Τζίλα Ε. – Παιδοψυχίατρος – Η Βία Μεταξύ Ανηλίκων της Εποχής – Φαινόμενο της Εποχής

Εννοιολογικοί προσδιορισμοί: βία, επιθετικότητα και παραβατικότητα Στο βίντεο από 00:05

Η προσέγγιση της βίας μεταξύ ανηλίκων απαιτεί την αποσαφήνιση θεμελιωδών ορισμών και εννοιών, ώστε να καθίσταται σαφής η διάκριση μεταξύ φυσιολογικών εξελικτικών αντιδράσεων και παθολογικών συμπεριφορών.

Ορισμός της βίας

Ως βία ορίζεται κάθε σκόπιμη χρήση σωματικής δύναμης ή άλλης μορφής ισχύος (μέσω απειλών ή ενεργού υλοποίησης) εναντίον ενός άλλου ατόμου, ομάδας ή κοινότητας, η οποία είτε καταλήγει είτε ενέχει υψηλή πιθανότητα να καταλήξει σε:

• Τραυματισμό
• Ψυχολογική βλάβη
• Δυσχέρεια στην ανάπτυξη
• Στέρηση ή παραμέληση
• Θάνατο

Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δίνεται στην ψυχολογική βλάβη, η οποία συχνά υποτιμάται ή παραβλέπεται στην κλινική πράξη, παρά το γεγονός ότι επιφέρει μακροχρόνιες διαταραχές στη συναισθηματική εξέλιξη του παιδιού.

Ταξινόμηση της βίας

Ανάλογα με τον στόχο και τη σχέση θύτη-θύματος, η βία διακρίνεται σε:

1. Αυτοκατευθυνόμενη βία
2. Διαπροσωπική βία
3. Συλλογική βία

Όσον αφορά τις επιμέρους μορφές της, μπορεί να εκδηλωθεί ως:

• Σωματική βία
• Σεξουαλική βία
• Συναισθηματική/ψυχολογική βία
• Στέρηση και παραμέληση (ιδιαίτερα κρίσιμη κατά την παιδική ηλικία)

Επιθετικότητα και επιθετική ενόρμηση

Η επιθετικότητα συνιστά συμπεριφορά που διαπράττεται με σαφή πρόθεση την πρόκληση σωματικής, ψυχολογικής ή κοινωνικής βλάβης σε άλλο άτομο ή ζώο, ή την καταστροφή αντικειμένων. Διακρίνεται σε δύο βασικές κατηγορίες:

• Αντιδραστική/παρορμητική επιθετικότητα: Αποτελεί απάντηση σε πραγματική ή υποτιθέμενη πρόκληση ή απειλή.
• Προμελετημένη επιθετικότητα (proactive aggression): Πρόκειται για σχεδιασμένη εχθρική ενέργεια με στόχο την επίτευξη υλικού ή κοινωνικού οφέλους (π.χ. οπαδική βία).

Συχνά η επιθετικότητα, ο θυμός και η εχθρικότητα συνυπάρχουν, συγκροτώντας τα κύρια συστατικά εκδήλωσης της επιθετικής συμπεριφοράς. Είναι θεμελιώδες να διαχωρίζεται η επιθετικότητα από την επιθετική ενόρμηση. Η επιθετικότητα ως ενόρμηση αποτελεί πανανθρώπινη, έμφυτη αντίδραση με κυρίως αμυντικό χαρακτήρα, η οποία εξυπηρετεί την επιβίωση και την προσαρμογή, και οφείλει να διαφοροποιείται σαφώς από την καταστροφική βία.

Νεανική παραβατικότητα

Ως παραβατικότητα ανηλίκων (juvenile delinquency) ορίζεται η συμμετοχή σε έκνομες συμπεριφορές ή δραστηριότητες ατόμων που δεν έχουν συμπληρώσει το νόμιμο όριο ενηλικίωσης, σύμφωνα με το εθνικό δίκαιο της εκάστοτε έννομης τάξης.

