Τσιβιτανίδου Τ. – Δερματολόγος-Αφροδισιολόγος – Διάγνωση Δερματίτιδας Ανάλογα με την Ηλικία

Εισαγωγή: ορισμοί εκζέματος και δερματίτιδας Στο βίντεο από 00:00

Στην κλινική πράξη οι όροι «έκζεμα» και «δερματίτιδα» χρησιμοποιούνται συχνά ως απόλυτα συνώνυμοι, ενώ στην παιδιατρική τείνουν να ταυτίζονται λανθασμένα αποκλειστικά με την ατοπική δερματίτιδα (ατοπικό έκζεμα), λόγω της μεγάλης της συχνότητας στα παιδιά.

Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ιστολογικούς όρους που περιγράφουν φλεγμονή του δέρματος με κοινά ιστοπαθολογικά γνωρίσματα:

• Λεμφοκυτταρική και ιστιοκυτταρική περιαγγειακή διήθηση του άνω τμήματος του χορίου.
• Οίδημα της επιδερμίδας, το οποίο ονομάζεται σπογγίωση (spongiosis).
• Ποικίλου βαθμού αύξηση του πάχους της μαλπιγιανής στιβάδας, η οποία ονομάζεται ακάνθωση (acanthosis).

Από παθολογοανατομική άποψη:

• Όταν υπερτερεί η σπογγίωση (το μεσοκυττάριο οίδημα), η βλάβη χαρακτηρίζεται ως έκζεμα, γεγονός που υποδηλώνει οξεία φάση της φλεγμονής.
• Όταν υπερτερεί η ακάνθωση (η πάχυνση της επιδερμίδας), η κατάσταση χαρακτηρίζεται ως δερματίτιδα, γεγονός που αντιστοιχεί στη χρόνια φάση.

Στην κλινική δερματολογία διακρίνονται πολλαπλοί τύποι εκζέματος/δερματίτιδας:

• Δερματίτιδα εξ επαφής (ερεθιστική ή αλλεργική)
• Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα
• Ατοπική δερματίτιδα
• Νομισματοειδές έκζεμα (nummular eczema)
• Πομφόλυξ (δυσιδρωσικό έκζεμα)
• Δερματίτιδα πελμάτων των εφήβων (juvenile plantar dermatosis)
• Δερματίτιδα εκ στάσεως (κυρίως σε ενήλικες)

Η συχνότητα και η διαφορική διάγνωση αυτών των καταστάσεων διαφοροποιούνται σημαντικά ανάλογα με την ηλικία:

1. Βρεφική ηλικία:
   • Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής (δερματίτιδα από σπάργανα)
   • Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα
   • Ατοπική δερματίτιδα
   • Νομισματοειδές έκζεμα
2. Παιδική ηλικία (4–10 ετών):
   • Ατοπική δερματίτιδα
   • Δερματίτιδα εξ επαφής (ερεθιστική ή αλλεργική)
3. Εφηβική ηλικία:
   • Ατοπική δερματίτιδα
   • Δερματίτιδα εξ επαφής (ερεθιστική ή αλλεργική)
   • Πομφόλυξ
   • Δερματίτιδα πελμάτων εφήβων

Δερματίτιδα της περιγεννητικής περιοχής (από σπάργανα) Στο βίντεο από 01:40

Η πρωτοπαθής ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής στη ζώνη των σπαργάνων (diaper dermatitis) αποτελεί την πιο κοινή δερματοπάθεια της βρεφικής ηλικίας:

• Έναρξη: Συνήθως τον 1ο με 2ο μήνα της ζωής.
• Μεγαλύτερη συχνότητα: Μεταξύ 8ου και 12ου μήνα.
• Διάρκεια: Επιμένει μέχρι το παιδί να διακόψει τη χρήση πάνας.

Αιτιοπαθογένεια

Ο παθογενετικός μηχανισμός βασίζεται στη συνδυασμένη δράση τριβής, διαβροχής και χημικού ερεθισμού:

1. Η συνεχής τριβή με την πάνα και η παρατεταμένη διαβροχή του δέρματος από τα ούρα οδηγούν σε λύση του επιδερμικού λειτουργικού φραγμού.
2. Το δέρμα καθίσταται ευάλωτο στη διείσδυση ερεθιστικών παραγόντων.
3. Η ουρία των ούρων διασπάται από τις ουρεάσες των κοπράνων, με αποτέλεσμα την παραγωγή αμμωνίας.
4. Η αμμωνία προκαλεί αλκαλοποίηση του περιβάλλοντος (άνοδος του pH από το φυσιολογικό όξινο σε αλκαλικό).
5. Το αλκαλικό pH ενεργοποιεί τα κοπρανώδη ένζυμα (πρωτεάσες και λιπάσες), τα οποία υπό φυσιολογικές όξινες συνθήκες παραμένουν ανενεργά.
6. Τα ενεργοποιημένα ένζυμα και τα χολικά άλατα διασπούν περαιτέρω την επιδερμίδα, πυροδοτώντας φλεγμονώδη δερματίτιδα.

