Μπακοπούλου Ι. – Παιδοενδοκρινολόγος – Εργαστηριακά Ευρήματα που Δηλώνουν Ενδοκρινολογικό Πρόβλημα

Εισαγωγή και στόχοι του ενδοκρινολογικού εργαστηριακού ελέγχου Στο βίντεο από 00:06

Η πρωτοβάθμια παιδιατρική φροντίδα αποτελεί τον θεμέλιο λίθο για την ανίχνευση και την έγκαιρη αντιμετώπιση των ενδοκρινολογικών διαταραχών στα παιδιά και τους εφήβους. Ο ρόλος του παιδιάτρου είναι κρίσιμος, καθώς η σωστή αξιολόγηση των εργαστηριακών και κλινικών ευρημάτων επιτρέπει την αναγνώριση κοινών και σπάνιων νοσημάτων και καθορίζει τη χρονική στιγμή παραπομπής στον εξειδικευμένο παιδοενδοκρινολόγο.

Οι βασικοί στόχοι της εργαστηριακής διερεύνησης περιλαμβάνουν:

• Την αναγνώριση κοινών ενδοκρινολογικών προβλημάτων.
• Τον καθορισμό του κατάλληλου χρόνου παραπομπής στον ειδικό.
• Τη βελτιστοποίηση της υγείας και της ευημερίας των παιδιών.

Τα διαγνωστικά εργαλεία που αξιοποιούνται καθημερινά είναι:

1. Αποτελέσματα αιματολογικών και βιοχημικών εξετάσεων.
2. Εκτίμηση της οστικής ηλικίας μέσω ακτινογραφίας αριστερού άκρου χειρός/καρπού.
3. Απεικονιστικά ευρήματα (υπερηχογράφημα θυρεοειδούς, έσω γεννητικών οργάνων, μαγνητική τομογραφία [MRI] εγκεφάλου/υπόφυσης).

—

Διαταραχές γλυκόζης: υπεργλυκαιμία, σακχαρώδης διαβήτης και προδιαβήτης Στο βίντεο από 00:58

Υπεργλυκαιμία και σακχαρώδης διαβήτης

Το κλασικό σενάριο εκδήλωσης υπεργλυκαιμίας περιλαμβάνει συμπτώματα όπως πολυουρία, πολυδιψία, απώλεια βάρους και δευτεροπαθή νυκτερινή ενούρηση. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της ISPAD (International Society for Pediatric and Adolescent Diabetes) 2022, τα κριτήρια διάγνωσης είναι:

• Τυχαία μέτρηση γλυκόζης αίματος ≥200 mg/dL με συνοδά συμπτώματα.
• Γλυκόζη νηστείας ≥126 mg/dL (μετά από τουλάχιστον 8 ώρες νηστείας).
• Γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c) ≥6,5%.
• Έλεγχος οξέωσης και κετονών αίματος ή ούρων.

Η διαφορική διάγνωση εστιάζει κυρίως μεταξύ δύο οντοτήτων:

• Διαβήτης τύπου 1: Αυτοάνοση καταστροφή των β-κυττάρων του παγκρέατος με απόλυτη ανάγκη για θεραπεία με ινσουλίνη.
• Διαβήτης τύπου 2: Διαταραγμένη έκκριση ινσουλίνης στο έδαφος ινσουλινοαντίστασης. Εάν η HbA1c είναι <8,5%, η θεραπεία ξεκινά με μετφορμίνη (metformin). Εάν η HbA1c είναι >8,5%, απαιτείται έναρξη βασικής ινσουλίνης. Παρουσία οξέωσης, εφαρμόζεται πλήρες εντατικοποιημένο σχήμα (βασική + γευματική ινσουλίνη).

Προδιαβήτης και παχυσαρκία

Στο μη κλασικό σενάριο, ο ασθενής είναι ασυμπτωματικός και ο έλεγχος διενεργείται επί παρουσίας παραγόντων κινδύνου (ADA 2020):

• Ηλικία >10 ετών (ή έναρξη εφηβείας).
• Υπερβαρότητα ή παχυσαρκία.
• Ιστορικό διαβήτη κύησης στη μητέρα.
• Κλινικά σημεία ινσουλινοαντίστασης (μελανίζουσα ακάνθωση [acanthosis nigricans], ραγάδες [striae], ακροχορδόνες [skin tags]).
• Υπέρταση, δυσλιπιδαιμία, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, ιστορικό γέννησης μικρού (SGA) ή μεγάλου για την ηλικία κύησης (LGA).

Τα εργαστηριακά κριτήρια προδιαβήτη περιλαμβάνουν:

• Γλυκόζη νηστείας (IFG): 100–125 mg/dL.
• HbA1c: 5,7%–6,4%.
• Δοκιμασία ανοχής γλυκόζης (OGTT – 2 ώρες μετά τη φόρτιση): 140–199 mg/dL.

Πριν τεθεί η διάγνωση, απαιτείται προσοχή στον σωστό χειρισμό και τη συντήρηση των δειγμάτων, καθώς και επαλήθευση των μετρήσεων με μη ληγμένα υλικά. Στις παιδιατρικές μελέτες καταγράφεται αξιοσημείωτη ετερογένεια και περιορισμένη αναπαραγωγιμότητα:

• Αξιοπιστία διαταραγμένης γλυκόζης νηστείας (IFG): 27,6%.
• Αξιοπιστία διαταραγμένης ανοχής γλυκόζης (IGT): 8%.
• Αξιοπιστία HbA1c: 16,3%.
• Ισχυρός προγνωστικός δείκτης: Γλυκόζη 1ης ώρας στο OGTT >155 mg/dL, η οποία συσχετίζεται έντονα με κίνδυνο εξέλιξης σε διαβήτη τύπου 2.

Η σημασία της έγκαιρης διάγνωσης του προδιαβήτη στα παιδιά έγκειται στο ότι η νόσος είναι πολύ πιο επιθετική σε σύγκριση με τους ενήλικες:

• Ταχύτερη απώλεια των β-κυττάρων του παγκρέατος.
• Χαμηλότερη έκκριση ινσουλίνης και ταχέως αυξανόμενη ινσουλινοαντίσταση.
• Ελαττωμένη ανταπόκριση στα αντιδιαβητικά δισκία.
• Υψηλότερος βαθμός και ταχύτερη εκδήλωση επιπλοκών, με μεγαλύτερη επίπτωση στα κορίτσια.

Σύμφωνα με τη μελέτη TODAY (NEJM 2021) και δεδομένα των Richter et al. (2018), σε παρακολούθηση 1–4 ετών, το 45%–81% των παιδιών με προδιαβήτη μπορεί να υποχωρήσει σε νορμογλυκαιμία (ιδίως κατά την έξοδο από την εφηβεία). Ωστόσο, σε όσα μεταπίπτουν σε διαβήτη τύπου 2, τα ποσοστά επιπλοκών είναι δραματικά:

• Υπέρταση: 67,5%.
• Δυσλιπιδαιμία: 51,6%.
• Διαβητική νεφροπάθεια: 54,8%.
• Διαβητική νευροπάθεια: 32,4%.
• Αμφιβληστροειδοπάθεια: 51%.

