Μπαρμπουνάκη Ι. – Παιδίατρος – HPV Νοσήματα και Πρόληψη Εμβολιασμού σε Αγόρια και Κορίτσια

Εισαγωγικές παρατηρήσεις και το πρόβλημα της εμβολιαστικής κάλυψης Στο βίντεο από 00:04

Στην εισαγωγή της συνεδρίας τονίζεται η αναγκαιότητα εντατικοποίησης των προσπαθειών των παιδιάτρων για τον εμβολιασμό έναντι του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (Human Papillomavirus – HPV) τόσο στα κορίτσια όσο και στα αγόρια. Τα εμβολιαστικά ποσοστά στην Ελλάδα παραμένουν ανεπαρκή, παρά το γεγονός ότι το εμβόλιο είναι διαθέσιμο για πολλά έτη και αποτελεί ένα από τα ελάχιστα εμβόλια που προλαμβάνουν άμεσα μορφές καρκίνου.

Επισημαίνεται ότι το HPV εμβόλιο δεν αφορά αποκλειστικά τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, αλλά προλαμβάνει καρκίνους του πρωκτού, του στοματοφάρυγγα και των γεννητικών οργάνων σε άνδρες και γυναίκες, καθώς και καλοήθη νοσήματα όπως τα οξυτενή κονδυλώματα. Η έλλειψη επαρκούς ενημέρωσης των γονέων και η διστακτικότητα ορισμένων επαγγελματιών υγείας να συστήσουν εγκαίρως τον εμβολιασμό αναγνωρίζονται ως τα κυριότερα αίτια των χαμηλών ποσοστών κάλυψης.

Παγκόσμιο επιδημιολογικό φορτίο και καρκινογένεση από τον HPV Στο βίντεο από 02:18

Η λοίμωξη από τον HPV συνδέεται άμεσα και αιτιολογικά με διάφορες μορφές νεοπλασιών. Υπολογίζεται ότι ο ιός ευθύνεται για το 4,5% όλων των νέων διαγνώσεων καρκίνου παγκοσμίως, γεγονός που αντιστοιχεί σε περίπου 690.000 περιστατικά ετησίως.

Στις γυναίκες, ο HPV ευθύνεται για:

• Καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (σχεδόν στο 100% των περιπτώσεων).
• Καρκίνο του αιδοίου και του κόλπου.
• Καρκίνο του πρωκτού.
• Καρκίνο του στοματοφάρυγγα.
• Προκαρκινικές αλλοιώσεις και γεννητικά κονδυλώματα.

Στους άνδρες, ο HPV ευθύνεται για:

• Καρκίνο του στοματοφάρυγγα.
• Καρκίνο του πρωκτού.
• Καρκίνο του πέους.
• Γεννητικά κονδυλώματα.

Από την ανάλυση των τάσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες μεταξύ 1999 και 2015 προκύπτει ότι, ενώ η επίπτωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας μειώθηκε κατά 1,6% ετησίως λόγω των οργανωμένων προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου (screening), ο HPV-σχετιζόμενος καρκίνος του στοματοφάρυγγα (Oropharyngeal Squamous Cell Carcinoma – OPSCC) στους άνδρες αυξήθηκε κατά 2,7% ετησίως. Ο αριθμός των ανδρών με ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα του στοματοφάρυγγα υπερδιπλασιάστηκε (από 4.988 περιπτώσεις το 1999 σε 15.479 το 2015), υπερκερώντας πλέον σε απόλυτο αριθμό τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας (11.788 περιπτώσεις το 2015).

Ο ρόλος των ανδρών στη λοίμωξη HPV: επιδημιολογία και ανοσολογικές ιδιαιτερότητες Στο βίντεο από 02:51

Η επιδημιολογική παρατήρηση ότι οι άνδρες αποτελούν το «ασθενές φύλο» όσον αφορά τη λοίμωξη από τον HPV υποστηρίζεται από σημαντικά δεδομένα:

1. Ραγδαία αύξηση καρκίνων στους άνδρες: Η επίπτωση του καρκίνου του στοματοφάρυγγα στους άνδρες παρουσιάζει εκρηκτική αύξηση την τελευταία δεκαετία παγκοσμίως, ιδιαίτερα στις ανεπτυγμένες χώρες (ΗΠΑ, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, χώρες της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης). Παράλληλα, αυξάνεται και η επίπτωση του ακανθοκυτταρικού καρκινώματος του πρωκτού.
2. Προβλέψεις επίπτωσης: Έως το 2029, τα περισσότερα κρούσματα καρκίνου του στοματοφάρυγγα στις ΗΠΑ προβλέπεται να αφορούν λευκούς άνδρες, με τη συχνότητα στους άνδρες να είναι πενταπλάσια σε σύγκριση με τις γυναίκες (εκτιμώμενος μέσος ετήσιος αριθμός: 10.500 κρούσματα σε άνδρες έναντι 2.100 σε γυναίκες για την περίοδο 2012–2016).
3. Μετάδοση και κάθαρση: Οι άνδρες μολύνονται από τις γυναίκες με υψηλότερο ρυθμό από ό,τι μεταδίδουν τον ιό σε αυτές (εκτιμώμενο ποσοστό μετάδοσης από θετική γυναίκα σε άνδρα: 3,5 ανά 100 ανθρωπο-μήνες, έναντι 1,4 ανά 100 ανθρωπο-μήνες από άνδρα σε γυναίκα). Επιπλέον, οι άνδρες εμφανίζουν χαμηλότερα ποσοστά φυσικής κάθαρσης του ιού, υψηλότερα ποσοστά επιμένουσας λοίμωξης και αυξημένες υποτροπές.
4. Ταχεία εξέλιξη βλαβών: Στους άνδρες, οι λοιμώξεις από τους χαμηλού κινδύνου τύπους HPV 6 και 11 εξελίσσονται σε κονδυλώματα των εξωτερικών γεννητικών οργάνων μέσα σε εξαιρετικά σύντομο χρονικό διάστημα (24,9% των λοιμώξεων από HPV 6 εξελίσσονται σε κονδυλώματα σε διάμεσο χρόνο 7,8 μηνών και 23,3% των λοιμώξεων από HPV 11 σε διάμεσο χρόνο 4,1 μηνών).
5. Ανεπάρκεια φυσικής ανοσίας: Το ποσοστό ορομετατροπής στους άνδρες μετά από φυσική HPV λοίμωξη είναι εξαιρετικά χαμηλό, όντας 4 έως 10 φορές χαμηλότερο σε σύγκριση με τις γυναίκες (μόλις το 7,7% των ανδρών αναπτύσσουν ανιχνεύσιμα αντισώματα μετά από λοίμωξη των γεννητικών οργάνων, του πρωκτού ή της στοματικής κοιλότητας).
6. Μη προστατευτικά φυσικά αντισώματα: Τα φυσικά αντισώματα έναντι του καψιδίου L1 δεν προστατεύουν τους άνδρες από επακόλουθη στοματική ή γεννητική λοίμωξη. Η αρχική λοίμωξη από HPV 16 όχι μόνο δεν προστατεύει, αλλά αυξάνει την πιθανότητα νέας λοίμωξης από τον ίδιο τύπο στο 1 έτος κατά σχεδόν 20 φορές, ενώ ακόμη και 3 έτη μετά την κάθαρση, η πιθανότητα επαναλοίμωξης παραμένει 13,5 φορές υψηλότερη.

Επιπρόσθετα, το κάπνισμα σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο στοματικής λοίμωξης μέσω προφλεγμονωδών και ανοσοκατασταλτικών μηχανισμών που οδηγούν σε επιμονή του ιού, ενώ η πιθανότητα στοματικής λοίμωξης αυξάνεται γραμμικά με τον αριθμό των σεξουαλικών συντρόφων.

Επιβάρυνση από τα HPV νοσήματα: λειτουργικό, ψυχολογικό και αναπαραγωγικό φορτίο Στο βίντεο από 06:10

Η αντιμετώπιση των HPV νοσημάτων συνεπάγεται σημαντικό κόστος και νοσηρότητα:

• Προκαρκινικές αλλοιώσεις τραχήλου και μαιευτική νοσηρότητα: Περίπου 333.000 γυναίκες υποβάλλονται ετησίως σε χειρουργικές επεμβάσεις εκτομής LEEP (Loop Electrosurgical Excision Procedure) ή κωνοειδούς εκτομής. Οι επεμβάσεις αυτές συνδέονται άμεσα με αυξημένο κίνδυνο πρόωρου τοκετού, πρόωρης ρήξης υμένων, χαμηλού βάρους γέννησης νεογνού, εισαγωγής σε ΜΕΝΝ και μακροπρόθεσμων αναπνευστικών προβλημάτων στο παιδί.
• Καρκίνοι κεφαλής και τραχήλου: Οι ασθενείς υφίστανται εκτεταμένες λειτουργικές βλάβες (δυσφαγία, διαταραχές ομιλίας, αναπνευστικά προβλήματα), αισθητική παραμόρφωση του προσώπου και βαρύτατες ψυχολογικές επιπτώσεις, με ποσοστά κατάθλιψης, άγχους και αυτοκτονικού ιδεασμού που υπερβαίνουν το 60%.
• Γεννητικά κονδυλώματα: Εμφανίζονται κυρίως σε νεαρές ηλικίες (αιχμή 20–24 ετών) και είναι εξαιρετικά μολυσματικά (πιθανότητα μετάδοσης 70% ανάμεσα σε συντρόφους, με μέσο χρόνο εμφάνισης βλαβών 3–6 μήνες). Οι θεραπείες είναι επώδυνες, χρονοβόρες και συχνά αναποτελεσματικές, με ποσοστά υποτροπής που φτάνουν το 30%, προκαλώντας σημαντικό ψυχολογικό και σεξουαλικό φορτίο.