Καταστάσεις όπως η διάρροια ή η χορήγηση αντιβιοτικών ευρέος φάσματος επιταχύνουν και επιδεινώνουν την παραπάνω αλληλουχία. Η δερματίτιδα αυτή προϋποθέτει κατ' ανάγκη την ανάμειξη ούρων και κοπράνων εντός της πάνας.

Κλινική εικόνα και επιπλοκές

Χαρακτηρίζεται από συρρέον ερύθημα και οίδημα στις κυρτές επιφάνειες που έρχονται σε άμεση επαφή με την πάνα (γλουτοί, κατώτερη κοιλιακή χώρα, μηροί), διατηρώντας χαρακτηριστικά ελεύθερες τις μηροβουβωνικές πτυχές.

Σε περίπτωση δευτερογενούς καντιντιασικής επιμόλυνσης (από Candida albicans), η φλεγμονή επεκτείνεται στο βάθος των πτυχών, λαμβάνοντας ζωηρό ερυθρό χρώμα, και εμφανίζονται περιφερικά δορυφόρες βλατίδες και φλυκταινίδια.

Διαφορική διάγνωση δερματίτιδας σπαργάνων Στο βίντεο από 03:20

Όταν η δερματίτιδα της περιοχής των σπαργάνων παρουσιάζει άτυπη εικόνα ή δεν υποχωρεί με τα συνήθη προστατευτικά μέτρα, απαιτείται διερεύνηση άλλων νοσολογικών οντοτήτων:

1. Ανεπάρκεια ψευδαργύρου

Χαρακτηρίζεται από έντονο, σαφώς περιγεγραμμένο ερύθημα στην περιγεννητική και περιπρωκτική περιοχή με εφελκίδες ή διαβρώσεις, καθώς και συνύπαρξη περιστοματικών βλαβών και εκζέματος στα άκρα (δάκτυλα χεριών και ποδιών).

• Εντεροπαθητική ακροδερματίτιδα (Acrodermatitis enteropathica): Σπάνια γενετική νόσος (επίπτωση 1–9 ανά 1.000.000), αυτοσωμικού υπολειπόμενου τύπου. Οφείλεται σε μετάλλαξη του γονιδίου SLC39A4 στο χρωμόσωμα 8q24.3, το οποίο κωδικοποιεί τον εντερικό μεταφορέα ψευδαργύρου Zip4. Τα επίπεδα ψευδαργύρου πλάσματος είναι συνήθως <50 mcg/dl (αν και όχι πάντοτε). Ευαίσθητο δείκτη αποτελεί η ελάττωση της αλκαλικής φωσφατάσης (ALP), καθώς πρόκειται για ψευδαργυροεξαρτώμενο ένζυμο.
• Επίκτητη ανεπάρκεια ψευδαργύρου: Σαφώς συχνότερη στην κλινική πράξη. Εμφανίζεται σε:
  • Πρόωρα νεογνά (χαμηλές αποθήκες ψευδαργύρου και αυξημένες αναπτυξιακές ανάγκες).
  • Βρέφη σε αποκλειστικό μητρικό θηλασμό, λόγω ελαττωματικής έκκρισης ψευδαργύρου στο γάλα της μητέρας.
  • Καταστάσεις δυσαπορρόφησης, χρόνια διάρροια ή ινοκυστική νόσο.
  • Μακροχρόνια παρεντερική διατροφή χωρίς συμπλήρωμα ψευδαργύρου.

Περιστατικό 1: Άρρεν βρέφος 5 μηνών από δίδυμη κύηση, υπό αποκλειστικό μητρικό θηλασμό, εμφάνισε περιγεννητική δερματίτιδα με σαφή όρια, περιστοματικό έκζεμα και διαβρωτικές βλάβες στα δάκτυλα. Διαγνώστηκε δευτεροπαθής επίκτητη ανεπάρκεια ψευδαργύρου.

• Θεραπεία: Από του στόματος χορήγηση γλυκονικού ή θειικού ψευδαργύρου σε δόση 1–3 mg στοιχειακού Zn/kg/ημέρα.
• Έκβαση: Άμεση κλινική ανταπόκριση εντός 2–3 ημερών.
• Παρακολούθηση: Μέτρηση επιπέδων ψευδαργύρου και αλκαλικής φωσφατάσης ανά 3–6 μήνες.