Διαβήτης τύπου MODY

Σε λεπτόσωμα παιδιά με σταθερή υπεργλυκαιμία νηστείας 100–150 mg/dL χωρίς παχυσαρκία, πρέπει να ελέγχεται η πιθανότητα διαβήτη τύπου MODY (Maturity-Onset Diabetes of the Youth). Αντιπροσωπεύει το 2,5%–6,5% του παιδιατρικού διαβήτη. Χαρακτηριστικά κριτήρια (ISPAD 2022):

• Δείκτης μάζας σώματος (BMI) <85η εκατοστιαία θέση.
• Οικογενειακό ιστορικό διαβήτη σε συγγενή 1ου βαθμού.
• Απουσία άλλων παραγόντων κινδύνου ή κλινικών σημείων διαβήτη τύπου 2.
• Απουσία παγκρεατικών αντισωμάτων.
• Παρουσία ανωμαλιών ουροποιητικού (π.χ. νεφρικές κύστεις), ατροφίας παγκρέατος ή υπερουριχαιμίας υποδηλώνει μετάλλαξη HNF1B (MODY 5).
• Ιστορικό νεογνικού διαβήτη.

Η γενετική διάγνωση (π.χ. MODY 2 – γλυκοκινάση) απαλλάσσει τα παιδιά από άσκοπες ενέσεις ινσουλίνης, τροποποιώντας ριζικά τη θεραπευτική προσέγγιση και την ποιότητα ζωής.

—

Υπογλυκαιμία σε μη διαβητικά παιδιά και το κρίσιμο δείγμα Στο βίντεο από 06:54

Υπογλυκαιμία ορίζεται η τιμή γλυκόζης αίματος <50 mg/dL παρουσία συμπτωμάτων (τρόμος, εφίδρωση, ωχρότητα, ταχυκαρδία, διαταραχή επιπέδου συνείδησης).

• Σε μικρά παιδιά <5 ετών, η υπογλυκαιμία μετά από νηστεία ή αφυδάτωση με παρουσία κετονών (κετωτική υπογλυκαιμία) συνήθως είναι καλοήθης και υποχωρεί με την ηλικία.
• Εμμένουσα υπογλυκαιμία χωρίς προφανή λόγο επιβάλλει ενδελεχή έλεγχο για ενδοκρινικό ή μεταβολικό αίτιο.

Απαιτείται η λήψη «κρίσιμου δείγματος» κατά τη στιγμή της υπογλυκαιμίας (πριν από τη χορήγηση γλυκόζης):

• Αίμα: Γενική αίματος, γλυκόζη, αέρια αίματος, γαλακτικό οξύ, ινσουλίνη, κορτιζόλη, αυξητική ορμόνη (GH), ελεύθερα λιπαρά οξέα, β-υδροξυβουτυρικό οξύ (β-ΟΗ βουτυρικό), ακετοξικό οξύ, ολική και ελεύθερη καρνιτίνη, ακυλοκαρνιτίνες, αμμωνία, γαλακτόζη, C-πεπτίδιο.
• Ούρα: Οργανικά οξέα (5–10 mL άμεση κατάψυξη), κετόνες (1–2 mL).

Εάν δεν είναι εφικτή η λήψη στο ιατρείο, το παιδί παραπέμπεται άμεσα σε οργανωμένη δομή για τεκμηριωμένη δοκιμασία νηστείας υπό ιατρική παρακολούθηση.

—

Διαταραχές ανάπτυξης: χαμηλό και ψηλό ανάστημα Στο βίντεο από 07:56

Χαμηλό ανάστημα

Κριτήρια που δικαιολογούν εργαστηριακή και ενδοκρινολογική αξιολόγηση:

• Ύψος <3η εκατοστιαία θέση για την ηλικία και το φύλο.
• Χαμηλή ταχύτητα ανάπτυξης (μετρούμενη σε διάστημα τουλάχιστον 6 μηνών).
• Ύψος μικρότερο από 2 σταθερές αποκλίσεις (SD) κάτω από το υπολογισμένο ύψος-στόχο (γενετικό δυναμικό).
• Η καμπύλη ύψους αποκλίνει προς τα κάτω διασχίζοντας εκατοστιαίες θέσεις.
• Ιστορικό SGA χωρίς αναπλήρωση της ανάπτυξης (catch-up growth) μέχρι την ηλικία των 2 ετών.

Ο υπολογισμός του μέσου αναστήματος γονέων (ύψος-στόχος) γίνεται με τον τύπο:

• Αγόρια: [Ύψος μητέρας + (Ύψος πατέρα + 13)] / 2, δηλαδή (Ύψος μητέρας + Ύψος πατέρα + 13) / 2
• Κορίτσια: [(Ύψος μητέρας – 13) + Ύψος πατέρα] / 2, δηλαδή (Ύψος μητέρας + Ύψος πατέρα – 13) / 2 (Σημείωση διαφάνειας: [Ύψος μητέρας + Ύψος πατέρα]/2 ± 6,5 cm).

Φυσιολογικός ρυθμός αύξησης ανά ηλικία:

• 2–4 ετών: 5,5–9 cm/έτος.
• 4–6 ετών: 5,0–8,5 cm/έτος.
• 6 ετών έως την εφηβεία: 4–6 cm/έτος (μέσος όρος ~5 cm/έτος).
• Εφηβεία: 8–14 cm/έτος (μέγιστο συνολικό κέρδος έως 25 cm).

Επισημαίνεται η αναγκαιότητα χρήσης εθνικών καμπυλών ανάπτυξης αντί των διεθνών διαγραμμάτων του ΠΟΥ, καθώς αποτυπώνουν με ακρίβεια τα πληθυσμιακά χαρακτηριστικά.

Αίτια χαμηλού αναστήματος	Εργαστηριακός έλεγχος
Οικογενές χαμηλό ανάστημα (FSS)	Διαγράμματα ανάπτυξης (καταγραφή ταχύτητας)
Ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση ανάπτυξης και εφηβείας (CDGP)	Οστική ηλικία (ακτινογραφία αριστερού άκρου χειρός)
Έλλειψη αυξητικής ορμόνης	Γενική αίματος, ΤΚΕ, γενική ούρων, βιοχημικός έλεγχος
Χρόνια νόσος / δυσαπορρόφηση	Έλεγχος θυρεοειδούς (TSH, FT4)
Διατροφικά αίτια	Αυξητικός παράγοντας IGF-1 (συσχέτιση με οστική ηλικία)
Σύνδρομα	Αντισώματα κοιλιοκάκης (αντι-tTG IgA, ολική IgA)
Σκελετικές δυσπλασίες (~30% των σοβαρών περιπτώσεων)	Καρυότυπος στα κορίτσια (αποκλεισμός συνδρόμου Turner)

Προειδοποίηση: Απαγορεύεται η τυχαία μέτρηση αυξητικής ορμόνης (GH), καθώς εκκρίνεται κατά ώσεις και η μεμονωμένη τιμή στερείται κλινικής αξίας. Ο έλεγχος βασίζεται στη μέτρηση του IGF-1 (που αξιολογείται με βάση την οστική και όχι τη χρονολογική ηλικία). Σκελετικές δυσπλασίες, όπως οι μεταλλάξεις του γονιδίου ACAN (aggrecan), παρουσιάζουν χαμηλό ανάστημα με προχωρημένη οστική ηλικία και μπορούν να ωφεληθούν από θεραπεία με αυξητική ορμόνη.

Ψηλό ανάστημα

Ορίζεται ως:

• Μήκος ή ύψος >97η εκατοστιαία θέση.
• Ταχύτητα ανάπτυξης >90ή εκατοστιαία θέση.
• Ύψος μεγαλύτερο από 2 σταθερές αποκλίσεις (SD) πάνω από το ύψος των γονέων.