Απουσία προσυμπτωματικού ελέγχου στους υπόλοιπους καρκίνους

Ενώ για τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας υπάρχει καθιερωμένος προσυμπτωματικός έλεγχος (Pap test, HPV DNA testing), δεν υπάρχουν συστάσεις τακτικού προσυμπτωματικού ελέγχου για:

• Τον καρκίνο του πρωκτού
• Τον καρκίνο του πέους
• Τον καρκίνο του αιδοίου
• Τον καρκίνο του κόλπου
• Τον καρκίνο του στοματοφάρυγγα

Συνεπώς, η πρωτογενής πρόληψη μέσω του καθολικού εμβολιασμού αποτελεί τη μοναδική αποτελεσματική στρατηγική δημόσιας υγείας για αυτά τα νοσήματα.

Ουδέτερος ως προς το φύλο εμβολιασμός (Gender-Neutral Vaccination – GNV) Στο βίντεο από 07:36

Η ένταξη των αγοριών στα προγράμματα εμβολιασμού έναντι του HPV προσφέρει πολλαπλά πλεονεκτήματα:

1. Ανθεκτικότητα προγραμμάτων εμβολιασμού: Μελέτες μοντελοποίησης αποδεικνύουν ότι τα προγράμματα που περιλαμβάνουν και τα δύο φύλα είναι κατά 7 φορές πιο ανθεκτικά σε προσωρινές διακυμάνσεις ή μειώσεις της εμβολιαστικής κάλυψης (π.χ. σε υγειονομικές κρίσεις όπως η πανδημία COVID-19) σε σχέση με προγράμματα μόνο για κορίτσια στις ηλικίες 11–12 ετών, και κατά 13 φορές πιο ανθεκτικά όταν συνδυάζονται με εμβολιασμό αναπλήρωσης (catch-up) έως την ηλικία των 26 ετών.
2. Επιτάχυνση της μείωσης του επιπολασμού: Σε σύγκριση με τον εμβολιασμό μόνο γυναικών, η στρατηγική GNV μειώνει τον επιπολασμό του HPV 16 κατά επιπλέον 21% στις γυναίκες και κατά 36% στους άνδρες άνω των 70 ετών.
3. Οικονομική αποδοτικότητα (Cost-effectiveness): Πληθώρα μελετών στην Ευρώπη (όπως στο Βέλγιο) καταδεικνύουν ότι ο καθολικός εμβολιασμός αγοριών και κοριτσιών με το 9-δύναμο εμβόλιο είναι οικονομικά αποδοτικός, καθώς μειώνει σημαντικά τις άμεσες και έμμεσες δαπάνες υγείας από τη θεραπεία κακοηθειών και κονδυλωμάτων.
4. Ισότητα και προστασία ευάλωτων ομάδων: Η προστασία της αγέλης στους ετεροφυλόφιλους άνδρες εξαρτάται άμεσα από τη διατήρηση πολύ υψηλής κάλυψης στις γυναίκες (>80%). Αντίθετα, οι άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες (Men who have Sex with Men – MSM) δεν επωφελούνται καθόλου από τη συλλογική ανοσία των προγραμμάτων εμβολιασμού μόνο κοριτσιών (όπως κατέδειξαν δεδομένα από την Ολλανδία). Ο εμβολιασμός ανεξαρτήτως φύλου διασφαλίζει ίση και άμεση ατομική προστασία σε όλους τους άνδρες.

Σήμερα, περισσότερα από 55 κράτη παγκοσμίως έχουν υιοθετήσει προγράμματα GNV με πλήρη αποζημίωση, ενώ η Ελλάδα ενέταξε τον καθολικό εμβολιασμό αγοριών και κοριτσιών στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών το 2022.