Υποκατηγορίες βίας βάσει θυτών και θυμάτων

Στο κοινωνικό και διαπροσωπικό πλαίσιο, καταγράφονται ποικίλες υποκατηγορίες:

• Βία με βάση το φύλο
• Συντροφική βία
• Ενδοοικογενειακή βία
• Κακοποίηση παιδιού
• Κακοποίηση ηλικιωμένου
• Επαγγελματική βία
• Κοινωνική – οικονομική βία
• Δομική βία
• Βία μεταξύ ανηλίκων
• Πόλεμος, τρομοκρατικές ενέργειες, γενοκτονία

Στη σύγχρονη εποχή καταγράφεται σημαντική αύξηση τόσο της ενδοοικογενειακής βίας όσο και της βίας μεταξύ ανηλίκων.

—

Ψυχιατρική ταξινόμηση: διαταρακτικές συμπεριφορές και διαταραχές διαγωγής Στο βίντεο από 04:35

Στην παιδοψυχιατρική, η επιθετική συμπεριφορά κατατάσσεται στο πλαίσιο των διαταρακτικών συμπεριφορών (disruptive behaviors).

Διαταρακτικές συμπεριφορές (disruptive behaviors)

Διακρίνονται σε:

• Παρορμητική/αντιδραστική (impulsive/reactive) επιθετικότητα
• Προμελετημένη (proactive) επιθετικότητα

Κεντρική κλινική οντότητα αποτελεί η εναντιωματική προκλητική διαταραχή (Oppositional Defiant Disorder – ODD), η οποία χαρακτηρίζεται από:

• Παραβίαση των δικαιωμάτων των άλλων και βασικών κοινωνικών κανόνων
• Σταθερό πρότυπο συμπεριφοράς που διέπεται από αρνητισμό, εχθρικότητα, ανυπακοή και εναντίωση προς πρόσωπα εξουσίας

Συχνά τα παιδιά αυτά βιώνουν δυσκολίες στις κοινωνικές τους σχέσεις. Ορισμένα περιθωριοποιούνται και εντάσσονται σε συμμορίες ανηλίκων. Εξωτερικά προβάλλουν μια ιδιαίτερα σκληρή εικόνα («σκληρό προσωπείο»), η οποία όμως συγκαλύπτει χαμηλή αυτοεκτίμηση. Η συμμετοχή σε παραβατικές ομάδες προσφέρει στα άτομα αυτά αποδοχή και υποστήριξη που στερούνται στο οικογενειακό ή σχολικό περιβάλλον.

Διαταραχές διαγωγής (conduct disorders)

Οι διαταραχές διαγωγής διακρίνονται με βάση την ηλικία έναρξης σε:

• Έναρξη στην παιδική ηλικία (childhood-onset)
• Έναρξη στην εφηβική ηλικία (adolescent-onset)

Η διάκριση αυτή έχει κεφαλαιώδη προγνωστική σημασία. Η έναρξη κατά την παιδική ηλικία συνδέεται με ιδιαίτερα κακή πρόγνωση, καθώς τα παιδιά αυτά εμφανίζουν νευροψυχιατρική ευαλωτότητα, απαιτούν συχνά εντατικότερη ψυχιατρική θεραπεία και, εφόσον δεν υπάρξει έγκαιρη παρέμβαση, οδηγούνται σε χρόνια και επίμονη παραβατικότητα κατά την ενήλικη ζωή.

Τα βασικά συμπτώματα των διαταραχών διαγωγής περιλαμβάνουν:

• Επιθετικότητα και βία προς ανθρώπους και ζώα
• Σύγκρουση με κάθε μορφή εξουσίας, ανυπακοή στους κοινωνικούς κανόνες
• Ψέματα κατά συρροή
• Φυγές από το σπίτι
• Σκασιαρχείο (αδικαιολόγητες απουσίες από το σχολείο)
• Βανδαλισμούς και καταστροφή ξένης ιδιοκτησίας
• Πρόωρη και επικίνδυνη σεξουαλική δραστηριότητα
• Συστηματική χρήση ουσιών, καπνού και αλκοόλ σε ασυνήθιστα μικρές ηλικίες
• Παραβίαση νόμων (ποινική παραβατικότητα)

Επιπτώσεις και εκβάσεις στην ενήλικη ζωή

Ενώ η επιθετική συμπεριφορά σε ήπιο βαθμό μπορεί να αποτελεί μέρος της φυσιολογικής εξελικτικής διαδικασίας των εφήβων, η εμμονή της συνιστά σύμπτωμα ψυχιατρικής διαταραχής και σχετίζεται με δυσμενείς μακροχρόνιες εκβάσεις:

• Μαθησιακή αποτυχία και πρόωρη σχολική διαρροή
• Χαμηλή κοινωνικοοικονομική κατάσταση
• Ανεργία
• Χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών
• Αυξημένος κίνδυνος αυτοκτονίας
• Εγκληματικότητα
• Κοινωνική απομόνωση

Η νεανική επιθετικότητα επιβαρύνει το άτομο, την οικογένεια και την κοινωνία, επιφέροντας τεράστιο κόστος στους θεσμικούς πόρους υγείας και δικαιοσύνης.

—

Συσχέτιση ΔΕΠΥ και παραβατικότητας Στο βίντεο από 07:50

Η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ/ADHD), τα αναίσθητα-ασυγκίνητα χαρακτηριστικά (callous-unemotional traits) και η αυξημένη παρορμητικότητα αποτελούν καθοριστικούς διαμεσολαβητικούς παράγοντες για την εκδήλωση σοβαρής ψυχοπαθολογίας και παραβατικότητας.

Ψυχοκοινωνική δυναμική των παιδιών με ΔΕΠΥ

Τα παιδιά με ΔΕΠΥ παλεύουν καθημερινά με χρόνια συμπτώματα απροσεξίας, διασπαστικότητας, υπερκινητικότητας και παρορμητικότητας, βιώνοντας συχνά έλλειψη αναγνώρισης και ικανοποίησης. Σταδιακά αποξενώνονται, δεν αναπτύσσουν φιλικές σχέσεις με υγιείς συνομηλίκους και μαθαίνουν ότι η προκλητική συμπεριφορά είναι ο μόνος τρόπος να κερδίσουν την προσοχή των άλλων. Για τα παιδιά αυτά, ακόμη και η αρνητική προσοχή είναι προτιμότερη από την παντελή αδιαφορία. Κατά συνέπεια, επιλέγουν τη σύναψη σχέσεων με «κακές παρέες» ή παραβατικές ομάδες, καθώς είναι οι μόνες που τα αποδέχονται, γεγονός που επισπεύδει την είσοδό τους στην παραβατικότητα.

Ερευνητικά δεδομένα συννοσηρότητας

• Η συννοσηρότητα μεταξύ ADHD και εναντιωματικής προκλητικής διαταραχής (ODD) ανευρίσκεται στο 59% των παιδιών σχολικής ηλικίας με διάγνωση ΔΕΠΥ (Barkley, 2006).
• Στα 2/3 των παιδιών με ταυτόχρονη διάγνωση ADHD και ODD, εμφανίζεται διαταραχή διαγωγής (Conduct Disorder – CD) σε μεταγενέστερο χρόνο (Greene, 2005).
• Μακροχρόνιες μελέτες επιβεβαιώνουν ότι τα παιδιά με ΔΕΠΥ διατρέχουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο να εκδηλώσουν διαταραχή διαγωγής κατά την εφηβεία (Gittelman et al., 1985; Lambert, 1988; Mannuzza et al., 2004).
• Παιδιά με ΔΕΠΥ που αναπτύσσουν διαταραχή διαγωγής ήδη από την παιδική ηλικία ακολουθούν ένα δυσπροσαρμοστικό μονοπάτι προς τη σοβαρή, χρόνια και επίμονη εγκληματικότητα.

Ο προστατευτικός ρόλος του σχολικού περιβάλλοντος

Το σχολικό πλαίσιο δύναται να λειτουργήσει ως ισχυρός προστατευτικός παράγοντας. Όπως αποδεικνύουν ερευνητικά μοντέλα (Watts, 2018):

1. Η συμπτωματολογία ADHD επηρεάζει τη σχολική επίδοση και τη σύνδεση με το σχολείο.
2. Η σχολική προσκόλληση (school attachment) και οι θετικοί βαθμοί (grades) λειτουργούν ανασταλτικά ως προς την παραβατικότητα.
3. Αντίθετα, οι σχολικές αποβολές (out-of-school suspensions) αυξάνουν δραματικά την πιθανότητα εγκληματικής συμπεριφοράς.

