Τσιβιτανίδου-Κάκουρου Τ. – Παιδοδερματολόγος – Δερματικές Παθήσεις Νεογνικής και Πρώτης Βρεφικής Ηλικίας

Εισαγωγή στις δερματοπάθειες του νεογνού και του μικρού βρέφους Στο βίντεο από 00:00

Η εξέταση του δέρματος αποτελεί θεμελιώδες τμήμα της παιδιατρικής κλινικής εκτίμησης κατά τη νεογνική περίοδο και τους πρώτους έξι μήνες της βρεφικής ζωής [00:20]. Στο διάστημα αυτό καταγράφεται πληθώρα δερματικών εκδηλώσεων, οι οποίες εκτείνονται από αθώα, παροδικά φυσιολογικά φαινόμενα της προσαρμογής στην εξωμήτρια ζωή έως σοβαρές συστηματικές ή γενετικές παθήσεις [00:33].

Η θεματολογία κατηγοριοποιείται στις εξής ενότητες [00:35]:

• Καλοήθη εξανθήματα του νεογνού
• Σπίλοι (συγγενείς μελανοχρωματικοί και σμηγματογόνοι)
• Απλασία δέρματος
• Αγγειακές δυσπλασίες και αιμαγγειώματα
• Υποδόριος νέκρωση λίπους του νεογνού
• Ακμοειδή εξανθήματα και ακμή
• Δερματίτιδες (σμηγματορροϊκή, ατοπική, περιστοματική και περιγεννητικής περιοχής)

—

Καλοήθη και παροδικά νεογνικά εξανθήματα Στο βίντεο από 01:03

Τοξικό ερύθημα του νεογνού (erythema toxicum neonatorum) [01:03]

Το τοξικό ερύθημα αποτελεί το συχνότερο καλοήθες εξάνθημα της νεογνικής ηλικίας:

• Εμφάνιση: Παρατηρείται τις πρώτες ημέρες της ζωής, συνήθως έως τη 15η ημέρα [01:06].
• Μορφολογία βλαβών: Χαρακτηρίζεται από ερυθηματώδεις κηλίδες, βλατίδες και μικρά φλυκταινίδια [01:09].
• Διάρκεια: Κάθε μεμονωμένη βλάβη είναι εξαιρετικά εφήμερη και διαρκεί από λίγες ώρες έως το πολύ 24 ώρες, ενώ νέες βλάβες μπορεί να εμφανίζονται διαδοχικά [01:13].
• Πορεία: Παρουσιάζει υφέσεις και εξάρσεις για διάστημα 5–14 ημερών, ενώ σποραδικές υποτροπές μπορεί να παρατηρηθούν έως και την 6η εβδομάδα της ζωής [01:17].
• Αιτιολογία: Παραμένει άγνωστη [01:19].
• Κατανομή — Κλινικός κανόνας: Οι βλάβες μπορούν να εντοπιστούν σε ολόκληρη την επιφάνεια του σώματος, εκτός από τις παλάμες και τα πέλματα [01:25]. Η παρουσία βλαβών στις παλάμες ή στα πέλματα αποκλείει αυτόματα τη διάγνωση του τοξικού ερυθήματος και επιβάλλει διερεύνηση για άλλες οντότητες [01:30].

Κεγχρία (milia) [01:39]

Τα κεγχρία είναι μικρές επιφανειακές, υποεπιδερμιδικές κύστεις που περιέχουν κερατίνη ουσία [01:42]:

• Εντόπιση: Πρόσωπο (ιδίως ράχη ρινός και παρειές), τριχωτό κεφαλής και άνω τμήμα του κορμού [01:47].
• Διάρκεια: Παραμένουν συνήθως για 2 έως 4 εβδομάδες και αποπίπτουν αυτόματα [01:51].
• Εκδηλώσεις στους βλεννογόνους: Παρόμοιες κερατινικές κύστεις παρατηρούνται συχνά στη στοματική κοιλότητα των νεογνών. Στη μέση γραμμή της υπερώας αναφέρονται ως μαργαριτάρια του Epstein (Epstein pearls), ενώ στα ούλα και στη φατνιακή ακρολοφία ως οζίδια του Bohn (Bohn's nodules) [01:58].