2. Ψωρίαση των σπαργάνων (napkin psoriasis)

Προσβάλλει αρκετά συχνά τη βρεφική ηλικία. Χαρακτηρίζεται από ερυθηματολεπιδώδεις πλάκες ερυθροϊώδους χροιάς με σαφή όρια, οι οποίες δεν εφυγραίνονται ποτέ. Συχνά συνυπάρχει θετικό οικογενειακό ιστορικό ψωρίασης.

3. Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής

Πρέπει να εξετάζεται επί αποτυχίας της τοπικής αγωγής. Η διάγνωση επιβεβαιώνεται με επιδερμικές δοκιμασίες (patch tests). Ενοχοποιούνται ουσίες που περιέχονται στα μωρομάντηλα, στις πάνες (λάστιχα, κόλλες) και στις τοπικές ανακουφιστικές κρέμες:

• Σορβιτάνη (sesquioleate sorbitan): γαλακτωματοποιητής σε τοπικά σκευάσματα.
• Αρώματα (fragrances mix I, βάλσαμο του Περού / balsam of Peru).
• Χρωστικές (disperse dyes).
• Επιταχυντές ελαστικών (mercaptobenzothiazole, cyclohexylthiophthalide).
• Συντηρητικά μωρομάντηλων (iodopropynyl butylcarbamate, bronopol).

4. Ιστιοκυττάρωση από κύτταρα Langerhans (LCH)

Αποτελεί σπάνια αλλά απειλητική οντότητα που μπορεί να υποδυθεί ανθεκτική δερματίτιδα.

Περιστατικό 2: Θήλυ βρέφος 15 μηνών παρουσίαζε από τη γέννηση έντονη εφελκιδώδη υπερκεράτωση τριχωτού κεφαλής (αποδιδόμενη αρχικά ως νινίδα), εκτεταμένη σμηγματορροϊκή δερματίτιδα στις πτυχές και εξάνθημα στην περιγεννητική περιοχή. Η δερματίτιδα δεν υποχωρούσε παρά τις πολλαπλές τοπικές θεραπείες. Ο ιστολογικός έλεγχος επιβεβαίωσε ιστιοκυττάρωση Langerhans.

Κλινική προειδοποίηση: Κάθε περιγεννητική δερματίτιδα που επιμένει σταθερά πέραν του ενός μηνός χωρίς διακυμάνσεις, υφέσεις ή εξάρσεις, πρέπει να παραπέμπεται για περαιτέρω έλεγχο.

Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα και νόσος Leiner Στο βίντεο από 06:30

Η βρεφική σμηγματορροϊκή δερματίτιδα εκδηλώνεται νωρίς, συνήθως τις πρώτες εβδομάδες της ζωής, με:

• Λιπαρές, κιτρινωπές εφελκίδες στο τριχωτό της κεφαλής (νινίδα).
• Ελαφρά ερυθηματώδεις πλάκες με λεπτή απολέπιση στο μεσόφρυο και στα φρύδια.
• Ερύθημα στις καμπτικές επιφάνειες (λαιμός, μασχάλες) και στην περιγεννητική περιοχή.

Εκτεταμένη σμηγματορροϊκή δερματίτιδα και νόσος Leiner

Όταν η σμηγματορροϊκή δερματίτιδα επεκτείνεται ραγδαία καταλαμβάνοντας ολόκληρη την επιφάνεια του σώματος υπό μορφή αποφολιδωτικής ερυθροδερμίας, πρέπει να τίθεται η υποψία ανοσοανεπάρκειας.

Περιστατικό 3: Άρρεν βρέφος 3 μηνών με ιστορικό σμηγματορροϊκής δερματίτιδας από τη νεογνική ηλικία εμφάνισε ταχύτατη γενίκευση των βλαβών σε όλο το σώμα, συνοδευόμενη από δυσαπορρόφηση, διαρροϊκές κενώσεις, στάσιμη ανάπτυξη και υποτροπιάζουσες λοιμώξεις. Διαγνώστηκε με νόσο Leiner, η οποία σχετίζεται με δυσλειτουργία του κλάσματος C5 του συμπληρώματος.