Η παραμονή του παιδιού στο σχολικό περιβάλλον και η ενίσχυση της σχολικής επιτυχίας μειώνουν σημαντικά τον κίνδυνο για αντικοινωνική συμπεριφορά.

Η θεωρία του κοινωνικού δεσμού

Στην εγκληματολογία, η θεωρία του κοινωνικού δεσμού (social bond theory) αποτελεί μία από τις πλέον αποδεκτές θεωρήσεις (Akers & Sellers, 2012; Winfree & Abadinsky, 2009). Ορίζει τον τρόπο με τον οποίο ένα άτομο συνδέεται με την κοινωνία μέσω ηθικών περιορισμών. Η ποιότητα και η ποσότητα των διαπροσωπικών σχέσεων και των δεσμών με τους κοινωνικούς θεσμούς (οικογένεια, σχολείο, κοινότητα) καθορίζουν εάν το άτομο θα υιοθετήσει ή θα απορρίψει την παραβατική δράση.

—

Αιτιοπαθογένεια: ένα πολυπαραγοντικό αποτέλεσμα Στο βίντεο από 10:57

Η εκδήλωση βίας στην παιδική και εφηβική ηλικία δεν οφείλεται σε μεμονωμένο αίτιο, αλλά αποτελεί αποτέλεσμα αλληλεπίδρασης πολλαπλών παραγόντων:

• Νευροβιολογικό υπόβαθρο και γενετικοί παράγοντες
• Ψυχική ευαλωτότητα και δυσκολίες προσωπικότητας
• Δύσκολο ταπεραμέντο από τη βρεφική/νηπιακή ηλικία
• Χαμηλότερο νοητικό δυναμικό και συνοδός σχολική αποτυχία
• Περιβαλλοντικοί παράγοντες: οικογενειακοί, σχολικοί, ευρύτεροι κοινωνικοί και μικρο-πολιτισμικοί

Ψυχοκοινωνικά χαρακτηριστικά του θύτη

Τα παιδιά που εκδηλώνουν βίαιη συμπεριφορά παρουσιάζουν συνήθως:

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση
• Χαμηλή κοινωνικότητα και ελλιπείς δεξιότητες επίλυσης συγκρούσεων
• Ψυχικά ή/και σωματικά τραύματα (ιστορικό κακοποίησης)

Βασικό κλινικό αξίωμα: Ο «θύτης» υπήρξε πολύ συχνά στο παρελθόν «θύμα».

—

Η επίδραση των οθονών, των ΜΜΕ και της ψηφιακής τεχνολογίας Στο βίντεο από 11:45

Η έκθεση σε βίαια ερεθίσματα από μικρή ηλικία και με μεγάλη συχνότητα μέσω της τηλεόρασης, του διαδικτύου και των ηλεκτρονικών παιχνιδιών διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην εκδήλωση βίας.

Το φαινόμενο της κανονικοποίησης («normalization»)

Η επαναληψιμότητα ακατάλληλων μηνυμάτων και εικόνων βίας από πολύ μικρή ηλικία οδηγεί σε απευαισθητοποίηση και «κανονικοποίηση» (normalization). Το παιδί εξοικειώνεται με τη βία, θεωρεί ότι αποτελεί φυσιολογικό τρόπο αντίδρασης και διευκολύνεται στην αναπαραγωγή της.

Συχνά παρατηρείται παιδιά 4 ετών να εκτίθενται ή να παίζουν παιχνίδια που απευθύνονται σε εφήβους άνω των 16 ετών. Αυτό επιτείνεται από:

• Έλλειψη γονικού φίλτρου και απουσία συζήτησης με τους γονείς
• Παθητική απασχόληση μπροστά στην οθόνη ως «ηλεκτρονική νταντά»
• Εξατομικευμένη χρήση συσκευών (smartphones, tablets) χωρίς επιτήρηση

Οθόνες και διαταραχές συμπεριφοράς

Η έκθεση σε βίαια βιντεοπαιχνίδια (video games) οδηγεί σε:

• Μείωση των γνωστικών, συναισθηματικών και συμπεριφορικών απαντήσεων
• Έλλειψη ενσυναίσθησης
• Αύξηση της επιθετικότητας και μείωση των κοινωνικά κατάλληλων συμπεριφορών

Σύμφωνα με τη μελέτη του Nagata, ο υπερβολικός χρόνος παραμονής σε οθόνες συνδέεται άμεσα με διαταραχές συμπεριφοράς σε παιδιά ηλικίας 9–11 ετών, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης να διαδραματίζουν τον πλέον επιβαρυντικό ρόλο.

