σχετίζονται άμεσα με τον HPV, τόσο σε άνδρες όσο και σε γυναίκες:

• Στις γυναίκες, ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αποτελεί τον τέταρτο πιο συχνό καρκίνο παγκοσμίως, με εκτιμώμενες 660.000 νέες διαγνώσεις και περίπου 350.000 θανάτους το 2022 (στοιχεία WHO).
• Στους άνδρες, ο πιο κοινός HPV-σχετιζόμενος καρκίνος είναι πλέον ο καρκίνος του στοματοφάρυγγα (Oropharyngeal Cancer – OPC).

Κατανομή ογκογόνων τύπων και κάλυψη από τα εμβόλια

Οι τύποι HPV 16 και 18 ευθύνονται ιστορικά για το 70% περίπου των περιπτώσεων καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Η προσθήκη πέντε επιπλέον ογκογόνων τύπων (31, 33, 45, 52, 58) στο εννεαδύναμο εμβόλιο (9vHPV) διευρύνει την αιτιολογική κάλυψη:

Νεόπλασμα / Αλλοίωση	Ποσοστό αποδιδόμενο στους τύπους 16, 18	Ποσοστό αποδιδόμενο στους τύπους 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58
Καρκίνος τραχήλου μήτρας	~70%	~90%
Καρκίνος αιδοίου	~75%	~85%–90%
Καρκίνος κόλπου	~65%	~80%–85%
Καρκίνος πρωκτού	~85%	~90%–95%
Καρκίνος πέους	~60%	~75%–80%
Καρκίνος στοματοφάρυγγα	~85%	~90%
CIN2/3 (υψηλού βαθμού δυσπλασία)	~50%	~80%–85%
Οξυτενή κονδυλώματα (τύποι 6, 11)	—	~90%–100%

Το εννεαδύναμο εμβόλιο καλύπτει πάνω από το 80%–90% των καρκίνων και των προκαρκινικών αλλοιώσεων που οφείλονται στον HPV, καθώς και το 90% των πρωκτογεννητικών κονδυλωμάτων (τύποι 6 και 11).

Μετάδοση του ιού και η επιδημιολογία στους άνδρες Στο βίντεο από 05:22

Υφίσταται η εσφαλμένη αντίληψη ότι ο HPV αφορά αποκλειστικά τις γυναίκες και ότι η μετάδοση γίνεται μονόδρομα από άνδρες προς γυναίκες. Κλινικές μελέτες μετάδοσης σε ετεροφυλοφιλικά ζευγάρια αποδεικνύουν ότι η ταχύτητα μετάδοσης είναι αμφίδρομη και ισοδύναμη:

• Μετάδοση από HPV-θετικό άνδρα σε HPV-αρνητική γυναίκα: 5,5 ανά 100 ανθρωπομήνες (person-months).
• Μετάδοση από HPV-θετική γυναίκα σε HPV-αρνητικό άνδρα: 5,6 ανά 100 ανθρωπομήνες.

Εντούτοις, παρατηρείται σημαντική βιολογική διαφορά στην κάθαρση του ιού: οι άνδρες εμφανίζουν κατά 26% χαμηλότερο ποσοστό φυσικής κάθαρσης της HPV λοίμωξης σε σύγκριση με τις γυναίκες. Κατά συνέπεια, οι σεξουαλικά ενεργοί άνδρες λειτουργούν ως σταθερή δεξαμενή (reservoir) ανακύκλωσης και μετάδοσης του ιού στην κοινότητα, ανεξαρτήτως ηλικίας.

Σε παγκόσμιο επίπεδο, περίπου το 1/3 των ανδρών ηλικίας άνω των 15 ετών είναι μολυσμένοι με τουλάχιστον έναν τύπο HPV. Σύμφωνα με επιδημιολογικά δεδομένα (μελέτες NHANES):

• Η επίπτωση οποιασδήποτε γεννητικής λοίμωξης HPV σε άνδρες 18–59 ετών φτάνει το 45%.
• Η επίπτωση λοίμωξης από τύπους υψηλού ογκογονικού κινδύνου (high-risk HPV) ανέρχεται σε 25%.

Καρκίνος του πρωκτού Στο βίντεο από 06:23

Ο καρκίνος του πρωκτού (πλακώδες καρκίνωμα – SCCA) συνδέεται σε ποσοστό >85%–90% με τον HPV, πρωτίστως με τον τύπο 16. Στοιχεία από τις ΗΠΑ (2001–2019) δείχνουν ότι ενώ στους άνδρες η επίπτωση παραμένει σχετικά σταθερή (περίπου 1,7 περιπτώσεις ανά 100.000 πληθυσμού), στις γυναίκες καταγράφεται ετήσια αύξηση της τάξης του 2,1% (αγγίζοντας τις 2,8 περιπτώσεις ανά 100.000).