Ατοπική δερματίτιδα στη βρεφική ηλικία Στο βίντεο από 07:13

Η διαφορική διάγνωση μεταξύ σμηγματορροϊκής και ατοπικής δερματίτιδας στα βρέφη είναι θεμελιώδους σημασίας και συνοψίζεται στον ακόλουθο πίνακα:

Χαρακτηριστικό	Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα	Ατοπική δερματίτιδα
Ηλικία εμφάνισης	<3 μηνών (συχνά από τη νεογνική περίοδο)	>3 μηνών
Εντόπιση βλαβών	Καμπτικές επιφάνειες, πτυχές, τριχωτό κεφαλής	Εκτατικές επιφάνειες άκρων, παρειές, πρόσωπο
Κνησμός	Όχι	Ναι (έντονος, διαταράσσει τον ύπνο)
Οικογενειακό ιστορικό ατοπίας	Όχι	Ναι
Κλινική πορεία	Υποχωρεί αυτόματα έως τον 6ο μήνα ζωής	Χρόνια πορεία με υφέσεις και εξάρσεις

Στα βρέφη, η ατοπική δερματίτιδα κατανέμεται τυπικά στις παρειές (μάγουλα), στο μέτωπο, στο τριχωτό της κεφαλής και στις εκτατικές επιφάνειες των άνω και κάτω άκρων, ενώ η περιοχή της πάνας παραμένει κατά κανόνα αμέτοχη.

Ανθεκτική ατοπική δερματίτιδα στη βρεφική ηλικία: μιμητές και συννοσηρότητες Στο βίντεο από 08:01

Σε περιπτώσεις μέτριας ή σοβαρής ατοπικής δερματίτιδας βρεφών που δεν ανταποκρίνεται στην ενδεδειγμένη τοπική θεραπεία (μαλακτικά, τοπικά κορτικοστεροειδή), η διαφορική διάγνωση περιλαμβάνει:

1. Τροφική αλλεργία

Η τροφική αλλεργία διερευνάται μέσω διαγνωστικού αποκλεισμού της ύποπτης τροφής και εργαστηριακού ελέγχου (ειδικές IgE, δερματικές δοκιμασίες νυγμού). Τα συχνότερα τροφικά αλλεργιογόνα ανάλογα με την ηλικία είναι:

Βρέφη	Παιδιά	Έφηβοι / Ενήλικες
Γάλα αγελάδος	Γάλα αγελάδος	Φυστίκια
Αυγό	Αυγό	Ξηροί καρποί
Ψάρι	Ψάρι	Ψάρι
Σόγια	Δημητριακά	Οστρακοειδή
Φυστίκια	Σόγια	—
—	Ξηροί καρποί	—
—	Φυστίκια	—
—	Οστρακοειδή	—

2. Παρασίτωση (ψώρα)

Η ψώρα (scabies) αποτελεί συχνό μιμητή ή επιπλοκή της ατοπικής δερματίτιδας στα βρέφη.

Περιστατικό 4: Αγόρι 6 μηνών με ιστορικό σμηγματορροϊκής δερματίτιδας στη νεογνική ηλικία εμφάνισε έντονο κνησμό από τον 3ο μήνα. Αντιμετωπιζόταν ως ατοπική δερματίτιδα με τοπικά κορτικοστεροειδή χωρίς βελτίωση. Η προσεκτική κλινική εξέταση ανέδειξε μαργαριταροειδείς φυσαλίδες και σήραγγες στις παλάμες και στα πέλματα, καθώς και χαρακτηριστικά οζίδια στο όσχεο, θέτοντας τη διάγνωση της ψώρας.

3. Πρωτοπαθείς ανοσοανεπάρκειες και μεταβολικά νοσήματα

Σύνδρομο Omenn

Πρόκειται για σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια (SCID), αυτοσωμικού υπολειπόμενου τύπου, που οφείλεται κυρίως σε μεταλλάξεις των γονιδίων RAG1 ή RAG2 στο χρωμόσωμα 11p13.

• Μηχανισμός: Ελαττωματικός ανασυνδυασμός των υποδοχέων αντιγόνου. Οδηγεί σε απουσία Β λεμφοκυττάρων και κλωνική επέκταση δυσλειτουργικών Τ λεμφοκυττάρων, τα οποία εκκρίνουν κυτοκίνες τύπου Th2 που προάγουν αυτοανοσία και αλλεργική φλεγμονή.
• Κλινικά ευρήματα: Πρώιμη γενικευμένη αποφολιδωτική ερυθροδερμία, έντονος κνησμός, αλωπεκία, διαρροϊκές κενώσεις, αποτυχία ανάπτυξης, ηπατοσπληνομεγαλία, λεμφαδενοπάθεια και βαριές ευκαιριακές λοιμώξεις.
• Εργαστηριακός έλεγχος: Σοβαρή ηωσινοφιλία, εξαιρετικά αυξημένη IgE ορού, σχεδόν μηδενικά επίπεδα IgA και IgM (η IgG μπορεί να ανιχνεύεται αρχικά λόγω μητρικής μεταφοράς), απουσία Β κυττάρων στο περιφερικό αίμα, φυσιολογικός ή αυξημένος αριθμός δυσλειτουργικών Τ κυττάρων.
• Αντιμετώπιση: Μεταμόσχευση αιμοποιητικών αρχέγονων κυττάρων (μυελού των οστών).