Νευροβιολογία του συστήματος ανταμοιβής

Η χρήση οθονών ενεργοποιεί το μεταιχμιακό σύστημα ανταμοιβής (reward pathway):

• Προκαλείται απότομη αύξηση της ντοπαμίνης.
• Αντίστοιχα, παρατηρείται πτώση στα επίπεδα της σεροτονίνης.
• Όταν τα παιδιά απομακρύνονται από την οθόνη, βιώνουν έντονη ανία, ανικανοποίητο, δυσφορία και καταθλιπτικό συναίσθημα.
• Η κατάσταση αυτή οδηγεί σε αυξημένη ευερεθιστότητα, η οποία εκτονώνεται με λεκτική ή σωματική βία.

Ενισχυτικοί παράγοντες της βίας στα ηλεκτρονικά μέσα

Η αποδοχή της βίας από τα παιδιά ενισχύεται όταν στα μέσα αυτά συνυπάρχουν:

• Χιούμορ συνδεδεμένο με βίαιες πράξεις (κακόβουλο χιούμορ)
• Παρουσίαση της βίας ως «δικαιολογημένης»
• Παντελής απουσία συνεπειών ή τιμωρίας για τον δράστη
• Ταύτιση του παίκτη με βίαιους εικονικούς χαρακτήρες

—

Ο ρόλος της οικογένειας: μοντέλα ανατροφής και παράγοντες κινδύνου Στο βίντεο από 13:05

Το μοντέλο της οικογένειας αποτελεί τον ισχυρότερο διαμορφωτικό παράγοντα στην εκδήλωση ή πρόληψη της επιθετικής συμπεριφοράς.

Παράγοντες κινδύνου στο οικογενειακό πλαίσιο

1. Ενδοοικογενειακή βία και παραμέληση των αναγκών του παιδιού.
2. Αναπαραγωγή βίαιων συμπεριφορών (είτε μέσω μίμησης προτύπων είτε ως αντίδραση στους οικογενειακούς ρόλους).
3. Σκληρή και τιμωρητική διαπαιδαγώγηση (harsh parenting): Χρήση σωματικής ή λεκτικής βίας ως μέσο πειθαρχίας.
4. Ασταθής διαπαιδαγώγηση: Εναλλαγή μεταξύ υπερβολικής αυστηρότητας και υπερβολικής παραχωρητικότητας, εκπομπή διπλών και αντικρουόμενων μηνυμάτων.
5. Ανατροφή τύπου laissez-faire («ας κάνει ό,τι θέλει»): Χαρακτηρίζεται από παντελή απουσία ορίων, υψηλά επίπεδα αρνητικότητας και χαμηλή συναισθηματική ζεστασιά.
6. Ιστορικό κακομεταχείρισης του ανηλίκου.
7. Γενετικές και επιγενετικές επιδράσεις.
8. Ψυχική διαταραχή των γονέων (με ή χωρίς χρήση αλκοόλ και εξαρτησιογόνων ουσιών).

Λίστα παραγόντων οικογενειακού κινδύνου

Α/Α	Οικογενειακός παράγοντας κινδύνου
1	Απουσία στενής σχέσης με τους γονείς
2	Έλλειψη παρακολούθησης και εποπτείας του παιδιού
3	Έλλειψη ενδιαφέροντος για τις δραστηριότητες του παιδιού
4	Συγκρουσιακές σχέσεις παιδιών-γονέων
5	Ασυνέπεια στις μεθόδους πειθαρχίας
6	Υπερβολική αυστηρότητα / παραχωρητικότητα
7	Απόρριψη του παιδιού
8	Υπερβολική συναισθηματική εμπλοκή
9	Ακαταλληλότητα γονέων να λειτουργήσουν ως θετικά πρότυπα

Το οικογενειακό σύστημα, ενώ μπορεί να αποτελεί μείζονα παράγοντα κινδύνου (risk factor), δύναται να δράσει και ως ο κατεξοχήν προστατευτικός παράγοντας (protective factor) όταν προάγει τη ζεστασιά, τη δομή, την οριοθέτηση και τις προκοινωνικές αξίες (prosocial values).