Παρά το γεγονός ότι ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα αυξημένος σε άτομα με HIV λοίμωξη και σε άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες (Men who have Sex with Men – MSM), το απόλυτο φορτίο του HPV-σχετιζόμενου καρκίνου του πρωκτού αφορά στη συντριπτική του πλειονότητα HIV-αρνητικά άτομα του γενικού πληθυσμού.

Καρκίνοι κεφαλής και τραχήλου – η επιδημία του στοματοφάρυγγα Στο βίντεο από 06:58

Τις τελευταίες δεκαετίες καταγράφεται δραματική αύξηση των καρκίνων της κεφαλής και του τραχήλου, και συγκεκριμένα του καρκίνου του στοματοφάρυγγα (Oropharyngeal Cancer – OPC: αμυγδαλές, βάση γλώσσας, μαλθακή υπερώα), ιδιαίτερα στις ανεπτυγμένες χώρες (Βόρεια Αμερική, Δυτική και Βόρεια Ευρώπη, Αυστραλία).

Παραδοσιακά, οι καρκίνοι αυτοί συνδέονταν με τη βαριά χρήση καπνού και αλκοόλ σε ηλικιωμένους ασθενείς. Αντίθετα, οι HPV-σχετιζόμενοι καρκίνοι του στοματοφάρυγγα προσβάλλουν κυρίως άνδρες νεότερης ηλικίας. Στις ΗΠΑ, επιδημιολογικά δεδομένα του CDC (Van Dyne et al., MMWR 2018) κατέδειξαν ότι ήδη από το 2015–2020, η επίπτωση του HPV-σχετιζόμενου καρκίνου στοματοφάρυγγα στους άνδρες (8,8 ανά 100.000) ξεπέρασε την επίπτωση του καρκίνου τραχήλου της μήτρας στις γυναίκες (6,5 ανά 100.000).

Τα ελληνικά δεδομένα: η πολυκεντρική μελέτη ORPHEAS (2024) Στο βίντεο από 07:41

Μέχρι πρόσφατα υπήρχε έλλειμμα δεδομένων σχετικά με τον επιπολασμό του HPV στον καρκίνο στοματοφάρυγγα στην Ελλάδα. Το κενό αυτό κάλυψε η ελληνική πολυκεντρική μελέτη ORPHEAS (Psyrri et al., δημοσιευμένη στο ESMO Open / EUROGIN 2024):

• Σκοπός: Εκτίμηση του αποδιδόμενου κλάσματος (Attributable Fraction – AF) του HPV στον καρκίνο του στοματοφάρυγγα στον ελληνικό πληθυσμό.
• Αποτελέσματα: Σε 144 ασθενείς με καρκίνο στοματοφάρυγγα, το 52,1% (75/144) βρέθηκε θετικό για HPV (HPV DNA+ ή/και p16+). Το ποσοστό με διπλή θετικότητα (HPV DNA+ και p16+) ήταν 34,3%.
• Δημογραφικό και κλινικό προφίλ: Οι ασθενείς με HPV-θετικό καρκίνο στοματοφάρυγγα ήταν σημαντικά νεότεροι (διάμεση ηλικία 59 έναντι 64 ετών, p=0,003), είχαν σημαντικά μικρότερη έκθεση στο κάπνισμα (διάμεση κατανάλωση 34 έναντι 77 pack-years, p=0,016), ήταν συχνότερα μη καπνιστές και κατανάλωναν λιγότερο αλκοόλ σε σύγκριση με τους HPV-αρνητικούς.
• Τυποποίηση του ιού: Μεταξύ των HPV-θετικών δειγμάτων, ο HPV 16 ανιχνεύθηκε στο 93,3% (70/75).
• Κάλυψη από το εμβόλιο: Συνολικά, το 96% (72/75) των HPV-θετικών περιπτώσεων στοματοφαρυγγικού καρκίνου στην Ελλάδα οφειλόταν σε ογκογόνους τύπους που περιλαμβάνονται στο εννεαδύναμο εμβόλιο.
• Ανατομική εντόπιση: Οι HPV-θετικοί όγκοι εντοπίζονταν συχνότερα στις παρίσθμιες αμυγδαλές (tonsils) και λιγότερο συχνά στη βάση της γλώσσας, στη μαλθακή υπερώα ή στο οπίσθιο φαρυγγικό τοίχωμα.