Περιστατικό 5: Θήλυ βρέφος 3 μηνών με διάγνωση ατοπικής δερματίτιδας, ηωσινοφιλία, υψηλή IgE και επιβεβαιωμένη αλλεργία στο γάλα αγελάδος. Στην ηλικία των 5 μηνών παρουσίασε ραγδαία επιδείνωση με ερυθροδερμία, ανθεκτικές διαρροϊκές κενώσεις, απώλεια βάρους και ηπατοσπληνική διόγκωση. Ο ανοσολογικός έλεγχος ανέδειξε απουσία Β κυττάρων, ελάττωση ανοσοσφαιρινών και δυσλειτουργία Τ λεμφοκυττάρων, οδηγώντας στη διάγνωση του συνδρόμου Omenn, το οποίο αντιμετωπίστηκε με μεταμόσχευση μυελού των οστών.

Σύνδρομο Wiskott-Aldrich

Φυλοσύνδετη ανοσοανεπάρκεια (X-linked), οφειλόμενη σε μεταλλάξεις του γονιδίου WASP στο χρωμόσωμα Xp11.22-p11.23 (>300 γνωστές μεταλλάξεις), το οποίο κωδικοποιεί την πρωτεΐνη WASP του κυτταροσκελετού των μη ερυθρών αιμοποιητικών κυττάρων.

• Χαρακτηριστική κλινική τριάδα:
  1. Σοβαρή, δυσεπίλυτη δερματίτιδα (έκζεμα).
  2. Μικροθρομβοκυτταροπενία (χαμηλός αριθμός και μικρό μέγεθος αιμοπεταλίων, αιμορραγική διάθεση με πετέχειες, μώλωπες, μέλαινα κένωση στη νεογνική ηλικία).
  3. Υποτροπιάζουσες λοιμώξεις (κυρίως μέση ωτίτιδα από τη γέννηση, λοιμώξεις αναπνευστικού).
• Επιπλοκές: Αυξημένος κίνδυνος αιματολογικών κακοηθειών (λευχαιμία, λέμφωμα σε ποσοστό 10–20%) και αυτοάνοσων νοσημάτων (40–70%: αυτοάνοση αιμολυτική αναιμία, αγγειίτιδα, αρθρίτιδα, ουδετεροπενία, φλεγμονώδης νόσος εντέρου, IgA νεφροπάθεια).
• Εργαστηριακά: Μικρά αιμοπετάλια με μειωμένο αριθμό (π.χ. 70.000/μl), χαμηλή IgM, αυξημένη IgA και IgE, φυσιολογική IgG.
• Αντιμετώπιση: Έγκαιρη αλλογενής μεταμόσχευση μυελού των οστών.

Περιστατικό 6: Άρρεν βρέφος 8 μηνών με ιστορικό ατοπικής δερματίτιδας, υποτροπιάζουσες ωτίτιδες από τη γέννηση, ιστορικό αιμορραγικών κενώσεων στη νεογνική περίοδο και διάγνωση αλλεργίας στο γάλα. Κατά την εξέταση διαπιστώθηκαν εκτεταμένο έκζεμα και πετέχειες στον κορμό. Ο αιματολογικός έλεγχος αποκάλυψε θρομβοκυτταροπενία (70.000/μl) με μικρό όγκο αιμοπεταλίων. Ο γονιδιακός έλεγχος επιβεβαίωσε σύνδρομο Wiskott-Aldrich και το βρέφος οδηγήθηκε επιτυχώς σε μεταμόσχευση.

Νομισματοειδές έκζεμα στα βρέφη Στο βίντεο από 12:10

Εμφανίζεται με χαρακτηριστικές σαφώς περιγεγραμμένες, κυκλικές ή ελλειπτικές κνησμώδεις ερυθηματώδεις πλάκες σε σχήμα νομίσματος:

• Εντόπιση: Κορμός και άκρα.
• Ιστορικό: Περίπου 50% των βρεφών έχουν ατομικό ή οικογενειακό ιστορικό ατοπίας, ενώ το υπόλοιπο 50% δεν σχετίζεται με ατοπική διάθεση.
• Διαφορική διάγνωση:
  • Ψωρίαση: Οι ψωριασικές πλάκες συνήθως δεν παρουσιάζουν έντονο κνησμό στη βρεφική ηλικία.
  • Μυκητίαση (δερματοφυτία): Στη μυκητίαση η απολέπιση είναι αυστηρά περιφερική και υπάρχει κεντρική ίαση, σε αντίθεση με το νομισματοειδές έκζεμα όπου η απολέπιση και η φλεγμονή καταλαμβάνουν ομοιόμορφα ολόκληρη την πλάκα.
• Αντιμετώπιση: Αποφυγή εκλυτικών παραγόντων, τακτική εφαρμογή μαλακτικών και τοπικά κορτικοστεροειδή.