Υπερπλασία σμηγματογόνων αδένων (sebaceous gland hyperplasia) [02:14]

Αποτελεί τη βασική διαφορική διάγνωση των κεγχρίων στο νεογνικό πρόσωπο [02:15]:

• Κλινική εικόνα: Κιτρινωπές, μικροσκοπικές βλατίδες διαμέτρου 1–2 mm, εντοπιζόμενες κυρίως στη ράχη και στα πτερύγια της ρινός [02:17].
• Αιτιολογία: Οφείλεται στην επίδραση των μητρικών ανδρογόνων που διαπερνούν τον πλακούντα και διεγείρουν τους σμηγματογόνους αδένες [02:37].
• Διαφοροποίηση από κεγχρία: Στα κεγχρία οι κύστεις βρίσκονται καθαρά κάτω από την επιδερμίδα, έχουν λευκωπό χρώμα (στο χρώμα του δέρματος) και σαφή όρια, ενώ στην υπερπλασία των σμηγματογόνων οι βλατίδες είναι σαφώς κιτρινωπές [02:24].
• Διάρκεια & αντιμετώπιση: Διαρκούν 4–6 μήνες, δεν απαιτούν καμία απολύτως θεραπευτική αγωγή και υποχωρούν πλήρως αυτόματα [02:40].

Νεογνική φλικταινώδης μελάνωση (neonatal pustular melanosis) [02:50]

Θεωρείται παραλλαγή του τοξικού ερυθήματος [02:54]:

• Κλινική εικόνα: Μικρά φλυκταινίδια που επικάθηνται είτε σε υγιή είτε σε ελαφρώς ερυθηματώδη βάση [02:58].
• Έναρξη και πορεία: Οι φλύκταινες είναι παρούσες ήδη από τη γέννηση και υποχωρούν πολύ γρήγορα, εντός 2–4 ημερών [03:04].
• Υπερχρωματικές κηλίδες: Μετά τη ρήξη και υποχώρηση των φλυκταινιδίων καταλείπονται χαρακτηριστικές υπέρχρωες, καστανές κηλίδες (συχνά με λεπτό κολάρο εφελκίδας), οι οποίες διαρκούν από 15 ημέρες έως μερικούς μήνες [03:17]. Η λήψη καλού ιστορικού αποκαλύπτει την προηγηθείσα φλυκταινώδη φάση στο μαιευτήριο [03:22].
• Διαφορική διάγνωση: Στο μαιευτήριο πρέπει να διαφοροδιαγνωσθεί από νεογνική καντιντίαση [03:10]. Δεν απαιτείται θεραπεία [03:28].

Ιδρώα (miliaria) [03:31]

Οφείλεται σε κατακράτηση του ιδρώτα λόγω απόφραξης ή ανωριμότητας των εκφορητικών πόρων των ιδρωτοποιών αδένων:

• Κρυσταλλική ιδρώα (Miliaria crystallina): Πολύ συχνή στα νεογνά. Χαρακτηρίζεται από μικροσκοπικές, διαυγείς φυσσαλίδες («σταγόνες δρόσου») χωρίς ίχνος φλεγμονής, γεμάτες άχροο υγρό, στο χρώμα του δέρματος [03:46].
• Ερυθρά ιδρώα (Miliaria rubra): Ερυθρές κνησμώδεις βλατίδες με φλεγμονώδη βάση [03:38].

Μορφή ιδρώας	Επίπεδο απόφραξης πόρου	Κλινική εικόνα
Miliaria crystallina	Υποκεράτια στιβάδα (επιφανειακή)	Διαυγείς φυσσαλίδες, μη φλεγμονώδεις, άχροο υγρό [03:47]
Miliaria rubra	Ενδοεπιδερμιδικά (βαθύτερα)	Ερυθρές φλεγμονώδεις βλατίδες, ερυθηματώδης βάση [03:38]

Αιτιοπαθογένεια ιδρώας [04:03]:

1. Ανωριμότητα ιδρωτοποιών αδένων νεογνού: Σε ζεστό περιβάλλον αδυνατούν να αποβάλουν επαρκώς τον ιδρώτα → ανάπτυξη φλεγμονής [04:06].
2. Μηχανική απόφραξη εκφορητικών πόρων: Χρήση συνθετικών ρούχων ή/και υπερβολική επάλειψη ενυδατικών κρεμών και ελαίων με την πρώτη παρατήρηση ερυθρότητας, γεγονός που επιτείνει την απόφραξη σε θερμό περιβάλλον → φλεγμονή [04:20].
3. Αντιμετώπιση: Αποκλειστικά η αποφυγή των εκλυτικών αιτίων (ελάφρυνση ρουχισμού, δροσερό περιβάλλον, αποφυγή αποφρακτικών αλοιφών) [04:36].