Υποτροπιάζουσα αναπνευστική θηλωμάτωση (RRP) Στο βίντεο από 08:56

Ιδιαίτερη σημασία για την παιδιατρική πράξη έχει η νεανική υποτροπιάζουσα αναπνευστική θηλωμάτωση (Juvenile-onset Recurrent Respiratory Papillomatosis – JoRRP). Χαρακτηρίζεται από την ανάπτυξη καλοήθων πλακωδών θηλωμάτων στην αναπνευστική οδό, κατεξοχήν στις φωνητικές χορδές και τον λάρυγγα, με δυνητική επέκταση στην τραχεία και τους πνεύμονες:

• Αιτιολογία: Οφείλεται σχεδόν αποκλειστικά στους τύπους HPV 6 και 11 (που προκαλούν και τα γεννητικά κονδυλώματα).
• Μηχανισμός μετάδοσης: Κάθετη μετάδοση από τη μητέρα στο νεογνό κατά τη διάρκεια του τοκετού μέσω μολυσμένου γεννητικού συστήματος.
• Επίπτωση και έναρξη: Η παγκόσμια επίπτωση εκτιμάται σε 1–3 περιπτώσεις ανά 100.000 παιδιά. Η ηλικία έναρξης είναι κυρίως μεταξύ 0 και 5 ετών (ιδιαίτερη αιχμή στα 0–2 και 3–5 έτη).
• Κλινική πορεία: Πρόκειται για μια εξαιρετικά βασανιστική νόσο. Τα παιδιά εμφανίζουν βράγχος φωνής, συριγμό και προοδευτική απόφραξη των αεραγωγών. Απαιτούνται πολλαπλές χειρουργικές επεμβάσεις (μέσος όρος 4–5 ή και περισσότερες ανά έτος) για τη διάνοιξη του αεραγωγού, επιβαρύνοντας δραματικά την ποιότητα ζωής του παιδιού και της οικογένειας.

Ανεπάρκεια της φυσικής ανοσίας Στο βίντεο από 09:55

Ένα συχνό ερώτημα γονέων είναι εάν η φυσική λοίμωξη από τον ιό παρέχει ανοσία. Η επιστημονική τεκμηρίωση αποδεικνύει ότι η φυσική λοίμωξη δεν επάγει προστατευτική ανοσία μακράς διάρκειας:

• Ο HPV είναι ενδοεπιθηλιακός ιός: δεν προκαλεί ιαιμία, δεν επιφέρει λύση των κυττάρων και δεν συνοδεύεται από έντονη φλεγμονώδη αντίδραση, με συνέπεια η επαγωγή συστηματικής αντισωματικής απάντησης να είναι πενιχρή.
• Στους άνδρες, η μελέτη HIM (HPV in Men) κατέδειξε ότι τα αντισώματα ορού μετά από φυσική στοματική ή γεννητική λοίμωξη δεν μειώνουν τον κίνδυνο επαναμόλυνσης από τους αντίστοιχους τύπους.
• Τα ποσοστά ορομετατροπής στους άνδρες μετά από φυσική λοίμωξη είναι εξαιρετικά χαμηλά: εντός 36 μηνών από την ανίχνευση του ιού, αντισώματα αναπτύσσει μόλις το 7,7% για τον τύπο 6, το 19,5% για τον τύπο 11, το 8,6% για τον τύπο 16 και το 5,4% για τον τύπο 18.

Αντίθετα, ο εμβολιασμός με τα σωματίδια τύπου ιού (Virus-Like Particles – VLPs) προσφέρει έκθεση σε υψηλή συγκέντρωση αντιγόνου L1, επάγοντας τίτλους εξουδετερωτικών αντισωμάτων 10 έως 100 φορές υψηλότερους από τη φυσική λοίμωξη.

Κλινική ανάπτυξη, ανοσογονικότητα και αποτελεσματικότητα του 9δύναμου εμβολίου Στο βίντεο από 10:50

Το εννεαδύναμο εμβόλιο HPV9 (Gardasil 9) αποτελεί την εξέλιξη του τετραδύναμου (τύποι 6, 11, 16, 18), ενσωματώνοντας πέντε επιπλέον ογκογόνους τύπους (31, 33, 45, 52, 58). Υποστηρίζεται από ένα εκτεταμένο πρόγραμμα κλινικής ανάπτυξης άνω των 3 δεκαετιών:

1. Μακροχρόνια ανοσογονικότητα (μελέτες 8–10 ετών): Σε μελέτες παρακολούθησης παιδιών ηλικίας 9–15 ετών (Van Damme et al. Pediatrics 2015, Olsson et al. Papillomavirus Res 2020, Restrepo et al. Pediatrics 2023), τα ποσοστά οροθετικότητας παρέμειναν >95% για όλους τους 9 τύπους του ιού καθ' όλη τη διάρκεια της 10ετούς παρακολούθησης.
2. Μακροχρόνια αποτελεσματικότητα: Στον πληθυσμό ανά πρωτόκολλο (Per-Protocol Efficacy population), δεν καταγράφηκε κανένα περιστατικό υψηλού βαθμού ενδοεπιθηλιακής δυσπλασίας (CIN2+, VIN2/3, VAIN2/3) ή κονδυλωμάτων που να οφείλεται στους 9 εμβολιακούς τύπους.
3. Σύγκριση 2 δόσεων έναντι 3 δόσεων (Bornstein et al., Pediatrics 2021): Η χορήγηση σχήματος 2 δόσεων (μήνες 0, 6 ή 0, 12) σε κορίτσια και αγόρια ηλικίας 9–14 ετών πέτυχε γεωμετρικούς μέσους τίτλους αντισωμάτων (GMTs) στα 3 έτη μη κατώτερους ή και ανώτερους από εκείνους που επιτυγχάνονται με σχήμα 3 δόσεων σε νεαρές γυναίκες 16–26 ετών (στις οποίες είχε ήδη τεκμηριωθεί κλινική αποτελεσματικότητα).

Προφίλ ασφάλειας Στο βίντεο από 12:14

Η ασφάλεια των HPV εμβολίων έχει αξιολογηθεί σε βάθος από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (Παγκόσμια Συμβουλευτική Επιτροπή Ασφάλειας Εμβολίων – GACVS) και το Κέντρο Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC), μέσα από δεδομένα εκατοντάδων εκατομμυρίων δόσεων παγκοσμίως:

• Το προφίλ ασφάλειας χαρακτηρίζεται εξαιρετικά ευνοϊκό («extremely favorable»).
• Συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες: Τοπικές αντιδράσεις στο σημείο της ένεσης (άλγος >80%, ερύθημα, οίδημα), οι οποίες είναι κατά κανόνα ήπιες έως μέτριες και αυτοπεριοριζόμενες.
• Συστηματικές αντιδράσεις: Κεφαλαλγία (10%–15%), πυρετός (5%–10%), ναυτία, ζάλη, κόπωση.
• Συγκοπτικά επεισόδια: Όπως σε κάθε ενέσιμο εμβόλιο σε εφήβους, συνιστάται παραμονή του εμβολιαζόμενου σε καθιστή ή κατακεκλιμένη θέση για 15 λεπτά μετά τη χορήγηση προς αποφυγή τραυματισμού από βαγοτονική συγκοπή.
• Δεν έχει διαπιστωθεί καμία αιτιολογική συσχέτιση με αυτοάνοσα νοσήματα, νευρολογικές διαταραχές, σύνδρομο χρόνιας κόπωσης ή διαταραχές της γονιμότητας.

Δεδομένα πραγματικού κόσμου (Real-World Evidence – RWE) Στο βίντεο από 14:44

Η αποτελεσματικότητα του εμβολιασμού επιβεβαιώνεται σε επίπεδο πληθυσμού μέσα από πολυάριθμες μελέτες RWE:

Καρκίνος τραχήλου μήτρας

• Ηνωμένο Βασίλειο (Falcaro et al., The Lancet 2021): Μελέτη σε πληθυσμό 13,7 εκατομμυρίων γυναικο-ετών έδειξε ότι το εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμού στην Αγγλία οδήγησε σε σχεδόν πλήρη εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας στις γυναίκες που εμβολιάστηκαν στην ηλικία των 12–13 ετών (μείωση κατά 87% στον διηθητικό καρκίνο και 97% στις βλάβες CIN3). Αντίθετα, στις γυναίκες που εμβολιάστηκαν σε μεγαλύτερη ηλικία (16–18 ετών), η μείωση του καρκίνου ήταν σημαντικά μικρότερη (34%).
• Σουηδία (Lei et al., NEJM 2020): Σε πληθυσμό άνω του 1,6 εκατομμυρίου γυναικών, η αποτελεσματικότητα του εμβολιασμού έναντι του διηθητικού καρκίνου τραχήλου μήτρας άγγιξε το 88% στις γυναίκες που εμβολιάστηκαν πριν από την ηλικία των 17 ετών, έναντι 53% σε εκείνες που εμβολιάστηκαν μεταξύ 17 και 30 ετών.

Στοματοφαρυγγική λοίμωξη και καρκίνος

Συστηματική ανασκόπηση (MDPI Viruses 2020) έδειξε ότι ο προφυλακτικός εμβολιασμός μειώνει τη στοματική και στοματοφαρυγγική λοίμωξη από HPV έως και κατά 83% σε εμβολιασμένους πληθυσμούς.