Σκεπτικό προτεραιοποίησης του εμβολιασμού στις ηλικίες 9–11 ετών Στο βίντεο από 10:12

Η έναρξη του εμβολιασμού στην πρώιμη εφηβεία (9–11 ετών) στηρίζεται σε τέσσερις θεμελιώδεις πυλώνες:

1. Χορήγηση προ της έναρξης των σεξουαλικών επαφών: Ο εμβολιασμός είναι προφυλακτικός και όχι θεραπευτικός. Η μέγιστη αποτελεσματικότητα επιτυγχάνεται όταν το άτομο εμβολιάζεται προτού εκτεθεί στον ιό. Σημαντικό ποσοστό εφήβων και νεαρών ενηλίκων εκτίθεται ταχύτατα μετά την έναρξη των επαφών (η αιχμή επίπτωσης καταγράφεται στις ηλικίες 15–25 ετών), ενώ μελέτες καταγράφουν παρουσία του ιού ακόμα και σε μη σεξουαλικά ενεργά κορίτσια.
2. Βέλτιστη ανοσογονικότητα: Σύμφωνα με δεδομένα του FDA, η ανοσολογική απάντηση (γεωμετρικοί μέσοι τίτλοι αντισωμάτων – GMTs) είναι στατιστικά σημαντικά υψηλότερη και με μεγαλύτερη διάρκεια όταν ο εμβολιασμός πραγματοποιείται στις ηλικίες 9–11 ή 9–14 ετών σε σύγκριση με μεγαλύτερες ηλικίες (16–26 ετών).
3. Σχήμα δύο δόσεων: Στις ηλικίες κάτω των 15 ετών απαιτούνται μόνο δύο δόσεις εμβολίου (μεσοδιάστημα 0, 6 μηνών), γεγονός που συνεπάγεται χαμηλότερο κόστος, λιγότερες επισκέψεις και ευκολότερη ολοκλήρωση.
4. Αύξηση της συμμόρφωσης: Η εμπειρία δείχνει ότι η τακτική προσέλευση στον παιδίατρο είναι συχνότερη στην ηλικία των 9–11 ετών σε σχέση με τη μέση ή όψιμη εφηβεία.

Παρότι το εμβόλιο HPV απαιτεί συχνά τον περισσότερο χρόνο συζήτησης στο ιατρείο σε σχέση με άλλα εμβόλια της εφηβείας (Tdap, μηνιγγιτιδόκοκκου), συχνά τίθεται τελευταίο στη σειρά συζήτησης από τους επαγγελματίες υγείας, κάτι που πρέπει να αλλάξει.

Αποτελεσματικότητα και εύρος προστασίας του 9-δύναμου εμβολίου (9vHPV) Στο βίντεο από 11:55

Ο χρόνος εμφάνισης των αποτελεσμάτων του εμβολιασμού στον πραγματικό κόσμο ακολουθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα:

• Μήνες έως 1–2 έτη: Μείωση του επιπολασμού των στοχευόμενων τύπων HPV.
• 1 έως 5 έτη: Δραστική πτώση των γεννητικών κονδυλωμάτων.
• 5 έως 10 έτη: Μείωση των υψηλόβαθμων προκαρκινικών αλλοιώσεων (CIN2/3).
• Δεκαετίες: Ελάττωση των διηθητικών καρκίνων.

Το 9-δύναμο εμβόλιο περιλαμβάνει τους τύπους 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52 και 58. Με βάση επιδημιολογικές μελέτες, το 9vHPV μπορεί να προλάβει:

• Το 90% των περιπτώσεων καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.
• Το 90% των περιπτώσεων καρκίνου του κόλπου και του αιδοίου.
• Το 75–85% των υψηλόβαθμων τραχηλικών δυσπλασιών.
• Το 90% των σχετιζόμενων με τον HPV καρκίνων του πρωκτού και των γεννητικών κονδυλωμάτων σε άνδρες και γυναίκες παγκοσμίως.

Δεδομένα μακροχρόνιας παρακολούθησης

• Τετραδύναμο εμβόλιο (4vHPV): Μελέτες παρακολούθησης 14 ετών σε γυναίκες 16–26 ετών κατέδειξαν σταθερή προστασία (100% αποτελεσματικότητα έναντι CIN2+ σχετιζόμενων με HPV 16/18) χωρίς ενδείξεις φθίνουσας ανοσίας, επιβεβαιώνοντας ότι δεν απαιτείται αναμνηστική δόση.
• Εννεαδύναμο εμβόλιο (9vHPV): Δεδομένα παρακολούθησης 11 ετών σε αγόρια και κορίτσια που εμβολιάστηκαν στις ηλικίες 9–15 ετών δείχνουν ποσοστά οροθετικότητας >81% έως 95% για όλους τους τύπους του εμβολίου, σταθερά χαμηλή επίπτωση επιμένουσας λοίμωξης και μηδενικές περιπτώσεις υψηλόβαθμης ενδοεπιθηλιακής νεοπλασίας ή κονδυλωμάτων από τους αντίστοιχους τύπους.
• Ανάλυση 8ετίας σε αγόρια και κορίτσια: Η αποτελεσματικότητα έναντι επιμένουσας λοίμωξης και βλαβών ήταν 100%, ανεξάρτητα από προηγούμενη έκθεση σε κάποιον τύπο HPV (η προηγούμενη μόλυνση με έναν τύπο δεν μείωσε την αποτελεσματικότητα για τους υπόλοιπους τύπους).