«Χρυσοί κανόνες» για γονείς

• Συναισθηματική κάλυψη και αγάπη άνευ όρων
• Σταθερά και σαφή όρια
• Προσωπικό παράδειγμα ζωής
• Ειλικρίνεια στην επικοινωνία
• Σεβασμός στην προσωπικότητα του παιδιού και στον έτερο γονέα
• Επαναπαίδευση των ίδιων των γονέων («μόνο επανεκπαιδεύοντας τον εαυτό μας μπορούμε να διαπαιδαγωγήσουμε»)

—

Επιδημιολογικά δεδομένα νεανικής βίας Στο βίντεο από 17:37

Παγκόσμια στοιχεία (ΠΟΥ / WHO, 2023)

• Πάνω από 176.000 ανθρωποκτονίες συμβαίνουν παγκοσμίως κάθε χρόνο μεταξύ νέων ηλικίας 15–29 ετών.
• Ο αριθμός αυτός αντιστοιχεί στο 37% του συνολικού αριθμού ανθρωποκτονιών παγκοσμίως.
• Η ανθρωποκτονία αποτελεί μία από τις κύριες αιτίες θανάτου στις ηλικίες 15–29 ετών, με τη συντριπτική πλειονότητα των θυμάτων να είναι άνδρες.
• Για κάθε νέο που χάνει τη ζωή του, πολλαπλάσιοι τραυματίζονται σοβαρά και χρήζουν νοσοκομειακής περίθαλψης.
• Η σεξουαλική βία επηρεάζει σημαντικό ποσοστό: 1 στους 8 νέους αναφέρει ότι έχει υπάρξει θύμα σεξουαλικής κακοποίησης.
• Μελέτη σε 40 αναπτυσσόμενες χώρες έδειξε ότι κατά μέσο όρο το 42% των αγοριών και το 37% των κοριτσιών εκτέθηκαν σε σχολικό εκφοβισμό.

Δεδομένα για την Ελλάδα (έρευνα HBSC/ΕΠΙΨΥ 2022, Καναβού και συν. 2018)

Η πανελλήνια έρευνα στο μαθητικό πληθυσμό κατέγραψε τα εξής ποσοστά:

• 7% των εφήβων αναφέρουν ότι υπέστησαν εκφοβισμό (bullying).
• 3% των εφήβων αναφέρουν ότι συμμετείχαν οι ίδιοι ως θύτες στον εκφοβισμό άλλου μαθητή.
• 5% των εφήβων υπήρξαν θύματα διαδικτυακού εκφοβισμού (cyberbullying).
• 11% των εφήβων ενεπλάκησαν σε σωματική βία τουλάχιστον 3 φορές κατά τους τελευταίους 12 μήνες.
• Σχεδόν 1 στους 3 εφήβους (περίπου 33%) έχει πρόσφατα εμπλακεί σε βίαιο καυγά, ενώ το 8,4% έχει εμπλακεί τουλάχιστον 3 φορές.
• Παρότι τα ποσοστά εμπλοκής σε βίαιους καυγάδες εμφανίζουν μακροχρόνια τάση μείωσης, παραμένουν ιδιαίτερα υψηλά.

Προφίλ του 15χρονου εφήβου που εμπλέκεται σε βία στην Ελλάδα

Η εμπλοκή σε βίαιους καυγάδες είναι συχνότερη σε εφήβους που:

• Είναι αγόρια
• Προέρχονται από αναδομημένες ή μονογονεϊκές οικογένειες
• Ασκούνται σπάνια σωματικά
• Καταναλώνουν συχνά ενεργειακά ποτά
• Κοιμούνται λιγότερο (ιδίως τα κορίτσια)
• Καπνίζουν ή ατμίζουν (η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου παρουσιάζει έξαρση)
• Κάνουν συχνή χρήση κάνναβης
• Έχουν ήδη ολοκληρωμένη σεξουαλική επαφή
• Έχουν κάνει απόπειρα αυτοκτονίας ή έχουν ιστορικό αυτοτραυματισμών
• Βιώνουν υψηλό άγχος, κάνουν συστηματικά κοπάνες από το σχολείο και στερούνται υποστήριξης από φίλους και οικογένεια

Η περίοδος των περιοριστικών μέτρων της πανδημίας COVID-19 επιδείνωσε σημαντικά την ψυχική υγεία των εφήβων, με αύξηση του διαδικτυακού εθισμού (62,7% εμφάνισε εξάρτηση έναντι 40% προ της πανδημίας), εκτίναξη του cyberbullying κατά 50% και επιδείνωση των δεικτών άγχους και κατάθλιψης.