Νεανική αναπνευστική θηλωμάτωση

Στην Αυστραλία (Novakovic et al., J Infect Dis 2018), μετά την καθιέρωση του εθνικού εμβολιαστικού προγράμματος καταγράφηκε δραματική πτώση της επίπτωσης της JoRRP (από 0,16 σε σχεδόν μηδενικά επίπεδα ανά 100.000 παιδιά). Αξιοσημείωτο είναι ότι στο σύνολο των 15 σποραδικών περιπτώσεων που καταγράφηκαν στην Αυστραλία την περίοδο 2012–2016, καμία μητέρα δεν είχε εμβολιαστεί προ της κύησης. Αντίστοιχη κατακόρυφη πτώση αναφέρθηκε και στις ΗΠΑ (Bedard et al., MMWR / CDC).

Οξυτενή κονδυλώματα και συλλογική ανοσία (herd immunity)

• Στην Αυστραλία (Chow et al., Lancet Infect Dis 2021), η έναρξη εμβολιασμού των κοριτσιών (2007) οδήγησε σε ταχεία μείωση των κονδυλωμάτων κατά >80%–90% στα νεαρά κορίτσια και δευτερογενώς σε μείωση στους ετεροφυλόφιλους άνδρες μέσω συλλογικής ανοσίας. Ωστόσο, η μέγιστη και καθολική πτώση στους άνδρες επετεύχθη μετά το 2013, με την εισαγωγή του εμβολιασμού ανεξαρτήτως φύλου (Gender-Neutral Vaccination – GNV).
• Αντίθετα, μελέτη από την Ολλανδία κατέδειξε ότι ο εμβολιασμός μόνο των κοριτσιών δεν προσφέρει καμία έμμεση προστασία στους άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες (MSM), στους οποίους ο επιπολασμός του HPV παρέμεινε αμετάβλητος. Η διαπίστωση αυτή επέβαλε διεθνώς την καθιέρωση του εμβολιασμού ανεξαρτήτως φύλου.

Εθνικές συστάσεις εμβολιασμού στην Ελλάδα (ΕΠΕ 2025) Στο βίντεο από 17:42

Στην Ελλάδα, η Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών θέσπισε τον εμβολιασμό αγοριών και κοριτσιών ανεξαρτήτως φύλου το 2022. Στη χώρα μας διατίθεται αποκλειστικά το 9δύναμο εμβόλιο (Gardasil 9):

Συστήνεται:

• Σε όλα τα αγόρια και κορίτσια ηλικίας 9 έως 11 ετών (στόχος ρουτίνας).
• Σχήμα: 2 δόσεις με μεσοδιάστημα 6–12 μηνών (0, 6–12 μήνες).
• Αναπλήρωση (catch-up): Εμβολιασμός ατόμων που δεν εμβολιάστηκαν στη συνιστώμενη ηλικία έως τη συμπλήρωση του 18ου έτους (17 ετών και 364 ημερών). Σημειώνεται ότι για τα άτομα 15–18 ετών υφίσταται ασφαλιστική αποζημίωση με καταληκτική ημερομηνία την 31/12/2025.
• Σχήμα 3 δόσεων (0, 1–2, 6 μήνες): Εφαρμόζεται όταν η έναρξη γίνεται σε ηλικία ≥15 ετών (εκτός εάν έχει ξεκινήσει πριν τα 15 με 2 δόσεις), καθώς και υποχρεωτικά σε ανοσοκατεσταλμένα άτομα οποιασδήποτε ηλικίας.

Ειδικές ομάδες αυξημένου κινδύνου (έως 45 ετών, σχήμα 3 δόσεων):

• Άτομα με ανοσοκαταστολή (συγγενή ή επίκτητη, μεταμόσχευση, λήψη ανοσοκατασταλτικών/βιολογικών παραγόντων).
• Άτομα με HIV λοίμωξη.
• Άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες (MSM).
• Γυναίκες ανεμβολίαστες που έχουν υποβληθεί σε κωνοειδή εκτομή ή θεραπεία για CIN2+.

Γιατί ο εμβολιασμός πρέπει να γίνεται στην ηλικία των 9–11 ετών;

1. Πριν από την έναρξη της σεξουαλικής ζωής: Ο εμβολιασμός παρέχει τη μέγιστη δυνατή προστασία πριν από οποιαδήποτε έκθεση στον ιό.
2. Ανώτερη ανοσολογική απάντηση: Οι τίτλοι αντισωμάτων στα παιδιά 9–11 ετών είναι σημαντικά υψηλότεροι σε σύγκριση με τους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες.
3. Καλύτερη συμμόρφωση: Η προσέλευση στον παιδίατρο είναι συχνότερη στην προεφηβεία, διασφαλίζοντας την έγκαιρη ολοκλήρωση του σχήματος. Μελέτες δείχνουν ότι η έναρξη στην ηλικία των 9–10 ετών διπλασιάζει την πιθανότητα ολοκλήρωσης του εμβολιασμού έως την ηλικία των 13 ετών σε σύγκριση με έναρξη στα 11–12 έτη (Saxena et al., Hum Vaccin Immunother 2023). Αντίθετα, η καθυστέρηση του εμβολιασμού μειώνει την κλινική του αποτελεσματικότητα (Chambers et al., Clin Infect Dis 2023).