Όφελος εμβολιασμού σε μεγαλύτερες ηλικίες και μετά από κωνοειδή εκτομή Στο βίντεο από 13:51

Σε ηλικίες άνω των 18 ετών και έως τα 45 έτη, οι περισσότεροι σεξουαλικά ενεργοί ενήλικες δεν έχουν εκτεθεί σε όλους τους ογκογόνους τύπους του εμβολίου. Κάθε νέος ερωτικός σύντροφος αποτελεί παράγοντα κινδύνου για νέα μόλυνση, ανεξαρτήτως ηλικίας.

Σημαντικό ρόλο στην απόφαση εμβολιασμού ενηλίκων γυναικών παίζει το προφίλ κινδύνου (lifestyle):

• Αριθμός σεξουαλικών συντρόφων.
• Κάπνισμα.
• Μη συστηματική χρήση προφυλακτικού.

Εμβολιασμός μετά από κωνοειδή εκτομή

Ο εμβολιασμός γυναικών που υποβάλλονται σε κωνοειδή εκτομή για υψηλόβαθμη τραχηλική ενδοεπιθηλιακή νεοπλασία (CIN2+) αποτελεί τεκμηριωμένη ένδειξη. Μελέτες (όπως των Jentschke et al.) έδειξαν:

• Συνολική μείωση του κινδύνου εμφάνισης νέου ή επιμένοντος CIN2+ μετά από κωνοειδή εκτομή κατά 59%.
• Στις περιπτώσεις όπου η ανάλυση περιορίζεται στους ογκογόνους τύπους 16 και 18 του εμβολίου, η μείωση του κινδύνου υποτροπής αγγίζει το 63%.

Επιδημιολογία και εμβολιαστική κάλυψη στην Ελλάδα: η μελέτη ΟΡΦΕΑΣ Στο βίντεο από 16:07

Τα δεδομένα για την Ελλάδα καταδεικνύουν την έκταση του προβλήματος:

• Ο επιπολασμός της λοίμωξης HPV στις γυναίκες στην Ελλάδα φτάνει έως και το 40%, με τον HPV 16 να ανιχνεύεται στο ~4%.
• Σύμφωνα με τον ΠΟΥ (δεδομένα 2020), η αδρή επίπτωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας στην Ελλάδα ήταν 13,1 ανά 100.000 γυναίκες, με περίπου 240 θανάτους ετησίως (2019).
• Μελέτη ΟΡΦΕΑΣ (Καρκίνος στοματοφάρυγγα στην Ελλάδα):
  • Ο καρκίνος του στοματοφάρυγγα που σχετίζεται με τον HPV αφορά κατά 76% άνδρες.
  • Οι HPV-θετικοί ασθενείς είναι σημαντικά νεότεροι (μέση ηλικία 58 έτη έναντι 64 ετών στους HPV-αρνητικούς).
  • Στο 93,3% των HPV-θετικών καρκίνων στοματοφάρυγγα ανιχνεύεται ο τύπος HPV 16.
  • Οι HPV-θετικοί ασθενείς είναι λιγότερο πιθανό να είναι καπνιστές ή καταναλωτές αλκοόλ συγκριτικά με τους HPV-αρνητικούς, καταρρίπτοντας τον μύθο ότι ο καρκίνος στοματοφάρυγγα αφορά μόνο καπνιστές μεγάλης ηλικίας.
• Προβλέψεις έως το 2040 στην Ελλάδα:
  • Μείωση του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας κατά 28,7% (από 697 σε 497 περιστατικά ετησίως).
  • Αύξηση του καρκίνου του στοματοφάρυγγα κατά 14,1% (από 78 σε 89 περιστατικά ετησίως).
  • Συνολική αύξηση των HPV-σχετιζόμενων καρκίνων κατά 9%.

Ποσοστά εμβολιαστικής κάλυψης

Σύμφωνα με πανελλαδική έρευνα γονέων (2019), η εμβολιαστική κάλυψη στα κορίτσια 11–18 ετών στην Ελλάδα ήταν μόλις 47% (με τα νεότερα στοιχεία να τη φέρουν γύρω στο 52–53%), ενώ στα αγόρια υπολογίζεται εξαιρετικά χαμηλή, περίπου στο 6–10% (ή έως 11%).

Μελέτη από την Αγγλία και την Ουαλία (Waller et al., 2020) έδειξε ότι οι γονείς αγοριών είναι λιγότερο ενήμεροι (55% δεν είχαν ακούσει για το εμβόλιο σε σύγκριση με 23% των γονέων κοριτσιών), αλλά μετά από σωστή ενημέρωση το 62% δήλωσε πρόθυμο να εμβολιάσει τον γιο του.