Μαρμαροειδές δέρμα (cutis marmorata) [04:42]

• Ορισμός & μηχανισμός: Αγγειοκινητική διαταραχή των τριχοειδών που αποτελεί φυσιολογική αντίδραση του νεογνού στην έκθεση στο ψύχος [04:47].
• Αιτιολογία: Οφείλεται στην ανωριμότητα του αυτόνομου νευρικού και αγγειακού συστήματος του νεογνού [04:55].
• Χαρακτηριστικό: Είναι παροδικό και υποχωρεί πλήρως μόλις το νεογνό θερμανθεί [05:00].

Συγγενές μαρμαροειδές τηλαγγειεκτατικό δέρμα (cutis marmorata telangiectatica congenita) [05:03]

Σε αντίθεση με το απλό φυσιολογικό μαρμαροειδές δέρμα, πρόκειται για μόνιμη αγγειακή δυσπλασία:

• Κλινική εικόνα: Δικτυωτές, ιώδεις ή ερυθρές αγγειακές βλάβες που παραμένουν σταθερές και δεν υποχωρούν με τη θέρμανση [05:10]. Μπορεί να εντοπίζονται στα άκρα ή/και στον κορμό [05:14].
• Συνοδές ανωμαλίες: Συνδυάζεται με διαταραχές όχι μόνο των τριχοειδών αλλά και των μεγαλύτερων αγγείων (φλεβεκτασία) [05:27].
• Συσχετιζόμενες κλινικές εκδηλώσεις [05:22]:
  • Φλεβεκτασία
  • Ατροφία ή υπερτροφία του σύστοιχου άκρου [05:37]
  • Ανωμαλίες άκρων χειρών/ποδών (π.χ. συνδακτυλία) [05:42]
  • Συγγενές γλαύκωμα [05:53]
  • Νεφρική υποπλασία [06:00]
  • Μακροκεφαλία
  • Σύνδρομο Kartagener (δυσκινησία κροσσών) [06:05]
• Κλινικός έλεγχος: Όταν τίθεται η διάγνωση, είναι υποχρεωτική η οφθαλμολογική εκτίμηση για αποκλεισμό συγγενούς γλαυκώματος και το υπερηχογράφημα νεφρών για έλεγχο νεφρικής υποπλασίας [05:48].

Μογγολοειδείς κηλίδες (δερματική μελάνωση / dermal melanocytosis) [06:10]

• Ορολογία: Τα τελευταία χρόνια προτιμάται ο όρος «δερματική μελάνωση», καθώς ιστολογικά χαρακτηρίζεται από την παρουσία μελανοκυττάρων εντός του χορίου (dermis) [06:16].
• Εμβρυολογία & παθογένεια: Τα μελανοκύτταρα προέρχονται από τη νευρική ακρολοφία, μεταναστεύουν στο χόριο γύρω στη 10η εβδομάδα κύησης και ακολούθως μετακινούνται στη βασική στιβάδα της επιδερμίδας μεταξύ 11ης και 14ης εβδομάδας [06:30]. Μετά την 20ή εβδομάδα κύησης δεν ανευρίσκονται φυσιολογικά μελανοκύτταρα στο χόριο [06:48]. Εάν παραμείνουν εγκλωβισμένα στο χόριο, δημιουργούνται οι μογγολοειδείς κηλίδες [06:52].
• Εξέλιξη: Υποχωρούν σταδιακά έως τον 5ο χρόνο της ζωής, καθώς τα μελανοκύτταρα καταστρέφονται προοδευτικά από μακροφάγα κύτταρα [07:00].