Απαιτείται έλεγχος για υποκείμενες διαταραχές: πρόωρη εφηβεία, σύνδρομο Marfan, ομοκυστινουρία, σύνδρομο Klinefelter (47,XXY) και σύνδρομο Sotos.

Παχυσαρκία

Η απλή παχυσαρκία συνοδεύεται συνήθως από μέτρια αύξηση του ύψους, προχωρημένη οστική ηλικία και επιταχυνόμενη έναρξη εφηβείας. Ενδείξεις παραπομπής για ενδοκρινολογική αξιολόγηση:

• Ηλικία <5 ετών.
• Υπερφαγία ή απότομη αύξηση βάρους που δεν δικαιολογείται από τη διατροφή.
• Ύψος κάτω από το υπολογιζόμενο μέσο ύψος γονέων ή ταχύτητα ανάπτυξης που αποκλίνει προς τα κάτω (<97,7η εκατοστιαία θέση), συνοδευόμενη από πτώση εκατοστιαίων θέσεων ύψους με ταυτόχρονη άνοδο βάρους.
• Επιτάχυνση ανάπτυξης χωρίς κλινικά σημεία εφηβείας.
• Οστική ηλικία μεγαλύτερη κατά >2 σταθερές αποκλίσεις.
• Δυσμορφικά/συνδρομικά χαρακτηριστικά (π.χ. Prader-Willi).

Εργαστηριακός έλεγχος: Κορτιζόλη (αποκλεισμός Cushing), TSH/FT4, OGTT με ινσουλίνη, λιπιδαιμικό προφίλ, έλεγχος χρωμοσώματος 15 (Prader-Willi), οφθαλμολογική εκτίμηση, γενετικός έλεγχος για μονογονιδιακές μορφές παχυσαρκίας και σκελετική μελέτη για ψευδοϋποπαραθυρεοειδισμό.

—

Διαταραχές θυρεοειδούς: υποθυρεοειδισμός και υπερθυρεοειδισμός Στο βίντεο από 12:56

Υποθυρεοειδισμός

Σύνδρομα και καταστάσεις υψηλού κινδύνου για αυτοάνοσο υποθυρεοειδισμό:

• Σύνδρομο Down, σύνδρομο Turner.
• Σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1.
• Γυροειδής αλωπεκία, λεύκη, κοιλιοκάκη.

Αξιολόγηση TSH και FT4:

1. Χαμηλή FT4 και αυξημένη TSH (>10 mIU/L): Επιβεβαιώνει πρωτοπαθή υποθυρεοειδισμό. Απαιτείται άμεση παραπομπή και έναρξη θεραπείας υποκατάστασης.
2. Ελαφρώς αυξημένη TSH (5–10 mIU/L) με φυσιολογική FT4: Υποκλινικός υποθυρεοειδισμός. Δεν χορηγείται θεραπεία με μία μόνο μέτρηση. Απαιτείται επανέλεγχος σε 6–8 εβδομάδες, καθώς η TSH είναι ευαίσθητη και επηρεάζεται από ιώσεις, εμβόλια ή στρες.
3. Αντισώματα: Anti-TPO και anti-TG για τη διάγνωση θυρεοειδίτιδας Hashimoto (αναλογία θηλέων προς άρρενες 4:1).
4. Κεντρικός υποθυρεοειδισμός (χαμηλή/φυσιολογική TSH με χαμηλή FT4): Δεν ανιχνεύεται στον νεογνικό έλεγχο (screening TSH) και απαιτεί έλεγχο υπόφυσης/υποθαλάμου, καθώς η καθυστέρηση θεραπείας επηρεάζει σοβαρά τη νοητική ανάπτυξη.

Διαφορική διάγνωση δυστροφίας έναντι υποθυρεοειδισμού:

• Στον υποθυρεοειδισμό πέφτει πρωτίστως το ανάστημα/ταχύτητα αύξησης, ενώ το βάρος παραμένει σταθερό ή αυξάνεται ελαφρώς.
• Στη δυστροφία (υποσιτισμός/χρόνια νόσος) πέφτει πρώτα απότομα το βάρος και δευτερογενώς επηρεάζεται το ανάστημα.

Διαταραχή θυρεοειδούς	TSH	FT4	FT3	Αντισώματα
Πρωτοπαθής υποθυρεοειδισμός	Αυξημένη	Χαμηλή	Χαμηλή / Φυσιολογική	—
Αυτοάνοσος (Hashimoto)	Αυξημένη	Χαμηλή / Φυσιολογική	Χαμηλή / Φυσιολογική	Anti-TPO (+), Anti-TG (+)
Αντίσταση στις θυρεοειδικές ορμόνες	Φυσιολογική / Αυξημένη	Αυξημένη	Αυξημένη	—
Κεντρικός υποθυρεοειδισμός	Χαμηλή / Φυσιολογική	Χαμηλή	Χαμηλή	—
Υπερθυρεοειδισμός (Graves)	Χαμηλή (<0,01 mIU/L)	Αυξημένη	Αυξημένη	TSI / TRAb (+++++)
Αδένωμα υπόφυσης (εκκρίνει TSH)	Αυξημένη	Αυξημένη	Αυξημένη	—

Υπερθυρεοειδισμός

Αφορά περίπου το 15% των παιδιατρικών θυρεοειδοπαθειών. Οφείλεται κυρίως στη νόσο Graves, παροδικά στην υπερθυρεοειδική φάση της θυρεοειδίτιδας Hashimoto (hashitoxicosis) ή σε υποξεία θυρεοειδίτιδα.

• Εργαστηριακά ευρήματα: Υψηλή FT4/FT3, πλήρως κατεσταλμένη ή μη ανιχνεύσιμη TSH, θετικά αντισώματα υποδοχέων TSH (TSI/TRAb).
• Συμπτώματα θυρεοτοξίκωσης: Αποτελούν επείγουσα κατάσταση (παραπομπή σε ΤΕΠ).
• Παραπομπή σε ειδικό: Επιβάλλεται λόγω ανάγκης μακροχρόνιας αγωγής με αντιθυρεοειδικά φάρμακα, συχνών υποτροπών και κινδύνου επιπλοκών.
• Υπερηχογράφημα: Διαφοροποιεί όζους, διάχυτη ανομοιογένεια (Hashimoto) και υπεραγγειούμενο παρέγχυμα («θυρεοειδική καταιγίδα» / thyroid inferno στο Graves).

—

Διαταραχές εφηβείας Στο βίντεο από 16:58

Φυσιολογικά, η έναρξη της ήβης τοποθετείται χρονικά στα 11 έτη (μέσος όρος). Πρώιμη θεωρείται η έναρξη σε ποσοστό περίπου 5% (ακραίο αριστερό τμήμα της καμπύλης Gauss), ενώ καθυστερημένη σε αντίστοιχο ποσοστό 5% (δεξιό τμήμα).

Πρώιμη ήβη

Ορίζεται ως η εμφάνιση δευτερογενών χαρακτηριστικών του φύλου:

• Στα αγόρια: <9 ετών (αύξηση όγκου όρχεων ≥4 mL).
• Στα κορίτσια: <8 ετών (ανάπτυξη μαστών – στάδιο Tanner B2).