Δερματίτιδα στην παιδική και εφηβική ηλικία Στο βίντεο από 12:56

Στην παιδική ηλικία (4–10 ετών) και στην εφηβεία, το φάσμα των συχνότερων δερματιτίδων διαφοροποιείται:

Ατοπική δερματίτιδα

• Παιδική ηλικία (4–10 ετών): Οι βλάβες μετατοπίζονται χαρακτηριστικά στις καμπτικές επιφάνειες των μεγάλων αρθρώσεων (ιγνυακές πτυχές, πρόσθια επιφάνεια αγκώνων, καρποί) και στον κορμό, συνοδευόμενες από έντονο κνησμό και λειχηνοποίηση. Η εντόπιση σε εκτατικές επιφάνειες σε αυτή την ηλικία θεωρείται δυσμενές προγνωστικό σημείο για τη χρονιότητα της νόσου.
• Εφηβική ηλικία και ενήλικες: Προσβολή προσώπου (ιδίως περιοφθαλμικά), λαιμού, πρόσθιου θώρακα, καμπτικών επιφανειών και ραχιαίας επιφάνειας άκρων χειρών.

Μιμητές και συννοσηρότητες στη μεγαλύτερη ηλικία

• Συννοσηρότητα με παρασίτωση: Περιστατικό 7: Κορίτσι 12 ετών με γνωστό ιστορικό άσθματος και ατοπικής δερματίτιδας υπό ύφεση, εμφάνισε αιφνίδιο έντονο κνησμό διάρκειας 15 ημερών και δρυφάδες στον κορμό. Η κατάσταση αποδόθηκε αρχικά από τους γονείς σε υποτροπή της ατοπικής δερματίτιδας, αλλά η κλινική εξέταση ανέδειξε συλλοίμωξη με ψώρα.

• Σύνδρομο Netherton: Αυτοσωμική υπολειπόμενη διαταραχή που οφείλεται σε μεταλλάξεις του γονιδίου SPINK5 στο χρωμόσωμα 5q32, το οποίο κωδικοποιεί τον αναστολέα πρωτεασών LEKTI.
  • Παθοφυσιολογία: Η απώλεια του LEKTI οδηγεί σε ανεξέλεγκτη δράση επιδερμικών καλλικρεϊνών, αποδιοργάνωση του επιδερμικού φραγμού, διαταραχή της κερατινοποίησης και έντονη ενεργοποίηση Th2 ανοσολογικής απάντησης.
  • Κλινική εικόνα: Κατά τη γέννηση εμφανίζεται συχνά συγγενής ιχθυοσιόμορφη ερυθροδερμία, υπερνατριαιμική αφυδάτωση, αστάθεια θερμοκρασίας και σοβαρές λοιμώξεις. Μετά τον 2ο χρόνο αναπτύσσεται η χαρακτηριστική περιγεγραμμένη γραμμοειδής ιχθύαση (ichthyosis linearis circumflexa) με μεταναστευτικές, πολυκυκλικές ή δακτυλιοειδείς ερυθηματολεπιδώδεις πλάκες με διπλό περιφερικό λέπι. Συνυπάρχει σοβαρή ατοπική διάθεση (άσθμα, κνίδωση, τροφικές αλλεργίες, ↑ IgE) και η χαρακτηριστική δυστροφία των τριχών «bamboo hair» (trichorrhexis invaginata: εγκολεασμός του στελέχους της τρίχας δίκην μπαμπού). Περιστατικό 8: Κορίτσι 10 ετών παρακολουθούνταν για βαριά «ατοπική δερματίτιδα» με υψηλή IgE και ηωσινοφιλία. Σε επανεξέταση διαπιστώθηκαν τυπικές δακτυλιοειδείς πολυκυκλικές βλάβες περιγεγραμμένης γραμμοειδούς ιχθύασης στον κορμό. Ο γονιδιακός έλεγχος επιβεβαίωσε σύνδρομο Netherton.

• Ανεπάρκεια ψευδαργύρου σε μεγαλύτερα παιδιά: Περιστατικό 9: Κορίτσι 7 ετών με έντονη φωτοφοβία, γωνιακή χειλίτιδα και έκζεμα στα άκρα χέρια και πόδια, το οποίο είχε διαγνωστεί εσφαλμένα ως ατοπική δερματίτιδα από τη γέννηση. Η μη τυπική εντόπιση αποκλειστικά στα άκρα και η φωτοφοβία οδήγησαν στον έλεγχο και τη διάγνωση ανεπάρκειας ψευδαργύρου. Η ανεπάρκεια ψευδαργύρου εκδηλώνεται επίσης με αλωπεκία, παρωνυχία, παραμορφώσεις ονύχων, γλωσσίτιδα, βλεφαρίτιδα και υποτροπιάζουσες λοιμώξεις.