—

Σπίλοι στη νεογνική και βρεφική ηλικία Στο βίντεο από 07:08

Ορισμός σπίλου: Περιγεγραμμένη συγγενής δυσπλασία του δέρματος, αποτελούμενη από φυσιολογικά κυτταρικά στοιχεία που βρίσκονται είτε σε περίσσεια είτε σε ένδεια (μελανοκυτταρικοί, αχρωμικοί, επιδερμιδικοί σπίλοι κ.ά.) [07:18].

Μελανοκυτταρικοί σπίλοι [07:44]

Διακρίνονται σε συγγενείς (παρόντες από τη γέννηση) και επίκτητους [07:46].

Κλινική κατάταξη συγγενών μελανοκυτταρικών σπίλων (ΣΜΣ) [07:49]

Η κατάταξη βασίζεται στην προβλεπόμενη τελική διάμετρο στην ενήλικο ζωή (Kopf et al., 1979) [07:51]:

• Μικροί: Τελική διάμετρος <1,5 cm
• Μεσαίοι: Τελική διάμετρος 1,5–20 cm
• Μεγάλοι: Τελική διάμετρος 20–40 cm
• Γιγαντιαίοι: Τελική διάμετρος >40 cm

Υπολογισμός τελικής διαμέτρου από τη νεογνική ηλικία [08:11]:

• Εντόπιση στο κεφάλι: Η τελική διάμετρος στην ενήλικο ζωή θα είναι περίπου διπλάσια (διάμετρος βρεφικής ηλικίας σε cm × 1,7) [08:14, 08:30].
• Εντόπιση στον κορμό / άκρα: Η τελική διάμετρος θα είναι περίπου τριπλάσια (διάμετρος βρεφικής ηλικίας σε cm × 3,3 για άκρα, × 2,8 για λοιπές ανατομικές θέσεις) [08:15, 08:20]. Παράδειγμα: Σπίλος κορμού 8 cm στο νεογνό θα φτάσει τα ~24 cm στην ενήλικο ζωή, κατατάσσεται επομένως εξαρχής στους μεγάλους ΣΜΣ [08:20].

Κίνδυνος νευροδερματικής μελάνωσης και συστηματικών επιπλοκών [08:35]

Παλαιότερα η ένδειξη για μαγνητική τομογραφία (MRI) εγκεφάλου και σπονδυλικού σωλήνα βασιζόταν στην εντόπιση του σπίλου στο τριχωτό της κεφαλής ή κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης [08:50]. Σύμφωνα με τις νεότερες κατευθυντήριες οδηγίες (Pediatrics, 2021) [09:05]:

Ενδείξεις διενέργειας MRI ΚΝΣ/ΣΣ [09:08]:

1. Γιγαντιαίος ΣΜΣ (ανεξαρτήτως ανατομικής εντόπισης).
2. Παρουσία ≥10 μικρών ΣΜΣ (δορυφόροι σπίλοι).
3. Παρουσία >3 ΣΜΣ μεσαίου μεγέθους.
4. Παρουσία οποιουδήποτε νευρολογικού συμπτώματος.

• Χρόνος διενέργειας: Η MRI πρέπει να εκτελείται εντός των πρώτων 6 μηνών της ζωής, προτού ολοκληρωθεί η μυελίνωση, καθώς αργότερα η απεικόνιση των μελανοκυττάρων στο παρέγχυμα του ΚΝΣ καθίσταται εξαιρετικά δυσχερής [08:57, 09:27].
• Σύνδρομο συγγενούς μελανοχρωματικού σπίλου — Συστηματικές εκδηλώσεις [09:28]:
  • Νευρικό σύστημα: Νευροδερματική μελάνωση, συγγενείς διαμαρτίες ΚΝΣ (π.χ. δυσπλασία Dandy-Walker) [09:34].
  • Ενδοκρινείς αδένες: Κρυψορχία (πολύ συχνή στα νεογνά) [09:43], πρώιμη αδρεναρχή, αντίσταση στην ινσουλίνη [09:46].
  • Μυοσκελετικό σύστημα: Οστικές κύστεις, σκολίωση [09:50].
  • Αισθητήρια όργανα: Έλεγχος ακοής (παρουσία μελανοκυττάρων στο ακουστικό νεύρο με κίνδυνο βαρηκοΐας) [09:57] και τακτική οφθαλμολογική παρακολούθηση [10:06].