Παράγοντας επίδρασης στη λήψη HPV εμβολίου	Odds Ratio (OR)	95% Διάστημα Εμπιστοσύνης	p-value
Θετική προσωπική γνώμη για τα εμβόλια	7,69	4,22 – 10,01	< 0,01
Σύσταση θεράποντος ιατρού (Ναι / Όχι)	93,50	39,10 – 223,60	< 0,01

Η σύσταση του θεράποντος παιδιάτρου αποτελεί με διαφορά τον ισχυρότερο παράγοντα αποδοχής του εμβολίου από την οικογένεια.

Δεδομένα ασφάλειας των HPV εμβολίων Στο βίντεο από 17:42

Η ασφάλεια αποτελεί τη συχνότερη διαχρονική αιτία δισταγμού των γονέων (Boakye et al., Pediatrics 2023). Ωστόσο, η επιστημονική τεκμηρίωση για την ασφάλεια του εμβολίου είναι συντριπτική:

• Δεδομένα VAERS (ΗΠΑ): Σε διάστημα 3 ετών μετά την κυκλοφορία του 9vHPV, χορηγήθηκαν 28 εκατομμύρια δόσεις. Αναφέρθηκαν 7.244 ανεπιθύμητες ενέργειες, εκ των οποίων το 97,4% ήταν μη σοβαρές (συγκοπή, ζάλη, κεφαλαλγία, τοπικός πόνος, ερύθημα).
• Παιδιατρική παρακολούθηση 8 ετών (9–15 ετών): Μηδενικές σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες ή θάνατοι που να σχετίζονται με το εμβόλιο.
• Τοποθέτηση Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO GACVS): Μετά τη διανομή περισσότερων από 270 εκατομμυρίων δόσεων παγκοσμίως, η Παγκόσμια Συμβουλευτική Επιτροπή Ασφάλειας Εμβολίων επιβεβαίωσε εκ νέου ότι τα HPV εμβόλια είναι εξαιρετικά ασφαλή.

Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών στην Ελλάδα Στο βίντεο από 20:41

Σύμφωνα με το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ) Παιδιών και Εφήβων:

• Ρουτίνα: Χορήγηση σε αγόρια και κορίτσια ηλικίας 9–11 ετών.
• Σχήμα κάτω των 15 ετών: 2 δόσεις με μεσοδιάστημα 6 μηνών (0, 6 μήνες). Εάν η 2η δόση γίνει σε διάστημα μικρότερο των 5 μηνών από την 1η, απαιτείται 3η δόση τουλάχιστον 3 μήνες μετά.
• Σχήμα 15 ετών και άνω: 3 δόσεις (σχήμα 0, 1–2, 6 μήνες).
• Αναπλήρωση (Catch-up): Πλήρης αποζημίωση για αγόρια και κορίτσια έως 18 ετών (με ειδική παράταση αποζημίωσης για τις ηλικίες 15–18 ετών).
• Ανοσοκατεσταλμένα παιδιά (π.χ. HIV, χημειοθεραπεία, βιολογικοί παράγοντες): Πάντα 3 δόσεις (0, 1–2, 6 μήνες), ανεξαρτήτως ηλικίας.

Εμβολιασμός ενηλίκων (ΕΠΕ Ενηλίκων)

Συνιστάται και αποζημιώνεται σε άτομα υψηλού κινδύνου ηλικίας 18–45 ετών:

• Ανοσοκαταστολή (πρωτοπαθείς/δευτεροπαθείς ανοσοανεπάρκειες, HIV λοίμωξη, μεταμόσχευση, νεοπλασίες, ανοσοκατασταλτική αγωγή).
• Γυναίκες ανεμβολίαστες που έχουν υποβληθεί ή πρόκειται να υποβληθούν σε εκτομή τραχήλου λόγω CIN2+.
• Άνδρες που έχουν σεξουαλικές επαφές με άνδρες (MSM).

(Στις γυναίκες μετά από εκτομή και στους MSM χορηγούνται 2 δόσεις με μεσοδιάστημα 6 μηνών, ενώ στους ανοσοκατεσταλμένους 3 δόσεις).

Στόχοι ΠΟΥ 2030 και Ευρωπαϊκός Κώδικας κατά του Καρκίνου Στο βίντεο από 22:08

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας έχει θέσει την παγκόσμια στρατηγική «90-70-90» για την εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας ως προβλήματος δημόσιας υγείας (επίπτωση <4 ανά 100.000 γυναίκες) έως το 2030:

1. 90% των κοριτσιών να έχουν εμβολιαστεί πλήρως έως την ηλικία των 15 ετών.
2. 70% των γυναικών να υποβάλλονται σε έλεγχο με τεστ υψηλής ακρίβειας (HPV DNA testing) στην ηλικία των 35 και των 45 ετών.
3. 90% των γυναικών με εντοπισμένη τραχηλική νόσο να λαμβάνουν κατάλληλη θεραπεία και φροντίδα.