Δερματίτιδα εξ επαφής: ερεθιστική έναντι αλλεργικής Στο βίντεο από 17:23

Η διαφοροποίηση μεταξύ των δύο μορφών δερματίτιδας εξ επαφής βασίζεται σε σαφείς ανοσολογικούς και κλινικούς μηχανισμούς:

Χαρακτηριστικό	Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής	Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής
Παθοφυσιολογία	Άμεση κυτταροτοξική επίδραση ουσίας στο δέρμα	Αντίδραση υπερευαισθησίας επιβραδυνόμενου τύπου (τύπου IV)
Προηγούμενη ευαισθητοποίηση	Δεν απαιτείται	Απαραίτητη (φάση ευαισθητοποίησης)
Μηχανισμός ανοσίας	Ενεργοποίηση φυσικής (έμφυτης) ανοσίας	Ειδική Τ-λεμφοκυτταρική ανοσιακή απάντηση (φάση έκλυσης)
Έκταση βλαβών	Αυστηρά περιορισμένη στη ζώνη επαφής	Εκτείνεται συχνά πέραν των ορίων της αρχικής επαφής
Χρόνος εμφάνισης	Άμεσα ή εντός ωρών από την έκθεση	24–72 ώρες μετά την επανέκθεση

Ενδείξεις διερεύνησης για αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής

Απαιτείται διενέργεια patch tests όταν:

1. Η «ατοπική δερματίτιδα» πρωτοεμφανίζεται στο τέλος της παιδικής ηλικίας ή στην εφηβεία (πάνω από το 80% της κλασικής ατοπικής δερματίτιδας ξεκινά πριν την ηλικία των 5 ετών).
2. Υπάρχει επίμονη ή άτυπη εντόπιση (πρόσωπο, βλέφαρα, χείλη, λαιμός, άκρα χέρια, πέλματα, κνήμες).
3. Η δερματίτιδα αποδεικνύεται ανθεκτική στη συνήθη θεραπευτική αγωγή.

Συχνότερα υπεύθυνα αλλεργιογόνα στα παιδιά

• Μέταλλα: Νικέλιο, κοβάλτιο (κοσμήματα, κουμπιά τζιν, παιχνίδια, ηλεκτρονικά παιχνίδια/χειριστήρια, εξαρτήματα υπολογιστών).
• Αρώματα: Fragrance mix I & II, βάλσαμο του Περού (καλλυντικά, λοσιόν, αποσμητικά).
• Συστατικά ενυδατικών προϊόντων: Προπυλενογλυκόλη (propylene glycol), κοκαμιδοπροπυλοβεταΐνη (cocamidopropyl betaine), λανολίνη. Προειδοποίηση: Όταν ασθενής αναφέρει επιδείνωση ή «κοκκίνισμα» μετά από εφαρμογή κορτιζονούχας κρέμας, συνήθως δεν ευθύνεται το κορτικοστεροειδές αλλά έκδοχα όπως η προπυλενογλυκόλη.
• Τοπικά αντιβιοτικά: Βακιτρακίνη (bacitracin), νεομυκίνη (neomycin).
• Συντηρητικά: Μεθυλοχλωροϊσοθειαζολινόνη / μεθυλισοθειαζολινόνη (MCI/MI), μεθυλισοθειαζολινόνη (MI), ουσίες απελευθέρωσης φορμαλδεΰδης.
• Ελαστικά (λάστιχα): Θειουράμη (thiuram mix) σε γάντια, μερκαπτομείγματα.
• Υποδήματα: Χρώμιο (δέψη δέρματος), κολοφώνιο (κόλλες).

Ευαισθητοποίηση στο νικέλιο και ασφαλής διάτρηση αυτιών Στο βίντεο από 19:53

Το νικέλιο αποτελεί το συχνότερο αίτιο αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής παγκοσμίως:

• Επίπτωση: 11,4% στον γενικό πληθυσμό και έως 20% στα παιδιά στις ΗΠΑ.
• Ευρωπαϊκή νομοθεσία (EU Nickel Directive, 2000): Θέτει ανώτατο επιτρεπτό όριο έκλυσης νικελίου ≤0,5 μg/cm²/εβδομάδα για αντικείμενα που έρχονται σε άμεση και παρατεταμένη επαφή με το δέρμα.
• Πρόσφατα δεδομένα (μελέτη Contact Dermatitis, 2025): Έλεγχος σε σκουλαρίκια έδειξε υπέρβαση του ευρωπαϊκού ορίου έκλυσης νικελίου σε:
  • 11,3% των κοσμημάτων ευρωπαϊκής προέλευσης.
  • 31,1% των κοσμημάτων αμερικανικής προέλευσης.
  • 34,5% των κοσμημάτων ασιατικής προέλευσης.