Σμηγματογόνος σπίλος (nevus sebaceus of Jadassohn) [10:10]

• Εντόπιση: Συνήθως στο τριχωτό της κεφαλής, αλλά και στο πρόσωπο ή στον λαιμό [10:14].
• Κλινική εικόνα ανά ηλικία:
  • Νεογνική ηλικία: Κιτρινωπή πλάκα, ελαφρώς επηρμένη, άτριχη, εύκολα αναγνωρίσιμη λόγω της διέγερσης των σμηγματογόνων αδένων από τα μητρικά ανδρογόνα [10:20].
  • Παιδική ηλικία: Υποχωρεί, επιπεδώνεται και εμφανίζεται ως λεία, άτριχη πλάκα, καθιστώντας τη διάγνωση δυσκολότερη [10:37].
  • Εφηβεία: Υπό την επίδραση των ορμονών υπερτρέφεται, γίνεται θηλωματώδης και εξογκωμένη [10:45].
• Κίνδυνος εξαλλαγής & αντιμετώπιση: Υπάρχει πιθανότητα δευτεροπαθούς ανάπτυξης νεοπλασμάτων στην ενήλικο ζωή (καλοήθων όπως το τριχοβλάστωμα ή σπανιότερα κακοήθων όπως το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα). Συνιστάται χειρουργική εξαίρεση γύρω στην ηλικία των 10 ετών [10:54].
• Κλινική συσχέτιση: Σημαντικό ποσοστό των παιδιών με σμηγματογόνο σπίλο (καθώς και οι γονείς τους) παρουσιάζει υπερμετρωπία, η οποία απαιτεί έλεγχο [11:00].

—

Απλασία δέρματος (aplasia cutis congenita) Στο βίντεο από 11:20

• Ορισμός: Συγγενής απουσία μέρους ή όλου του πάχους των στιβάδων του δέρματος [11:23].
• Εντόπιση & μορφή: Συνήθως στο τριχωτό της κεφαλής. Στο 70% των περιπτώσεων πρόκειται για μονήρη βλάβη [11:42].
• Κληρονομικότητα: Εμφανίζεται σποραδικά ή κληρονομείται με επικρατούντα σωματικό χαρακτήρα [11:48].
• Συσχετίσεις:
  • Στο 85% των περιπτώσεων αποτελεί μεμονωμένη βλάβη χωρίς άλλες ανωμαλίες [11:52].
  • Στο 15% συνυπάρχουν ανωμαλίες του ΚΝΣ, των οφθαλμών, των οστών του κρανίου ή στένωση του πυλωρού/δωδεκαδακτύλου [11:58].
• Διερεύνηση: Επιβάλλεται υπερηχογράφημα εγκεφάλου (ανοικτές πηγές) για τον αποκλεισμό υποκείμενων οστικών ή μηνιγγικών ελλειμμάτων [12:00].
• Εξέλιξη: Επουλώνεται κατά δεύτερο σκοπό, καταλείποντας ατροφική ουλή [12:20].

—

Αγγειακές βλάβες: αιμαγγειώματα έναντι αγγειακών δυσπλασιών Στο βίντεο από 12:25

Η ορολογία «επίπεδα αιμαγγειώματα» είναι εσφαλμένη και πρέπει να αποφεύγεται [12:30].

Διαφορική διάγνωση αιμαγγειωμάτων και αγγειακών δυσπλασιών [12:36]

Χαρακτηριστικό	Βρεφικά αιμαγγειώματα (Hemangiomas)	Αγγειακές δυσπλασίες (Vascular malformations)
Φύση βλάβης	Καλοήθη νεοπλάσματα ενδοθηλίου [12:39]	Ανατομικά αμαρτώματα [12:59]
Παρουσία στη γέννηση	Όχι (στο 70% απουσιάζουν· εμφανίζονται 15η ημέρα – 6η εβδομάδα) [12:40, 13:33]	Ναι, υπάρχουν πάντοτε από τη γέννηση [13:00]
Εξέλιξη μεγέθους	Ταχεία φάση πολλαπλασιασμού [12:44]	Ακολουθούν αναλογικά την ανάπτυξη του παιδιού [13:05]
Υποστροφή	Σταθεροποίηση και αυτόματη υποστροφή [12:55]	Δεν υποστρέφουν ποτέ [13:03]