Κλινικά κριτήρια ταχείας εξέλιξης:

• Αλλαγή σταδίου Tanner κάθε 3–6 μήνες.
• Ρυθμός αύξησης >6 cm/έτος.
• Προχωρημένη οστική ηλικία (>1 έτος από τη χρονολογική).
• Πρόβλεψη τελικού αναστήματος χαμηλότερη από το γενετικό ύψος-στόχο.
• Θηλαρχή που επιμένει για >2 έτη: Απαιτεί πλήρη έλεγχο, καθώς μπορεί να αποτελεί ένδειξη πραγματικής πρώιμης ήβης και όχι απλής μεμονωμένης πρόωρης θηλαρχής.

Εργαστηριακός και απεικονιστικός έλεγχος:

• Βασική LH >0,2 IU/L ή διεγερμένη LH (μετά από δοκιμασία LHRH/GnRH) >5 IU/L (διαγνωστική κεντρικής πρώιμης ήβης).
• Οιστραδιόλη κοριτσιών: Φυσιολογική ή αυξημένη (δεν αποτελεί αξιόπιστο μεμονωμένο δείκτη).
• Τεστοστερόνη αγοριών: Αυξημένη.
• Υπερηχογράφημα μήτρας/ωοθηκών: Μήκος μήτρας >3,4–4 cm, όγκος ωοθηκών >1,5 cm³.
• Μαγνητική τομογραφία (MRI) υπόφυσης/εγκεφάλου:
  • Υποχρεωτική σε κορίτσια <6 ετών (αν και η πλειονότητα είναι ιδιοπαθής, απαιτείται αποκλεισμός βλαβών ΚΝΣ).
  • Υποχρεωτική σε όλα τα αγόρια <8–9 ετών (υψηλότερη συχνότητα οργανικών ενδοκρανιακών αιτίων).

Καθυστερημένη ήβη

Ορίζεται ως η απουσία σημείων εφηβείας:

• Στα κορίτσια: >13 ετών (απουσία ανάπτυξης στήθους).
• Στα αγόρια: >14 ετών (όγκος όρχεων <4 mL στο ορχιδόμετρο Prader).

Διερεύνηση:

• Οικογενειακό ιστορικό ιδιοσυστασιακής καθυστέρησης (CDGP – ο γονέας ψήλωσε απότομα στο λύκειο ή καθυστέρησε η εμμηναρχή).
• Έλεγχος για χρόνια νοσήματα, κρυψορχία, ανοσμία (σύνδρομο Kallmann), ανορεξία, ιστορικό ακτινοβολίας/χημειοθεραπείας.
• Εργαστηριακά: Ρυθμός αύξησης, στάδιο Tanner, οστική ηλικία, FSH, LH (διάκριση υπεργοναδοτροφικού από υπογοναδοτροφικό υπογοναδισμό), τεστοστερόνη, οιστραδιόλη, IGF-1, TSH/FT4.

Γυναικομαστία

• Φυσιολογική (εφηβική) γυναικομαστία: Παρατηρείται στο 50%–60% των αγοριών στη μέση εφηβεία (12–14 ετών), σε στάδιο Tanner 3–4 (τριχοφυΐα εφηβαίου) και όγκο όρχεων 8–10 mL. Οφείλεται σε παροδική αύξηση της παραγωγής οιστρογόνων σε σχέση με τα ανδρογόνα. Είναι αμφοτερόπλευρη ή ασύμμετρη, διαμέτρου 4–8 cm, με ευαισθησία που διαρκεί συνήθως 4–6 μήνες (και υποχωρεί αυτόματα).
• Μη φυσιολογική γυναικομαστία (~5%): Προεφηβική εμφάνιση, επιταχυνόμενη σωματική ανάπτυξη, προχωρημένη οστική ηλικία ή λήψη φαρμάκων.
• Εργαστηριακός έλεγχος: FSH, LH, οιστραδιόλη (αποκλεισμός πρώιμης ήβης), TSH/FT4, προλακτίνη, τεστοστερόνη, β-hCG (αποκλεισμός όγκων εκκριτικών hCG), DHEA-S. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται για όγκους κυττάρων Leydig των όρχεων.

Αμηνόρροια

• Πρωτοπαθής: Μη εμφάνιση εμμήνου ρύσεως σε ηλικία ≥15 ετών ή ≥2 έτη μετά την έναρξη της θηλαρχής.
• Δευτεροπαθής: Διακοπή της εμμήνου ρύσεως για διάστημα 3 μηνών (ή κατ' άλλους 6 μηνών) σε κοπέλα με προηγούμενο κύκλο.
• Αίτια: Απόφραξη εκκριτικής οδού, κύηση, πρώιμη ωοθηκική ανεπάρκεια, υπογοναδοτροπικός υπογοναδισμός υποθαλαμικής/υποφυσιακής αιτιολογίας (ψυχογενής ανορεξία, χαμηλό βάρος, πρωταθλητισμός).
• Έλεγχος: Τεστ κυήσεως, διάγραμμα αύξησης, TSH/FT4, προλακτίνη, καρυότυπος (αποκλεισμός συνδρόμου Turner), πρωινή FSH/LH, οιστραδιόλη, υπερηχογράφημα μήτρας/ωοθηκών. Επιβάλλεται έγκαιρη θεραπευτική παρέμβαση για την πρόληψη οστεοπόρωσης και διασφάλιση της γονιμότητας.

Υπερπρολακτιναιμία

Ευθύνεται για το 10%–20% των περιπτώσεων αμηνόρροιας. Τα προλακτινώματα αποτελούν το 40% όλων των αδενωμάτων της υπόφυσης.

• Αίτια: Φάρμακα (αντιψυχωσικά, αντικαταθλιπτικά), γενετικά σύνδρομα πολλαπλής ενδοκρινικής νεοπλασίας (MEN-1), υποθυρεοειδισμός (η TRH διεγείρει την προλακτίνη), έντονο στρες (προκαλεί ήπια αύξηση).
• Εργαστηριακά: Μία μέτρηση προλακτίνης σαφώς πάνω από τα ανώτερα φυσιολογικά όρια επιβεβαιώνει τη διάγνωση. Απαιτείται MRI υπόφυσης και έλεγχος θυρεοειδούς.

—

Διαταραχές επινεφριδίων και ανδρογόνων Στο βίντεο από 25:01

Σύνδρομο και νόσος Cushing

Σπάνια οντότητα στα παιδιά (2–3 περιστατικά ανά εκατομμύριο), αλλά με χαρακτηριστική κλινική εικόνα: κεντρική παχυσαρκία, πανσεληνοειδές πρόσωπο, πορφυρές ραγάδες, ύβος («buffalo hump») και μελανίζουσα ακάνθωση.

• Κλινικό σημείο-κλειδί: Συνδυασμός ραγδαίας αύξησης σωματικού βάρους με ταυτόχρονη αναστολή/πτώση του ρυθμού αύξησης του ύψους.
• Εργαστηριακά:
  • Νόσος Cushing: Αδένωμα υπόφυσης που εκκρίνει ACTH (αυξημένη ACTH, αυξημένη κορτιζόλη).
  • Σύνδρομο Cushing: Επινεφριδιακό αίτιο (χαμηλή ACTH, αυξημένη κορτιζόλη).
  • Λόγω κιρκάδιου ρυθμού, η βασική μέτρηση κορτιζόλης έχει περιορισμένη αξία.
  • Δοκιμασία καταστολής με δεξαμεθαζόνη (dexamethasone suppression test): Χορήγηση 1 mg (ή 15 μg/kg) δεξαμεθαζόνης στις 23:00 το βράδυ και μέτρηση κορτιζόλης στις 08:00 το επόμενο πρωί. Τιμή κορτιζόλης <1,8 μg/dL αποκλείει το σύνδρομο Cushing.
  • Συνοδά ευρήματα: Υπεργλυκαιμία, υπερχοληστερολαιμία, υπερτριγλυκεριδαιμία, υπασβεστιαιμία, υποκαλιαιμία, ήπια υπονατριαιμία.