Στον Ευρωπαϊκό Κώδικα κατά του Καρκίνου (12 τρόποι μείωσης του κινδύνου), ο 11ος κανόνας αναφέρει ρητά: «Εξασφαλίστε ότι τα παιδιά σας συμμετέχουν στα προγράμματα εμβολιασμού για την Ηπατίτιδα Β (νεογνά) και τον ιό των ανθρωπίνων θηλωμάτων – HPV (κορίτσια και αγόρια)».

Σχολιασμός προεδρείου: η σημασία του αυστηρού χρονικού προγραμματισμού στις ηλικίες 9–11 ετών Στο βίντεο από 23:05

Μετά την ολοκλήρωση της ομιλίας, επισημάνθηκε από το προεδρείο ότι τα επιστημονικά δεδομένα και οι αριθμοί σχετικά με την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια του εμβολίου έναντι του HPV είναι αδιαμφισβήτητα και επιβάλλουν την καθολική υιοθέτησή του στην κλινική πράξη.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε σε ένα συχνό πρακτικό πρόβλημα στην αλυσίδα εφαρμογής του εμβολιασμού, το οποίο αφορά το ηλικιακό παράθυρο έναρξης των 9 έως 11 ετών:

• Κίνδυνος αναβλητικότητας λόγω ευρέος ηλικιακού εύρους: Το διάστημα 9–11 ετών αποτελεί ένα εκτεταμένο χρονικό εύρος. Η ευελιξία αυτή συχνά οδηγεί τον παιδίατρο στη λογική της μετάθεσης («δεν πειράζει να μη γίνει στα 9, μπορεί να γίνει στα 10 ή στα 11 έτη»).
• Ανάγκη σαφούς ηλικιακού στόχου: Όταν ένας εμβολιασμός δεν έχει προγραμματιστεί επακριβώς σε μία συγκεκριμένη ηλικία, αυξάνεται σημαντικά η πιθανότητα παράλειψης ή αδικαιολόγητης καθυστέρησης. Συστήνεται ο εμβολιασμός να ξεκινά σταθερά στα 9 έτη, σύμφωνα με το επίσημο χρονοδιάγραμμα, ή έστω να επιλέγεται και να τηρείται αυστηρά ένα ενιαίο ορόσημο (π.χ. συμπλήρωση των 10 ετών) για όλα τα παιδιά στο ιατρείο.
• Επίδραση στην αντίληψη των γονέων: Η απουσία ακριβούς προγραμματισμού οδηγεί και τους ίδιους τους γονείς σε εφησυχασμό. Γνωρίζοντας ότι υπάρχει περιθώριο μέχρι τα 11 ή και μέχρι τα 15 έτη (όπου το σχήμα μετατρέπεται από δύο σε τρεις δόσεις), αναβάλλουν τον εμβολιασμό, με αποτέλεσμα να χάνεται η βέλτιστη περίοδος υψηλής ανοσογονικότητας πριν από την έκθεση στον ιό.

Εμβολιαστική κάλυψη στην Ελλάδα και εμπειρία ενημέρωσης στην κοινότητα Στο βίντεο από 25:10

Κατά τη συζήτηση διαπιστώθηκε η απουσία ερωτήσεων από το ακροατήριο, γεγονός που υποδηλώνει την αποδοχή της αναγκαιότητας του εμβολιασμού από τους παρευρισκόμενους παιδιάτρους. Παράλληλα, υπογραμμίστηκαν τα εξής δεδομένα για τα εμβολιαστικά ποσοστά στη χώρα:

• Ποσοστά κάλυψης στον ελληνικό πληθυσμό: Η εμβολιαστική κάλυψη στα κορίτσια παραμένει σε ανεπαρκή επίπεδα, περίπου στο 52%–53%, παρά τα πολλά έτη διαθεσιμότητας του εμβολίου. Στα αγόρια, η κάλυψη κυμαίνεται γύρω στο 11%, ποσοστό χαμηλό αλλά αναμενόμενο λόγω της πιο πρόσφατης ένταξης και πλήρους αποζημίωσης στο Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών.
• Ο καθοριστικός ρόλος της έγκυρης ενημέρωσης: Η κλινική εμπειρία καταδεικνύει ότι όταν ο γονέας ενημερωθεί εμπεριστατωμένα και με επιστημονικά επιχειρήματα από τον παιδίατρο, κατά κανόνα πείθεται να προχωρήσει στον εμβολιασμό. Η κύρια ευθύνη για τη χαμηλή κάλυψη βαραίνει την ελλιπή πληροφόρηση και όχι την ανυπέρβλητη άρνηση των οικογενειών.