Ευρωπαϊκές και διεθνείς στρατηγικές εξάλειψης του ιού HPV Στο βίντεο από 19:44

Συστάσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού κατά του Καρκίνου

Ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός κατά του Καρκίνου (European Cancer Organisation) έχει θέσει συγκεκριμένο οδικό χάρτη και χρονικούς στόχους για την αντιμετώπιση των νοσημάτων που σχετίζονται με τον ιό των ανθρωπίνων θηλωμάτων (Human Papillomavirus – HPV):

• Έως το 2025: Όλα τα ευρωπαϊκά εθνικά σχέδια κατά του καρκίνου οφείλουν να ενσωματώσουν δράσεις για την εφαρμογή πληθυσμιακού εμβολιασμού ουδέτερου ως προς το φύλο (gender-neutral HPV vaccination), εφόσον αυτός δεν εφαρμόζεται ήδη.
• Έως το 2030: Προγράμματα εμβολιασμού έναντι της HPV λοίμωξης πρέπει να λειτουργούν ενεργά σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες.
• Εμβολιαστικός στόχος 2030: Επίτευξη ποσοστού εμβολιαστικής κάλυψης τουλάχιστον 90% στους εφήβους και των δύο φύλων για την ολοκλήρωση του πλήρους εμβολιαστικού σχήματος.
• Ομάδες υψηλού κινδύνου: Παράλληλα με τον γενικό εμβολιασμό ουδέτερου φύλου, απαιτείται ειδική μέριμνα για πληθυσμούς υψηλού κινδύνου που ενδέχεται να βρίσκονται εκτός των ηλικιακών ορίων ρουτίνας, όπως άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες (men who have sex with men – MSM), μετανάστες και εργαζόμενοι στο σεξ.
• Επέκταση ηλικιακών ορίων: Προτείνεται η αξιολόγηση της επέκτασης του εμβολιασμού ρουτίνας σε μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, ανεξαρτήτως φύλου.

Στρατηγική του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την εξάλειψη του καρκίνου τραχήλου μήτρας

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (World Health Organization – WHO) έχει διαμορφώσει την παγκόσμια στρατηγική για την επιτάχυνση της εξάλειψης του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας ως προβλήματος δημόσιας υγείας. Το όριο εξάλειψης ορίζεται διεθνώς σε συχνότητα εμφάνισης κάτω από 4 περιστατικά ανά 100.000 γυναίκες ανά έτος.

Οι παγκόσμιοι στόχοι παρέμβασης για το 2030 συνοψίζονται στον πυλώνα «90-70-90»:

• 90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί πλήρως με το εμβόλιο HPV έως την ηλικία των 15 ετών.
• 70% των γυναικών να υποβάλλονται σε προληπτικό έλεγχο με δοκιμασία υψηλής ακρίβειας (high-performance test) στην ηλικία των 35 ετών και εκ νέου στην ηλικία των 45 ετών.
• 90% των γυναικών που ταυτοποιούνται με τραχηλική νόσο να λαμβάνουν θεραπεία (αντιμετώπιση του 90% των προκαρκινικών αλλοιώσεων και διαχείριση του 90% των περιπτώσεων διηθητικού καρκίνου).
• Επιθυμητό αποτέλεσμα: Μείωση της θνησιμότητας από καρκίνο τραχήλου της μήτρας κατά 30% έως το 2030.

Ο εμβολιασμός αποτελεί μονόδρομο και το πιο αποτελεσματικό εργαλείο πρωτογενούς πρόληψης, δεδομένης της διαθεσιμότητας ασφαλών και ανοσογόνων εμβολίων σε παγκόσμιο επίπεδο.

—

Παρέμβαση προεδρείου: εμβολιαστική κάλυψη, επιδημιολογία στην Ελλάδα και ηλικία έναρξης Στο βίντεο από 21:40

Ο πρόεδρος της συνεδρίας (Κωνσταντίνος Νταλούκας) προέβη σε διευκρινίσεις και επισημάνσεις σχετικά με την τρέχουσα κατάσταση στην Ελλάδα:

• Επιδημιολογικά δεδομένα στην Ελλάδα: Κάθε χρόνο καταγράφονται περίπου 700 νέες περιπτώσεις καρκίνου τραχήλου της μήτρας και περίπου 300 γυναίκες χάνουν τη ζωή τους από τη νόσο. Οι απώλειες αυτές χαρακτηρίζονται απολύτως αποτρέψιμες μέσω του εμβολιασμού.
• Εμβολιαστική κάλυψη: Στη χώρα μας, 19 έτη μετά την εισαγωγή του εμβολίου, η εμβολιαστική κάλυψη στα κορίτσια παραμένει σε ανεπαρκή επίπεδα (δεν υπερβαίνει το 60%), ποσοστό που απέχει σημαντικά από τον στόχο του 90% που έχει θέσει ο ΠΟΥ για το 2030.
• Ηλικία έναρξης του εμβολιασμού (9 έτη): Υπογραμμίστηκε η κλινική αναγκαιότητα να συστήνεται ο εμβολιασμός αυστηρά με τη συμπλήρωση του 9ου έτους της ηλικίας:
  1. Καλύτερη ανοσολογική απόκριση: Η παραγωγή αντισωμάτων είναι σημαντικά υψηλότερη στις ηλικίες 9–11 ετών σε σύγκριση με μεγαλύτερες ηλικίες.
  2. Βέλτιστη συμμόρφωση: Στην ηλικία των 9 ετών οι γονείς επισκέπτονται τακτικά το παιδιατρικό ιατρείο και ακολουθούν τις οδηγίες, ενώ τα παιδιά δεν εκφράζουν ακόμη άρνηση ή αντίσταση, όπως συμβαίνει συχνά στη μέση και όψιμη εφηβεία.
  3. Αποφυγή αναβολών: Ο επακριβής χρονικός προσδιορισμός (στα 9 έτη) αποτρέπει τη μετάθεση του εμβολιασμού για το απώτερο μέλλον («άστο για αργότερα»), γεγονός που συχνά οδηγεί σε οριστική παράλειψη.
• Ενημέρωση και ρόλος της πολιτείας: Επισημάνθηκε η ανάγκη για οργανωμένη εκστρατεία ενημέρωσης του κοινού μέσω τηλεοπτικών μηνυμάτων (σποτ) από την πολιτεία, καθώς και η πρωτοβουλία της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων για τη δημιουργία ενημερωτικού υλικού σχετικά με την αξία των εμβολίων.

—

Παρεμβάσεις παιδιάτρων: επιχειρήματα προς τους γονείς και παραπληροφόρηση Στο βίντεο από 24:51

Εμβολιασμός των αγοριών και καρκίνος στοματοφάρυγγα

Σε τοποθέτησή του, ο παιδίατρος Αντώνιος Σκονδρός ανέδειξε τα κλινικά επιχειρήματα που οφείλει να χρησιμοποιεί ο παιδίατρος στην επικοινωνία με τους γονείς αγοριών:

• Συχνά οι γονείς εκφράζουν την απορία γιατί να εμβολιαστεί ένα αγόρι εφόσον «δεν έχει μήτρα», θεωρώντας εσφαλμένα ότι το όφελος αφορά αποκλειστικά την προστασία των μελλοντικών γυναικείων συντρόφων.
• Πρέπει να τονίζεται ότι ο εμβολιασμός προστατεύει άμεσα το ίδιο το αγόρι, καθώς οι καρκίνοι του στοματοφάρυγγα που σχετίζονται με τον HPV εμφανίζονται έως και 7 φορές συχνότερα στους άνδρες συγκριτικά με τις γυναίκες.
• Τονίστηκε επίσης ότι ο εμβολιασμός δεν σχετίζεται με την ηλικία εμμηναρχής στα κορίτσια και δεν πρέπει να αναβάλλεται με το επιχείρημα ότι «δεν έχει ακόμη αδιαθετήσει».

—

Διαχείριση ειδικών κλινικών περιπτώσεων και εμβολιασμός μετά από κωνοειδή εκτομή Στο βίντεο από 26:06

Κλινικό ερώτημα

Παιδίατρος από το ακροατήριο έθεσε το παράδειγμα γυναίκας 25 ετών, η οποία στην προεφηβεία είχε εμβολιαστεί πλήρως με 3 δόσεις του τετραδύναμου εμβολίου HPV (Gardasil). Η ασθενής εμφάνισε λοίμωξη από τον τύπο HPV 58 (ογκογόνος τύπος που περιλαμβάνεται στο 9δύναμο εμβόλιο, αλλά όχι στο 4δύναμο) και υπεβλήθη σε κωνοειδή εκτομή τραχήλου. Τέθηκαν δύο ερωτήματα:

1. Εάν συνιστάται αναμνηστική δόση με το εννεαδύναμο εμβόλιο (Gardasil 9) σε άτομα που έχουν λάβει το τετραδύναμο εμβόλιο.
2. Εάν έχει ένδειξη η χορήγηση του 9δύναμου εμβολίου μετά την εμφάνιση της βλάβης και τη διενέργεια κωνοειδούς εκτομής.