Νόσος Addison (επινεφριδιακή ανεπάρκεια)

Μειωμένη παραγωγή κορτιζόλης και αλατοκορτικοειδών.

• Αίτια ανά ηλικία:
  • Βρέφη: Συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων (CAH), συγγενής υποπλασία επινεφριδίων.
  • Νήπια/παιδιά: Γενετικά σύνδρομα, ιατρογενής καταστολή (χρήση κορτικοειδών, π.χ. δερματολογικών για λεύκη), αυτοανοσία.
  • Έφηβοι: Αυτοάνοση επινεφριδίτιδα (Addison), επινεφριδιακή αιμορραγία, έμφρακτο.
• Εργαστηριακά ευρήματα:
  • Υπονατριαιμία (>85% των περιπτώσεων).
  • Υπερκαλιαιμία (~50%).
  • Υπογλυκαιμία, υπερχλωραιμία, μεταβολική οξέωση, αναιμία, λεμφοκυττάρωση, ηωσινοφιλία.
  • Πρωινή κορτιζόλη αίματος <3–5 μg/dL είναι διαγνωστική. Τιμές >18–20 μg/dL αποκλείουν τη νόσο.
  • Πρωινή ACTH >100 pg/mL (ή διπλάσια του ανώτερου φυσιολογικού) είναι διαγνωστική πρωτοπαθούς ανεπάρκειας.
  • Αυξημένη ρενίνη με χαμηλή/φυσιολογική αλδοστερόνη τεκμηριώνει έλλειψη αλατοκορτικοειδών (απαιτείται μέτρηση αρτηριακής πίεσης).
  • Αντισώματα επινεφριδίων (αντι-21-υδροξυλάση): Θετικά σε αυτοάνοση αιτιολογία (μπορεί να προηγούνται της κλινικής εικόνας για μήνες ή έτη).

Συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων (CAH)

• Κλασική μορφή (έλλειψη 21-υδροξυλάσης): 17-υδροξυπρογεστερόνη (17-OHP) >30 ng/mL. Ανιχνεύεται συνήθως στον νεογνικό έλεγχο (συνοδεύεται από απώλεια άλατος και αρρενοποίηση των θηλέων). Στα αγόρια χωρίς απώλεια άλατος παρατηρείται μεγαλοφαλλία με μικρούς όρχεις και επιταχυνόμενη οστική ηλικία.
• Μη κλασική μορφή (NCCAH): 17-OHP >2 ng/dL (ή >1,7 ng/dL). Εκδηλώνεται αργότερα με διαταραχές περιόδου, ακμή, υπερανδρογοναιμία και πρώιμη αδρεναρχή. Απαιτεί γενετική συμβουλευτική και έλεγχο επάρκειας κορτιζόλης υπό συνθήκες στρες.

Πρώιμη αδρεναρχή

Εμφάνιση τριχώματος εφηβαίου (pubarche) ή μασχάλης (axillarche), οσμής ιδρώτα ενηλίκου, λιπαρότητας δέρματος/μαλλιών, ακμής και ήπιας επιτάχυνσης της ανάπτυξης πριν από την ηλικία των 8 ετών στα κορίτσια και των 9 ετών στα αγόρια (η φυσιολογική έναρξη της αδρεναρχής τοποθετείται συνήθως γύρω στα 6–7 έτη).

• Εργαστηριακός έλεγχος:
  • DHEA-S: Τυπικά >40 μg/dL.
  • Τεστοστερόνη.
  • 17-OHP (αποκλεισμός μη κλασικής CAH).
  • Οστική ηλικία: Συχνά προχωρημένη κατά 1–2 έτη.

Υπερτρίχωση

Αξιολογείται με την τροποποιημένη κλίμακα Ferriman-Gallwey (mFG score): βαθμολόγηση 0–4 σε 9 ανδρογονοεξαρτώμενες περιοχές του σώματος (συνολικό σκορ 0–36).

• Σκορ ≥8 υποδηλώνει υπερτρίχωση σε γυναίκες καυκάσιας φυλής.
• Εργαστηριακά: DHEA-S, τεστοστερόνη, 17-OHP.
• Επείγοντα σημεία συναγερμού (υποψία ανδρογονοεκκριτικού όγκου): Κλειτοριδομεγαλία, βάθυνση φωνής, ταχεία εξέλιξη, DHEA-S >700 μg/dL, τεστοστερόνη >200 ng/dL.

—

Μεταβολισμός ασβεστίου και ραχίτιδα Στο βίντεο από 30:57

Υπερασβεστιαιμία

Συμπτώματα: Δυσκοιλιότητα, εύκολη κόπωση, κατάθλιψη, πολυουρία, πολυδιψία, ανορεξία, μυϊκή αδυναμία.

• Έλεγχος: Ολικό ασβέστιο (διορθωμένο με τη συγκέντρωση λευκωματίνης: Διορθωμένο ασβέστιο = Ca πλάσματος + 0,02 × [40 – Λευκωματίνη g/L]), ιονισμένο ασβέστιο, φώσφορος, PTH, 25-OH βιταμίνη D, 1,25-(OH)₂ βιταμίνη D.
• Επείγουσα αντιμετώπιση: Τιμές ασβεστίου ≥12 mg/dL απαιτούν άμεση εισαγωγή σε ΤΕΠ και ενυδάτωση λόγω καρδιολογικών και νεφρικών κινδύνων. Τιμές <12 mg/dL παραπέμπονται για τακτικό ενδοκρινολογικό έλεγχο.

Υπασβεστιαιμία

Συμπτώματα: Τετανία, υπόταση, ευερεθιστότητα, σπασμοί, άπνοια/καρδιακή ανακοπή στα βρέφη.

• Εργαστηριακός έλεγχος: Μεταβολικό προφίλ, διορθωμένο ασβέστιο, φώσφορος, PTH, 25-OH βιταμίνη D, μαγνήσιο (Mg).
• Προσοχή στο μαγνήσιο: Η υπομαγνησιαιμία προκαλεί λειτουργικό υποπαραθυρεοειδισμό και υπασβεστιαιμία ανθεκτική στη χορήγηση ασβεστίου, η οποία δεν διορθώνεται εάν δεν αποκατασταθούν τα επίπεδα του μαγνησίου.

Ραχίτιδα

Ταξινόμηση ανάλογα με την αιτιολογία:

1. Υπασβεστιαιμική ραχίτιδα (έλλειψη ασβεστίου): Οφείλεται σε χαμηλή πρόσληψη βιταμίνης D, διαταραχή μεταβολισμού της βιταμίνης D ή ανεπαρκή πρόσληψη ασβεστίου.
2. Υποφωσφαταιμική ραχίτιδα (έλλειψη φωσφόρου): Οφείλεται κυρίως σε νεφρικές απώλειες φωσφόρου (συχνότερη) και σπανιότερα σε ανεπαρκή πρόσληψη.