• Υπότυποι αιμαγγειωμάτων: Επιπολής (strawberry), εν τω βάθει, μεικτά [12:50]. Στο 30% των περιπτώσεων μπορεί να προϋπάρχει προδρομική βλάβη στη γέννηση (π.χ. επίπεδη κηλίδα στους γλουτούς που προσομοιάζει με δυσπλασία) [13:35].
• Υπότυποι αγγειακών δυσπλασιών: Τριχοειδικές, φλεβικές, αρτηριακές, λεμφικές (τα λεμφαγγειώματα συχνά γίνονται εμφανή σε μεγαλύτερη ηλικία) [13:08].

Τριχοειδικές δυσπλασίες (port-wine stains) [13:47]

• Ενδιάμεσες καλοήθεις βλάβες:
  • «Δάγκωμα του πελαργού» (Stork bite): Στον αυχένα, συνήθως παραμένει διά βίου [14:00].
  • «Φιλί του αγγέλου» (Angel's kiss): Στα άνω βλέφαρα, υποχωρεί πλήρως [14:02].
  • Μεσομέτωπες βλάβες: Βελτιώνονται σημαντικά, αλλά διαγράφονται εντονότερα κατά το κλάμα ή την αύξηση της ενδοκοιλιακής πίεσης [14:06].

Κατανομή στο τρίδυμο νεύρο και σύνδρομο Sturge-Weber [14:17]

Το τρίδυμο νεύρο (V) διαιρείται σε τρεις αισθητήριους κλάδους [14:24]:

• V1 (Οφθαλμικός): Άνω βλέφαρο, μέτωπο, επιπεφυκότας, κερατοειδής, ράχη ρινός.
• V2 (Άνω γνάθου): Κάτω βλέφαρο, άνω μάγουλο, άνω χείλος, ρουθούνι.
• V3 (Κάτω γνάθου): Κάτω γνάθος, κάτω μάγουλο, κάτω χείλος, πηγούνι.

Κίνδυνος συνδρόμου Sturge-Weber ανάλογα με την έκταση της τριχοειδικής δυσπλασίας (Thomas-Sohl et al., 2008) [15:00]:

• Εντόπιση στον πρώτο κλάδο (V1) του τριδύμου: 10% κίνδυνος [15:10].
• Εντόπιση στο ήμισυ του προσώπου: 25% κίνδυνος [15:20].
• Εντόπιση σε ολόκληρο το πρόσωπο: 33% κίνδυνος [15:24].

Παθοφυσιολογία συνδρόμου Sturge-Weber: Σωματικός μωσαϊκισμός με μετάλλαξη στο γονίδιο GNAQ (p.Arg183Gln) στο χρωμόσωμα 9q21.2, η οποία προκαλεί διαταραχή στη δομή και νεύρωση των σύστοιχων αγγείων κατά μήκος του νευροτομίου [15:32].

Συστηματικές εκδηλώσεις Sturge-Weber [15:25]:

• Λεπτομηνιγγική αγγειωμάτωση, ενδοκράνιες αγγειακές ανωμαλίες σύστοιχα της δυσπλασίας.
• Σπασμοί (75–90%).
• Γλαύκωμα (30–70%).
• Καθυστέρηση ανάπτυξης, πνευματική καθυστέρηση λόγω μειωμένης ροής αίματος και σπασμών (50–75%).

Οδηγίες για MRI εγκεφάλου σε ασυμπτωματικά βρέφη με PWS (Consensus Sabeti et al., Pediatr Neurol 2021) [16:22]: Σε νεογνά και βρέφη με υψηλού κινδύνου PWS (κατανομή V1) χωρίς ιστορικό σπασμών ή νευρολογικών συμπτωμάτων, δεν συνιστάται απεικονιστικός έλεγχος ρουτίνας με MRI υπό νάρκωση. Η MRI διενεργείται μόνο επί κλινικών ενδείξεων (άτυπα συμπτώματα, σπασμοί) ή σε εξαιρετικά εκτεταμένες βλάβες, κατόπιν απόφασης παιδονευρολόγου [16:30].