Σχολικός εκφοβισμός (bullying)

• 7–15% των μαθητών εκφοβίζονται στο σχολείο.
• 5% των μαθητών ταυτοποιούνται ως συστηματικοί εκφοβιστές (θύτες).
• Οι μισοί από τους μαθητές-θύματα βίας (50%) δεν αναφέρουν πουθενά το γεγονός, υποφέροντας σιωπηλά.

—

Ο τρόπος σκέψης των εφήβων: μια νευροβιολογική ματιά Στο βίντεο από 19:30

Για να κατανοηθεί η συμπεριφορά των εφήβων, είναι αναγκαία η γνώση των νευροαναπτυξιακών ιδιαιτεροτήτων του εφηβικού εγκεφάλου.

Νευροβιολογία: αμυγδαλή και προμετωπιαίος φλοιός

1. Αμυγδαλή (Amygdala): Αποτελεί τμήμα του μεταιχμιακού συστήματος, υπεύθυνο για την επεξεργασία του φόβου, της επιθετικότητας και των έντονων συναισθημάτων. Στην εφηβεία είναι πλήρως ανεπτυγμένη και υπερδραστήρια.
2. Προμετωπιαίος φλοιός (Prefrontal cortex): Υπεύθυνος για τον εκτελεστικό έλεγχο, την κριτική σκέψη, την πρόβλεψη συνεπειών, τη λήψη αποφάσεων και την αναστολή παρορμήσεων. Αποτελεί την τελευταία δομή του εγκεφάλου που ολοκληρώνει τη μυελίνωση και ωρίμανσή της (μετά την ηλικία των 20–25 ετών).

Στην πράξη, ο εφηβικός εγκέφαλος λειτουργεί με «πατημένο το γκάζι (αμυγδαλή) χωρίς να έχουν αναπτυχθεί πλήρως τα φρένα (προμετωπιαίος φλοιός)». Αυτή η νευροβιολογική ασυμμετρία εξηγεί γιατί οι έφηβοι:

• Δρουν παρορμητικά πριν σκεφτούν τις συνέπειες.
• Επαναλαμβάνουν επιβλαβείς συμπεριφορές του παρελθόντος.
• Παρασύρονται σε ριψοκίνδυνες πράξεις, ιδιαίτερα υπό την παρουσία συνομηλίκων.

Αναπτυξιακά και ψυχοκοινωνικά χαρακτηριστικά

• Αμφισβήτηση των ενηλίκων και μη συμμόρφωση: Φυσιολογική προσπάθεια διαφοροποίησης και ανεξαρτητοποίησης.
• Ευαλωτότητα σε υπερβολές και αναζήτηση άμεσης/βραχυπρόθεσμης ανταμοιβής.
• «Προσωπικός μύθος» (personal fable): Η πεποίθηση παντοδυναμίας και άτρωτου («εγώ μπορώ να κάνω τα πάντα, σε μένα δεν θα συμβεί τίποτα κακό»).
• Προσκόλληση στο παρόν: Δυσκολία κατανόησης του μακροπρόθεσμου αντικτύπου των τρεχουσών πράξεων.
• Συγκεκριμένη σκέψη και ανάγκη πειραματισμού.