Κλινικά/ακτινολογικά σημεία: Διεύρυνση επιφύσεων (καρποί, γόνατα), ραχιτικό κομβολόγιο στα πλευρά, κύρτωση κνημών (bowing legs).

• Φυσιολογικές τιμές φωσφόρου: Στα παιδιά είναι σημαντικά υψηλότερες από ό,τι στους ενήλικες (π.χ. βρέφη 4,8–7,4 mg/dL, παιδιά 3,7–5,6 mg/dL, ενήλικες 2,7–4,7 mg/dL).

Κλινικά / Εργαστηριακά ευρήματα	Υπασβεστιαιμική ραχίτιδα	Υποφωσφαταιμική ραχίτιδα
Κλινική εικόνα
Μυοπάθεια	+++	–
Οστικά άλγη	++	Ήπια
Τετανία	+	–
Αποστήματα δοντιών	–	++
Οστεοπενία	+	– (πυκνά οστά)
Εργαστηριακά ευρήματα
Ασβέστιο (Ca)	Χαμηλό	Φυσιολογικό
Φώσφορος (P)	Χαμηλό	Χαμηλό
Αλκαλική φωσφατάση (ALP)	++++ (πολύ υψηλή)	++ (ήπια αυξημένη)
Παραθορμόνη (PTH)	++++ (πολύ υψηλή)	Φυσιολογική ή ελαφρώς αυξημένη
Ακτινολογικά οστών	Ινώδης κυστική οστεΐτιδα	—

—

Βιταμίνη D: μεταβολισμός, θεραπεία και πρόληψη Στο βίντεο από 36:33

Μεταβολισμός και δράσεις

• Το 80%–90% συντίθεται στο δέρμα μέσω της υπεριώδους ακτινοβολίας (UVB) από την 7-δεϋδροχοληστερόλη.
• Μόλις το 10%–20% προσλαμβάνεται από τις τροφές.
• 1η υδροξυλίωση στο ήπαρ: 25-ΟΗ βιταμίνη D (καλσιδιόλη).
• 2η υδροξυλίωση στους νεφρούς: 1,25-(OH)₂ βιταμίνη D (καλσιτριόλη – ενεργός μορφή).
• Στους μεσογειακούς πληθυσμούς και στη Μέση Ανατολή, παρά την ηλιοφάνεια, καταγράφονται υψηλά ποσοστά ανεπάρκειας λόγω αυξημένης έκφρασης του ενζύμου 24,25-υδροξυλάση που αδρανοποιεί τη βιταμίνη D, καθώς και λόγω χρήσης αντιηλιακών και περιορισμένης έκθεσης στον ήλιο.

Εκτός από τη σκελετική υγεία, η επάρκεια βιταμίνης D συσχετίζεται με προστασία από λοιμώξεις αναπνευστικού, πρόληψη εξέλιξης προδιαβήτη σε διαβήτη τύπου 2, πρόληψη αυτοάνοσων νοσημάτων και καρδιομεταβολικών διαταραχών.

Ορισμοί επιπέδων 25-OH βιταμίνης D

• Σοβαρή έλλειψη: <10–12 ng/mL.
• Έλλειψη (deficiency): <20 ng/mL.
• Ανεπάρκεια (insufficiency): 20–29 ng/mL.
• Επάρκεια (sufficiency): ≥30 ng/mL.

Θεραπευτικά σχήματα καλσιφερόλης (χοληκαλσιφερόλης) επί ελλείψεως (διάρκεια 8 εβδομάδες)

• Ηλικία <1 μηνός: 1.000 IU/ημέρα από το στόμα για 8 εβδομάδες.
• Ηλικία 1–6 μηνών: 3.000 IU/ημέρα από το στόμα για 8 εβδομάδες.
• Ηλικία 6 μηνών έως 12 ετών: 5.000 IU/ημέρα από το στόμα για 8 εβδομάδες.
• Ηλικία >12 ετών: 9.000 IU/ημέρα (ή εναλλακτικά 50.000 IU άπαξ εβδομαδιαίως) για 8 εβδομάδες.

Δόσεις πρόληψης (συντήρησης)

• Νεογνά και βρέφη: 400 IU/ημέρα.
• Θηλάζουσες μητέρες: 4.000–6.000 IU/ημέρα για 6 μήνες (εφόσον δεν λαμβάνει το βρέφος).
• Βρέφη και νήπια: 2.000 IU/ημέρα για 6 μήνες.
• 1 έτους έως εφηβεία: 2.000 IU/ημέρα (ή 14.000 IU άπαξ εβδομαδιαίως).
• Προτιμάται η καθημερινή έναντι της εβδομαδιαίας χορήγησης για σταθερότερα επίπεδα στο αίμα.
• Τοξικότητα από βιταμίνη D είναι εξαιρετικά σπάνια και παρατηρείται μόνο σε μαζική υπερδοσολογία.

—

Διερεύνηση και αντιμετώπιση του προδιαβήτη στα παιδιά Στο βίντεο από 41:25

Ο προδιαβήτης (prediabetes) στην παιδική και εφηβική ηλικία δεν αποτελεί απλώς μία ασυμπτωματική ενδιάμεση κατάσταση, αλλά έναν σημαντικό προδιαθεσικό παράγοντα για ταχεία εξέλιξη σε σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και εμφάνιση πρώιμων επιπλοκών.

Διαγνωστικά κριτήρια προδιαβήτη

Η διάγνωση του προδιαβήτη τίθεται βάσει των κατευθυντήριων οδηγιών της ADA (American Diabetes Association, 2020) επί παρουσίας ενός από τα παρακάτω εργαστηριακά κριτήρια:

• Γλυκόζη νηστείας (IFG – Impaired Fasting Glucose): 100–125 mg/dl, μετά από τουλάχιστον 8 ώρες νηστείας.
• Γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c): 5,7%–6,4%.
• Δοκιμασία ανοχής γλυκόζης από του στόματος (OGTT): Επίπεδα γλυκόζης πλάσματος 140–199 mg/dl στις 2 ώρες μετά τη φόρτιση με γλυκόζη (1,75 g/kg βάρους σώματος, μέγιστο 75 g).

Παράλληλα, αυξημένη προγνωστική αξία έχει η τιμή της γλυκόζης στην 1η ώρα της OGTT: τιμή γλυκόζης >155 mg/dl στη 1 ώρα θεωρείται ισχυρός ανεξάρτητος προγνωστικός δείκτης για μελλοντική έκπτωση της λειτουργίας των β-κυττάρων και εξέλιξη σε διαβήτη τύπου 2.

Ενδείξεις ελέγχου για προδιαβήτη

Ο εργαστηριακός έλεγχος ενδείκνυται σε παιδιά και εφήβους ηλικίας άνω των 10 ετών (ή κατά την έναρξη της ήβης, εάν αυτή συμβεί νωρίτερα) που εμφανίζουν υπέρβαρο ή παχυσαρκία (ΔΜΣ ≥85η ή ≥95η ΕΘ αντίστοιχα) και έχουν τουλάχιστον έναν επιπλέον παράγοντα κινδύνου:

• Ιστορικό διαβήτη κύησης στη μητέρα.
• Οικογενειακό ιστορικό σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 σε συγγενείς 1ου ή 2ου βαθμού.
• Κλινικά σημεία ινσουλινοαντίστασης: μελανίζουσα ακάνθωση (acanthosis nigricans), ραγάδες (striae), ακροχορδόνες (skin tags).
• Συννοσηρότητες: αρτηριακή υπέρταση, δυσλιπιδαιμία, σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS).
• Ιστορικό γέννησης ως μικρό για την ηλικία κύησης (SGA) ή μεγάλο για την ηλικία κύησης (LGA).