—

Υποδόριος νέκρωση λίπους του νεογνού (subcutaneous fat necrosis) Στο βίντεο από 16:46

• Κλινική εικόνα: Σκληρές, επώδυνες ή ανώδυνες υποδόριες πλάκες ή ευδιάκριτοι όζοι, με ερυθρό ή ιώδες υπερκείμενο δέρμα (κυρίως σε ράχη, γλουτούς, μηρούς, παρειές) [16:50]. Εμφανίζεται τις πρώτες εβδομάδες ζωής [16:55].
• Αιτιοπαθογένεια — Προδιαθεσικοί παράγοντες [17:09]:
  • Περιγεννητική ασφυξία
  • Υποθερμία
  • Προεκλαμψία της μητέρας, σακχαρώδης διαβήτης κύησης
  • Μαιευτικό τραύμα
• Συστηματικές επιπλοκές: Υπερασβεστιαιμία (κυριότερος κίνδυνος, απαιτείται παρακολούθηση επιπέδων Ca²⁺), θρομβοπενία, υπερλιπιδαιμία [17:19].
• Πρόγνωση: Οι βλάβες υποχωρούν πλήρως αυτόματα σε διάστημα εβδομάδων έως λίγων μηνών [17:31].

—

Ακμοειδή εξανθήματα και ακμή Στο βίντεο από 17:35

Ακμοειδή εξανθήματα παρατηρούνται σε ποσοστό έως και 20% των νεογνών και βρεφών [17:50].

Νεογνική φλικταίνωση κεφαλής (neonatal cephalic pustulosis – ΝΦΚ) [18:00]

• Χαρακτηριστικά: Καλοήθης οντότητα που συχνά αναφέρεται λανθασμένα ως «νεογνική ακμή» [18:08].
• Εντόπιση: Πρόσωπο, μέτωπο, παρειές, τριχωτό κεφαλής [18:13].
• Κλινική εικόνα: Ερυθηματώδεις βλατίδες και μικρά φλυκταινίδια σε ερυθηματώδη βάση.
• Κλινικός διαγνωστικός κανόνας: ΔΕΝ υπάρχουν φαγέσωρες (comedones) [18:19]. Η απουσία φαγεσώρων αποκλείει την αληθή ακμή [18:22].
• Παθογένεια: Συσχετίζεται με αποικισμό του δέρματος από μύκητες του γένους Malassezia (M. sympodialis, M. globosa, M. dermatis) [18:35]. Αποτελεί αντίδραση υπερευαισθησίας στη Malassezia σε νεογνά με έντονη παραγωγή σμήγματος [18:40].
• Αντιμετώπιση: Υποχωρεί αυτόματα έως τον 2ο μήνα ζωής [18:50]. Συνιστάται απλό πλύσιμο με νερό και καθαριστικό [18:55]. Μόνο επί πολύ εκτεταμένων βλαβών έχει προταθεί τοπική κετοκοναζόλη 2% (2 φορές/ημέρα για 1 εβδομάδα) [19:01].
• Διαφορική διάγνωση [19:08]: Σταφυλοκοκκική θυλακίτιδα, μονιλιασική (καντιντιασική) θυλακίτιδα (κυρίως περιστοματικά) [19:24], ακμή εξ επαφής από τοπική χρήση λιπαρών αλοιφών/ελαίων (acne venenata) [19:34] ή λήψη φαρμάκων από τη μητέρα (λίθιο, φαινυτοΐνη, στεροειδή) [19:47].

Κοινή ακμή, νεογνική και βρεφική ακμή [19:50]

Η αληθής ακμή αποτελεί διαταραχή της τριχοσμηγματογόνου μονάδας και απαιτεί απαραίτητα την παρουσία φαγεσώρων (ανοικτών ή κλειστών), φλεγμονωδών βλαβών και ενδεχομένως ουλών [20:00].

Νεογνική ακμή [20:13]

• Έναρξη & διάρκεια: Εμφανίζεται τις πρώτες 15 ημέρες, διαρκεί έως 3 μήνες [20:17]. Συχνότερη στα αγόρια [20:19].
• Παθογένεια: Διέγερση σμηγματογόνων αδένων από: α) μητρικά ανδρογόνα μέσω πλακούντα, β) νεογνικά ανδρογόνα από επινεφρίδια (κορίτσια) ή επινεφρίδια και όρχεις (αγόρια) [20:28]. Εξαιρετικά σπάνια υποκρύπτει συγγενή υπερπλασία επινεφριδίων [20:43].