—

Θεραπευτικές παρεμβάσεις και πρόληψη Στο βίντεο από 23:40

Η διαχείριση της βίας απαιτεί συντονισμένες παρεμβάσεις σε πολλαπλά επίπεδα:

1. Έγκαιρη θεραπευτική παρέμβαση: Παρέμβαση τόσο στο παιδί όσο και στους γονείς πριν παγιωθούν οι διαταραχές διαγωγής.
2. Αντιμετώπιση συννοσηροτήτων: Έλεγχος και θεραπεία συνυπαρχουσών διαταραχών, όπως η κατάθλιψη (ανευρίσκεται στο 30% των περιπτώσεων), η ΔΕΠΥ και η χρήση ουσιών.
3. Ενίσχυση θετικής γονικότητας: Εκπαίδευση γονέων στη θέσπιση ορίων χωρίς βία, στην ουσιαστική επικοινωνία και στην έγκαιρη ενημέρωση για τους κινδύνους των νέων τεχνολογιών.
4. Σχολικές παρεμβάσεις: Καλλιέργεια κλίματος αποδοχής, ενίσχυση της σχολικής προσκόλλησης και εφαρμογή προγραμμάτων κατά του εκφοβισμού.

—

Σχολιασμός προεδρείου: η πολυπαραγοντική φύση της βίας των ανηλίκων Στο βίντεο από 24:41

Με την ολοκλήρωση της εισήγησης, το προεδρείο υπογράμμισε ότι το φαινόμενο της βίας μεταξύ ανηλίκων δεν είναι σε καμία περίπτωση αμελητέο, τόσο ως προς τη συχνότητα όσο και ως προς την έντασή του στη σύγχρονη κοινωνία. Επισημάνθηκαν ως κεντρικοί άξονες:

• Ο θεμελιώδης ρόλος της οικογένειας, των προτύπων και των δυναμικών που αναπτύσσονται στο εσωτερικό της.
• Ο ρόλος της ατομικής ψυχοπαθολογίας και των συννοσηροτήτων (όπως η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητας — ΔΕΠΥ, και η εναντιωματική προκλητική διαταραχή).
• Η επίδραση των οθονών, των βιντεοπαιχνιδιών (video games) και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μέσω της εξοικείωσης με τη βία και της αποευαισθητοποίησης (normalization).
• Ο ρόλος του σχολικού πλαισίου και της σχολικής κοινότητας στην πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση και τη διαχείριση της επιθετικότητας.

Κατευθύνσεις για τους γονείς σε περίπτωση εκφοβισμού του παιδιού

Στο πλαίσιο των πρακτικών οδηγιών προς τις οικογένειες, καταγράφονται βασικές κατευθύνσεις υποστήριξης όταν ένα παιδί πέφτει θύμα εκφοβισμού:

1. Διατήρηση ανοιχτής γραμμής επικοινωνίας και ανάληψη πρωτοβουλίας επαφής: Δημιουργία κλίματος ασφάλειας, ώστε το παιδί να εκφράζει άμεσα τους προβληματισμούς και τις ανησυχίες του.
2. Ψύχραιμη και καθησυχαστική αντιμετώπιση: Σε περίπτωση αποκάλυψης περιστατικού εκφοβισμού, η συζήτηση πρέπει να γίνεται με ηρεμία χωρίς πανικό.
3. Αποενοχοποίηση του παιδιού: Επιβράβευση για το θάρρος του να μιλήσει και ρητή διαβεβαίωση ότι δεν φέρει καμία προσωπική ευθύνη για τη βία που υπέστη.
4. Αυτονόμηση και συνδιαμόρφωση πλάνου δράσης: Ενεργός συμμετοχή του παιδιού στον σχεδιασμό των επόμενων βημάτων, ρωτώντας το τι θεωρεί ότι θα μπορούσε να βοηθήσει στην παύση του εκφοβισμού.
5. Αποφυγή ανταπόδοσης της επιθετικότητας: Ενθάρρυνση του παιδιού να μην απαντά με βία, καθώς ο θύτης συνήθως αποσκοπεί στην πρόκληση έντονης συναισθηματικής αντίδρασης.
6. Ενίσχυση εξωσχολικών δραστηριοτήτων και κοινωνικών δεξιοτήτων: Δημιουργία υποστηρικτικών φιλικών σχέσεων εκτός σχολείου που προάγουν την αυτοεκτίμηση.
7. Συνεχής γονεϊκή διαθεσιμότητα: Επαναλαμβανόμενη διαβεβαίωση προς το παιδί ότι οι γονείς παραμένουν αταλάντευτα στο πλευρό του για οποιαδήποτε δυσκολία.