Αξιοπιστία των δοκιμασιών και προετοιμασία

Στην παιδιατρική πράξη παρατηρείται σημαντική ετερογένεια και ασυμφωνία μεταξύ των διαγνωστικών τεστ για τον προδιαβήτη:

• Το ποσοστό διάγνωσης μέσω διαταραγμένης γλυκόζης νηστείας (IFG) ανέρχεται στο 27,6%.
• Μέσω δοκιμασίας ανοχής γλυκόζης (IGT στις 2 ώρες) ανιχνεύεται το 8%.
• Μέσω γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης (HbA1c) ανιχνεύεται το 16,3%.

Για την αποφυγή ψευδών αποτελεσμάτων απαιτείται αυστηρή τήρηση των συνθηκών: σωστός χειρισμός και συντήρηση των δειγμάτων, επιβεβαίωση της πραγματικής 8ωρης νηστείας (χωρίς ενδιάμεση λήψη υγρών με θερμίδες, αναψυκτικών ή χυμών κατά τη διάρκεια της νύχτας), χρήση ελεγμένων υλικών μέτρησης (ταινίες μετρητών που δεν έχουν λήξει) και επανάληψη της μέτρησης πριν από την οριστικοποίηση της διάγνωσης.

Φυσική πορεία και επιπλοκές στην παιδική ηλικία

Η πορεία του προδιαβήτη στα παιδιά διαφέρει ριζικά από εκείνη των ενηλίκων:

• Σε ένα ποσοστό 45%–81% των παιδιών (ιδιαίτερα κατά την εφηβεία) τα επίπεδα γλυκόζης υποχωρούν και επανέρχονται σε φυσιολογικά επίπεδα εντός περιόδου παρακολούθησης 1–4 ετών, καθώς ολοκληρώνεται η ήβη και υποχωρεί η φυσιολογική εφηβική ινσουλινοαντίσταση.
• Στα παιδιά όμως που παραμένουν προδιαβητικά ή εξελίσσονται σε διαβήτη τύπου 2, η απώλεια των β-κυττάρων του παγκρέατος είναι ταχύτερη, η ανταπόκριση στη μετφορμίνη και την ινσουλίνη είναι μικρότερη, και η εμφάνιση επιπλοκών είναι πολύ πιο επιθετική και πρώιμη σε σχέση με τους ενήλικες (δεδομένα μελέτης TODAY, NEJM 2021).

Ειδικότερα, στη μελέτη παρακολούθησης νέων με διαβήτη τύπου 2 καταγράφηκαν εξαιρετικά υψηλά ποσοστά επιπλοκών:

• Υπέρταση: 67,5%
• Δυσλιπιδαιμία: 51,6%
• Διαβητική νεφροπάθεια: 54,8%
• Διαβητική νευροπάθεια: 32,4%
• Αμφιβληστροειδοπάθεια: 51,0%

Η συχνότητα εμφάνισης είναι στατιστικά σημαντικά υψηλότερη στα κορίτσια συγκριτικά με τα αγόρια.

Μονογονιδιακός διαβήτης τύπου MODY Στο βίντεο από 46:00

Ο διαβήτης τύπου MODY (Maturity-Onset Diabetes of the Young) ευθύνεται για το 2,5%–6,5% των περιπτώσεων διαβήτη στην παιδική ηλικία. Η υποψία τίθεται συνήθως όταν διαπιστώνεται τυχαία σταθερή υπεργλυκαιμία νηστείας (συνήθως 100–150 mg/dl) σε λεπτόσωμο παιδί χωρίς κλινικά σημεία ινσουλινοαντίστασης.

Κλινικά χαρακτηριστικά MODY

• Δείκτης Μάζας Σώματος <85η ΕΘ (λεπτόσωμος φαινότυπος).
• Οικογενειακό ιστορικό διαβήτη σε γονέα ή συγγενή 1ου βαθμού με αυτοσωμικό επικρατητικό τρόπο κληρονομικότητας σε τουλάχιστον 2–3 συνεχόμενες γενιές.
• Απουσία παραγόντων κινδύνου και κλινικών σημείων διαβήτη τύπου 2 (όχι μελανίζουσα ακάνθωση, όχι παχυσαρκία).
• Απουσία παγκρεατικών αυτοαντισωμάτων (έναντι της απακαρβοξυλάσης του γλουταμινικού οξέος – anti-GAD, αντι-IA2, αντι-ινσουλίνης – IAA, μεταφορέα ψευδαργύρου 8 – ZnT8), γεγονός που αποκλείει τον αυτοάνοσο διαβήτη τύπου 1.
• Σταθερή, ήπια υπεργλυκαιμία νηστείας 100–150 mg/dl που δεν επιδεινώνεται με την πάροδο των ετών (τυπικό για MODY 2 / μετάλλαξη γλυκοκινάσης – GCK).
• Παρουσία εξωπαγκρεατικών εκδηλώσεων: ανωμαλίες ουροποιητικού συστήματος (νεφρικές κύστεις), ατροφία παγκρέατος, υπερουριχαιμία (χαρακτηριστικό για MODY 5 / μετάλλαξη HNF1B, που έχει πτωχή πρόγνωση).

Η έγκαιρη γενετική διάγνωση μέσω στοχευμένου μοριακού ελέγχου μεταλλάξεων (συνταγογραφείται μέσω ΕΟΠΥΥ) μεταβάλλει ριζικά τη ζωή των ασθενών, καθώς επιτρέπει τη διακοπή της ινσουλινοθεραπείας και την αντικατάστασή της με δισκία σουλφονυλουρίας (σε μεταλλάξεις HNF1A / MODY 3 και HNF4A / MODY 1) ή ακόμη και την πλήρη αποφυγή θεραπείας (σε μεταλλάξεις GCK / MODY 2).

Διερεύνηση υπογλυκαιμίας σε μη διαβητικά παιδιά Στο βίντεο από 49:15

Η υπογλυκαιμία σε παιδί χωρίς σακχαρώδη διαβήτη ορίζεται ως συγκέντρωση γλυκόζης πλάσματος <50 mg/dl συνοδευόμενη από νευρογλυκοπενικά ή αδρενεργικά συμπτώματα (εφίδρωση, ωχρότητα, τρέμουλο, λήθαργος, σπασμοί).

Αιτιολογία ανά ηλικιακή ομάδα

• Παιδιά <5 ετών: Συχνότερη αιτία είναι η κετωτική υπογλυκαιμία της παιδικής ηλικίας (ιδιοσυστασιακή), η οποία εκδηλώνεται μετά από παρατεταμένη νηστεία ή εμπύρετη λοίμωξη με αφυδάτωση και ανορεξία, και υποχωρεί με την ανάπτυξη.
• Εμμένουσα υπογλυκαιμία ή υπογλυκαιμία χωρίς προφανή λόγο: Υποκρύπτει ενδοκρινικό αίτιο (ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης, ανεπάρκεια κορτιζόλης/υποφυσιακή ανεπάρκεια, υπερινσουλινισμός) ή μεταβολικό νόσημα (διαταραχές οξείδωσης λιπαρών οξέων, γλυκογονιάσεις).