Οδηγίες για το πρώτο σκουλαρίκι (διάτρηση λοβών)

Σύμφωνα με τις διεθνείς οδηγίες (Association of Professional Piercers / safepiercing.org), τα επιτρεπόμενα υλικά για τα πρώτα σκουλαρίκια είναι:

1. Τιτάνιο: Πιστοποιημένο ιατρικό τιτάνιο (Ti6Al4V ELI κατά ASTM F-136, ASTM F-1295, ISO 5832-3) ή εμπορικά καθαρό τιτάνιο (pure titanium κατά ASTM F-67).
2. Νιόβιο (Niobium).
3. Χρυσός: Τουλάχιστον 14 καρατίων (≥14K), απαλλαγμένος από νικέλιο και κάδμιο (nickel-free, cadmium-free).
4. Πλατίνα: Εξαιρετικά ασφαλής αλλά υψηλού κόστους.
5. Γυαλί: Fused quartz glass, βοριοπυριτικό γυαλί χωρίς μόλυβδο (lead-free borosilicate) ή σοδοασβεστούχο γυαλί χωρίς μόλυβδο (soda-lime glass).

Ειδικές μορφές δερματίτιδας στους εφήβους Στο βίντεο από 21:21

Πομφόλυξ (δυσιδρωσικό έκζεμα)

Εκδηλώνεται με αιφνίδια εμφάνιση έντονα κνησμωδών φυσαλίδων («δίκην κόκκων σάγου») με αίσθημα καύσου:

• Εντόπιση: Πλάγιες επιφάνειες δακτύλων, παλάμες και πέλματα.
• Διάρκεια επεισοδίου: 2–3 εβδομάδες, ακολουθούμενη από απολέπιση.
• Εκλυτικοί παράγοντες: Ζέστη, υπεριδρωσία, συναισθηματικό στρες, επαφή με ερεθιστικά ή μέταλλα (νικέλιο).
• Συσχέτιση: Περίπου το 50% των πασχόντων έχει ατομικό ιστορικό ατοπικής δερματίτιδας.
• Διαφορική διάγνωση: Ερεθιστική ή αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, μυκητιασική λοίμωξη (ιδρωσιοειδές εξάνθημα / dermatophytid reaction).

Δερματίτιδα πελμάτων των εφήβων (juvenile plantar dermatosis)

Χρόνια κατάσταση που παρατηρείται σε παιδιά και εφήβους:

• Κλινική εικόνα: Ξεκινά με κνησμό, καύσο και υποεπιδερμιδικές φυσαλίδες στα πέλματα (ιδίως στα πρόσθια τμήματα και στα δάκτυλα), οι οποίες εξελίσσονται σε χαρακτηριστική ξηροδερμία, γυαλιστερό ερύθημα, επώδυνες ρωγμές και απολέπιση. Τα μεσοδακτύλια διαστήματα παραμένουν ανέπαφα.
• Εκλυτικοί παράγοντες: Υπεριδρωσία σε συνδυασμό με τη χρήση κλειστών αθλητικών υποδημάτων (κύκλος διαβροχής και ταχείας ξήρανσης), τριβή, στρες.
• Συσχέτιση: Στο 50% των περιπτώσεων συνυπάρχει ατοπικό υπόβαθρο.

Συνοπτικά συμπεράσματα Στο βίντεο από 22:40

Η προσέγγιση της δερματίτιδας στην παιδιατρική πράξη απαιτεί συστηματική αξιολόγηση:

• Αναγνώριση των διαφορετικών τύπων δερματίτιδας που επικρατούν σε κάθε ηλικιακό στάδιο.
• Λήψη λεπτομερούς ατομικού και οικογενειακού ιστορικού, ακριβής καταγραφή της μορφολογίας και κατανομής των βλαβών.
• Εγρήγορση για μιμητές της ατοπικής και σμηγματορροϊκής δερματίτιδας (ψώρα, ανεπάρκεια ψευδαργύρου, συστηματικά ανοσολογικά νοσήματα όπως τα σύνδρομα Omenn, Wiskott-Aldrich, Netherton, καθώς και η ιστιοκυττάρωση Langerhans).
• Στοχευμένη αποφυγή εκλυτικών ερεθιστικών ή αλλεργιογόνων παραγόντων, αποκατάσταση του επιδερμικού φραγμού με κατάλληλα μαλακτικά και ορθολογική χρήση τοπικής αντιφλεγμονώδους αγωγής.