Τοποθέτηση Δ. Δημοπούλου

• Επίσημες εθνικές συστάσεις: Οι επίσημες οδηγίες δεν προβλέπουν καθολικό επανεμβολιασμό με το 9δύναμο εμβόλιο για άτομα που έχουν ήδη ολοκληρώσει πλήρες σχήμα με το 4δύναμο εμβόλιο, καθώς δεν υπάρχουν επαρκή κλινικά δεδομένα που να υποστηρίζουν τέτοια σύσταση σε επίπεδο πληθυσμού.
• Εξατομικευμένη προσέγγιση σε άτομα υψηλού κινδύνου:
  • Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η ασθενής ανήκει σε ομάδα υψηλού κινδύνου (προκαρκινική αλλοίωση CIN2+/κωνοειδής εκτομή).
  • Σε γυναίκες έως 45 ετών που έχουν υποβληθεί σε κωνοειδή εκτομή, η χορήγηση του εμβολίου μπορεί να συζητηθεί off-label σε εξατομικευμένη βάση. Παρότι το εμβόλιο δεν δρα θεραπευτικά στην εγκατεστημένη λοίμωξη από τον συγκεκριμένο τύπο, παρέχει προστασία έναντι μελλοντικής μόλυνσης ή επαναμόλυνσης από τους υπόλοιπους ογκογόνους τύπους που καλύπτει το 9δύναμο εμβόλιο.

Παρέμβαση από το ακροατήριο

Επισημάνθηκε ότι για εξειδικευμένα περιστατικά γυναικών με ιστορικό κωνοειδούς εκτομής ή σύνθετων αλλοιώσεων, λειτουργούν ειδικά τμήματα Παιδικής και Εφηβικής Γυναικολογίας σε πανεπιστημιακά νοσοκομεία (όπως στην Α' και Β' Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική του ΕΚΠΑ), τα οποία διαθέτουν εξειδίκευση στη λήψη αποφάσεων για τέτοιες περιπτώσεις.

Κλινική εμπειρία και σχολιασμός προεδρείου (Κ. Νταλούκας)

• Χορήγηση 9δύναμου μετά από 4δύναμο: Αναφέρθηκε ότι σε ατομικό επίπεδο, εάν ένας ασθενής ή η οικογένειά του επιθυμεί πληρέστερη προστασία έναντι των επιπλέον 5 ογκογόνων τύπων, η χορήγηση του 9δύναμου εμβολίου μετά από προηγούμενο εμβολιασμό με το 4δύναμο είναι ασφαλής και ανοσολογικά αποτελεσματική.
• Χορήγηση μετά από χειρουργική θεραπεία: Υποστηρίχθηκε η πρακτική εμβολιασμού γυναικών μετά από κωνοειδή εκτομή (έως την ηλικία των 45 ετών), καθώς μειώνει σημαντικά τον κίνδυνο υποτροπής ή νόσησης από άλλα στελέχη του ιού.

—

Αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και συμπεράσματα Στο βίντεο από 32:13

Μύθοι σχετικά με τον εμβολιασμό

Αναλύθηκε το φαινόμενο της παραπληροφόρησης που παρατηρείται συχνά στην κοινότητα και ιδίως στην περιφέρεια:

• Μύθος περί υπογονιμότητας/στειρότητας: Γονείς συχνά εκφράζουν αβάσιμους φόβους ότι το εμβόλιο μπορεί να προκαλέσει στειρότητα σε αγόρια ή κορίτσια. Τονίστηκε ότι τέτοιοι ισχυρισμοί στερούνται επιστημονικής βάσης, καθώς οι κλινικές μελέτες και η παγκόσμια εμπειρία εκατοντάδων εκατομμυρίων δόσεων επιβεβαιώνουν το άριστο προφίλ ασφάλειας του εμβολίου.
• Αντιεμβολιαστικές τάσεις: Τελευταία παρατηρείται εκ νέου αμφισβήτηση και σκεπτικισμός για τα εμβόλια γενικότερα, γεγονός που καθιστά τον ρόλο του παιδιάτρου κρίσιμο για την παροχή έγκυρης επιστημονικής πληροφόρησης.

Τελικά μηνύματα

• Ο εμβολιασμός έναντι του HPV προλαμβάνει καρκίνους που απειλούν τη ζωή ανδρών και γυναικών (τραχήλου μήτρας, στοματοφάρυγγα, πρωκτού, πέους, αιδοίου/κόλπου).
• Η σύσταση για εμβολιασμό πρέπει να γίνεται ενεργά, σταθερά και χωρίς αναβολές στην ηλικία των 9 ετών και για τα δύο φύλα.
• Ο παιδίατρος αποτελεί τον βασικό πυλώνα ενημέρωσης και πειθούς των γονέων, διασφαλίζοντας την προστασία των παιδιών πριν από την έκθεσή τους στον ιό.