Το «κριτικό δείγμα» αίματος και ούρων

Η θεμελιώδης αρχή στη διερεύνηση της ανεξήγητης υπογλυκαιμίας είναι η λήψη του κριτικού δείγματος τη στιγμή του υπογλυκαιμικού επεισοδίου (γλυκόζη <50 mg/dl) και πριν από τη χορήγηση ενδοφλέβιας γλυκόζης:

• Αίμα:
  • Γενική αίματος, αέρια αίματος (εκτίμηση οξέωσης).
  • Γλυκόζη, γαλακτικό οξύ, ηλεκτρολύτες.
  • Ινσουλίνη και C-πεπτίδιο (έλεγχος υπερινσουλινισμού).
  • Κορτιζόλη και αυξητική ορμόνη (GH).
  • Ελεύθερα λιπαρά οξέα (FFA) και β-υδροξυβουτυρικό οξύ (β-ΟΗ βουτυρικό / κετόνες).
  • Ολική και ελεύθερη καρνιτίνη, ακυλοκαρνιτίνες (έλεγχος β-οξείδωσης).
  • Αμμωνία.
• Ούρα (οργανικά οξέα):
  • Συλλογή 5–10 ml πρώτων ούρων μετά το επεισόδιο, άμεση κατάψυξη στους -20 °C (για οργανικά οξέα).
  • Κετόνες ούρων (1–2 ml).

Εάν δεν καταστεί δυνατή η λήψη κριτικού δείγματος σε οξεία φάση, το παιδί παραπέμπεται σε οργανωμένη νοσοκομειακή μονάδα για ελεγχόμενη δοκιμασία νηστείας υπό αυστηρή ιατρική παρακολούθηση.

Διαταραχές ανάπτυξης: χαμηλό ανάστημα Στο βίντεο από 52:30

Το ανάστημα αποτελεί τον πιο ευαίσθητο δείκτη της γενικής κατάστασης υγείας και διατροφής του παιδιού.

Ορισμός και κριτήρια παραπομπής χαμηλού αναστήματος

Η ένδειξη για ενδοκρινολογική αξιολόγηση τίθεται επί:

• Ύψους κάτω από την 3η εκατοστιαία θέση για την ηλικία και το φύλο.
• Χαμηλής ταχύτητας ανάπτυξης (ρυθμός αύξησης εκατοστών/έτος χαμηλότερος από το φυσιολογικό όριο της ηλικίας), μετρημένης σε διάστημα τουλάχιστον 6 μηνών.
• Ύψους περισσότερο από 2 σταθερές αποκλίσεις (SD) κάτω από το υπολογισμένο ύψος στόχου (γενετικό δυναμικό).
• Καμπύλης ύψους που αποκλίνει προς τα κάτω, διασταυρώνοντας εκατοστιαίες γραμμές.
• Ιστορικού γέννησης ως SGA χωρίς αναπλήρωση της ανάπτυξης (catch-up growth) έως την ηλικία των 2 ετών.

Υπολογισμός ύψους στόχου

Ύψος Στόχος = (Ύψος Μητέρας + Ύψος Πατέρα ± 13) / 2

• +6,5 cm για τα αγόρια
• -6,5 cm για τα κορίτσια

Φυσιολογικός ρυθμός αύξησης ανά ηλικία

Ηλικία	Φυσιολογικός ρυθμός αύξησης
2–4 ετών	5,5–9 cm/έτος
4–6 ετών	5,0–8,5 cm/έτος
6 ετών έως έναρξη ήβης	4–6 cm/έτος (μέσος όρος ~5 cm/έτος)
Εφηβεία (αιχμή αύξησης)	8–14 cm/έτος (συνολικό κέρδος ~25 cm)

Κλινική αξιολόγηση και εργαστηριακός έλεγχος

Απαιτείται σωστή μέτρηση (με αναστημόμετρο τοίχου για παιδιά >2 ετών, σε ορθία θέση χωρίς υποδήματα, με το κεφάλι στο επίπεδο Frankfurt) και ακριβής καταγραφή στις επίσημες ελληνικές καμπύλες ανάπτυξης.

Αίτια χαμηλού αναστήματος:

• Οικογενές χαμηλό ανάστημα (FSS – Familial Short Stature): Φυσιολογική ταχύτητα αύξησης, οστική ηλικία συμβατή με τη χρονολογική, τελικό ανάστημα εντός γενετικού στόχου.
• Ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση της ανάπτυξης και της ήβης (CDGP): Επιβραδυμένη οστική ηλικία, καθυστέρηση έναρξης ήβης, φυσιολογικό τελικό ανάστημα.
• Ενδοκρινικά αίτια: Ανεπάρκεια αυξητικής ορμόνης, υποθυρεοειδισμός, σύνδρομο Cushing.
• Χρόνια νοσήματα: Κοιλιοκάκη, φλεγμονώδεις νόσοι του εντέρου, χρόνια νεφρική νόσος, καρδιοπάθειες.
• Διατροφική ανεπάρκεια / υποθρεψία.
• Γενετικά σύνδρομα (σύνδρομο Turner στα κορίτσια, σύνδρομο Noonan, σύνδρομο Prader-Willi).
• Σκελετικές δυσπλασίες (ευθύνονται για έως και 30% των περιπτώσεων χαμηλού αναστήματος δυσανάλογου τύπου ή με ειδικά ευρήματα).
• Μεταλλάξεις του γονιδίου της αγρεκάνης (ACAN): Χαρακτηρίζονται από χαμηλό ανάστημα με παράδοξα προχωρημένη οστική ηλικία (πρώιμη σύγκλειση των επιφύσεων και απώλεια τελικού αναστήματος), οι οποίες ανταποκρίνονται θετικά στη θεραπεία με ανασυνδυασμένη αυξητική ορμόνη.

Προτεινόμενος εργαστηριακός έλεγχος:

• Ακτινογραφία αριστερού άκρου χειρός και καρπού για προσδιορισμό οστικής ηλικίας.
• Γενική αίματος, ΤΚΕ, CRP (έλεγχος υποκείμενης φλεγμονής).
• Βιοχημικός έλεγχος (ηλεκτρολύτες, ουρία, κρεατινίνη, SGOT, SGPT, ασβέστιο, φώσφορος, αλκαλική φωσφατάση).
• Έλεγχος θυρεοειδικής λειτουργίας: TSH και ελεύθερη θυροξίνη (FT4).
• Αυξητικός παράγοντας IGF-1 (Insulin-like Growth Factor 1): Πρέπει να αξιολογείται πάντα με βάση την οστική ηλικία και όχι τη χρονολογική. Η μεμονωμένη τυχαία μέτρηση της αυξητικής ορμόνης (GH) δεν έχει καμία διαγνωστική αξία, λόγω της παλμικής έκκρισής της εντός του 24ώρου.
• Αντισώματα έναντι ιστικής τρανσγλουταμινάσης (anti-tTG IgA) και ολική IgA (έλεγχος κοιλιοκάκης).
• Καρυότυπος σε όλα τα κορίτσια με ανεξήγητο χαμηλό ανάστημα ή χαμηλή ταχύτητα αύξησης, ανεξαρτήτως παρουσίας ή μη δυσμορφικών χαρακτηριστικών, για τον αποκλεισμό συνδρόμου Turner.