Ως παράδειγμα αναφέρθηκε παρέμβαση πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας που πραγματοποιήθηκε σε ημιαστική/απομακρυσμένη περιοχή (Καλάβρυτα, Ιούλιος 2023) σε συνεργασία με την Ομοσπονδία:

• Κατά τον έλεγχο των βιβλιαρίων υγείας, εντοπίστηκε σημαντικός αριθμός παιδιών άνω των 9 ετών που δεν είχαν εμβολιαστεί έναντι του HPV.
• Μετά από στοχευμένη ενημερωτική ομιλία προς τους γονείς, πολλοί προσήλθαν την επόμενη ημέρα ζητώντας να συνταγογραφηθεί και να πραγματοποιηθεί άμεσα ο εμβολιασμός των παιδιών τους, αποδεικνύοντας ότι η προσωπική επαφή και η τεκμηριωμένη πληροφόρηση κάμπτουν άμεσα τη διστακτικότητα.

Αντικρουόμενα ιατρικά μηνύματα, πολυπαραγοντική ενημέρωση και δυσχέρειες στην περιφέρεια Στο βίντεο από 27:01

Στη συνέχεια αναλύθηκαν οι εξωγενείς παράγοντες που υπονομεύουν τον εμβολιασμό έναντι του HPV:

Αντικρουόμενες οδηγίες από άλλες ιατρικές ειδικότητες

Αναφέρθηκε πραγματικό περιστατικό μητέρας η οποία, μετά την παρακολούθηση της ενημερωτικής ομιλίας και προσωπική αναζήτηση στο διαδίκτυο, απευθύνθηκε στον γυναικολόγο της για επιβεβαίωση. Ο τελευταίος απέτρεψε τον εμβολιασμό, προβάλλοντας λανθασμένες αντιλήψεις και στερεότυπα περί σεξουαλικού προσανατολισμού («δεν χρειάζεται να γίνει το εμβόλιο εκτός αν το παιδί είναι αμφίφυλο»). Παρ' όλα αυτά, η μητέρα επέλεξε να εμβολιάσει τα παιδιά της βασιζόμενη στην τεκμηριωμένη ενημέρωση του παιδιάτρου.

Το περιστατικό αυτό αναδεικνύει ότι:

1. Η ενημέρωση δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στους παιδιάτρους, αλλά οφείλει να επεκταθεί οριζόντια σε όλους τους εμπλεκόμενους επαγγελματίες υγείας (γυναικολόγους, γενικούς ιατρούς).
2. Οι γονείς αναζητούν πολλαπλές πηγές επιβεβαίωσης και διατηρούν σχέσεις εμπιστοσύνης και με άλλους ιατρούς της οικογένειας.

Οι ιδιαίτερες συνθήκες στις απομακρυσμένες και άγονες περιοχές

Επισημάνθηκε η έντονη ανισότητα πρόσβασης σε εξειδικευμένη παιδιατρική φροντίδα μεταξύ των μεγάλων αστικών κέντρων και της περιφέρειας:

• Στην ελληνική επαρχία και στις απομονωμένες περιοχές, τα Περιφερειακά Ιατρεία και τα Κέντρα Υγείας στελεχώνονται κυρίως από γενικούς ή αγροτικούς ιατρούς.
• Οι νέοι αγροτικοί ιατροί συχνά δεν διαθέτουν την απαιτούμενη εμπειρία ή εκπαίδευση ώστε να αναλάβουν πρωτοβουλίες συστηματικής ενημέρωσης και καταπολέμησης της εμβολιαστικής διστακτικότητας για τον HPV.
• Αναγνωρίστηκε η εξαιρετικά δύσκολη αποστολή των παιδιάτρων και ιατρών που εργάζονται υπό αντίξοες, απομονωμένες συνθήκες στην περιφέρεια, οι οποίοι επιτελούν κρίσιμο έργο παρά τις ελλείψεις υποδομών.

Επίτευξη των παγκόσμιων στόχων εξάλειψης του ιού

Η ομιλία έκλεισε με αναφορά στον στρατηγικό στόχο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για το 2030 (στόχοι «90-70-90» για εμβολιασμό, προσυμπτωματικό έλεγχο και θεραπεία). Τονίστηκε ότι για να πλησιάσει η Ελλάδα αυτά τα επίπεδα, απαιτείται συλλογική και εντατική προσπάθεια από όλους τους παιδιάτρους στην πρωτοβάθμια φροντίδα, με τη διεύρυνση της ενημέρωσης και την εξάλειψη των παρανοήσεων, αναγνωρίζοντας τον HPV εμβολιασμό ως ζήτημα μείζονος εθνικής σημασίας για τη δημόσια υγεία.