Βρεφική ακμή [21:11]

• Έναρξη: Μετά τον 3ο μήνα ζωής (συνήθως 3–6 μήνες) [21:18].
• Χαρακτηριστικά: Έντονες φλεγμονώδεις βλάβες, κύστεις, οζίδια [21:19].
• Διάρκεια: Εμμένει για 2 έως 4 χρόνια [21:20].
• Κληρονομικότητα: Συνήθως υπάρχει οικογενειακό ιστορικό σοβαρής ακμής στον έναν από τους δύο γονείς [21:22].
• Πρόγνωση & κίνδυνος: Μπορεί να καταλείψει μόνιμες ουλές και αποτελεί προγνωστικό δείκτη σοβαρής ακμής κατά την εφηβεία [21:24, 21:30]. Συνιστάται έγκαιρη παραπομπή σε παιδοδερματολόγο [21:27].

—

Δερματίτιδες στη νεογνική και πρώτη βρεφική ηλικία Στο βίντεο από 21:55

Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα [22:04]

• Έναρξη: Πρώτες ημέρες έως εβδομάδες της ζωής (<3 μηνών) [22:38, 23:14].
• Εντόπιση: Τριχωτό κεφαλής («νινίδα»), πρόσωπο, μεσόφρυο και χαρακτηριστικά στις καμπτικές επιφάνειες (πτυχές τραχήλου, μασχάλες, βουβωνικές πτυχές) [22:15, 23:14].
• Κλινικά χαρακτηριστικά: Ερύθημα με λιπαρά, κιτρινωπά λέπια στις πτυχές. Δεν έχει κνησμό [23:14]. Το βρέφος είναι ήρεμο και απύρετο [23:24].
• Αντιμετώπιση: ΔΕΝ χρειάζεται κορτιζονούχα αγωγή [23:21]. Η χρήση τοπικών κορτικοστεροειδών δεν έχει ένδειξη και δεν έχει μελετηθεί σε βρέφη <4 μηνών [23:33].
• Μακροχρόνια εξέλιξη (Alexopoulos, Kakourou et al., Pediatr Dermatol 2014) [22:35]: Μετά τον 3ο μήνα ζωής, τουλάχιστον τα 2/3 (66%) των βρεφών με εκτεταμένη σμηγματορροϊκή δερματίτιδα εξελίσσονται σε ατοπική δερματίτιδα, ενώ μικρότερο ποσοστό εμφανίζει αργότερα ψωρίαση [22:45, 22:55].

Ατοπική δερματίτιδα [23:03]

• Έναρξη: Συνήθως μετά τον 3ο μήνα της ζωής (>3 μηνών) [23:04, 23:14].
• Εντόπιση: Παρειές (μάγουλα) και εκτατικές επιφάνειες των άκρων (όχι στις πτυχές/καμπτικές επιφάνειες όπως στη σμηγματορροϊκή) [23:08, 23:14].

Διαφορική διάγνωση σμηγματορροϊκής και ατοπικής δερματίτιδας στην πρώτη βρεφική ηλικία [23:13]

Χαρακτηριστικό	Σμηγματορροϊκή δερματίτιδα	Ατοπική δερματίτιδα
Ηλικία εμφάνισης	< 3 μηνών [23:14]	> 3 μηνών [23:14]
Εντόπιση	Καμπτικές επιφάνειες (πτυχές) [23:14]	Εκτατικές επιφάνειες, παρειές [23:14]
Κνησμός	ΟΧΙ [23:14]	ΝΑΙ (υποχρεωτικό κριτήριο) [23:14, 23:53]
Οικογενειακό ιστορικό ατοπίας	Όχι [23:14]	Ναι [23:14]
Πορεία	Υποχωρεί μέχρι τον 6ο μήνα ζωής [23:14]	Χρόνια πορεία με υφέσεις / εξάρσεις [23:14]

Διαγνωστικά κριτήρια ατοπικής δερματίτιδας (The U.K. Working Party, 1994) [23:40]

• Υποχρεωτικό κριτήριο: Κνησμός (χωρίς κνησμό δεν τίθεται διάγνωση ατοπικής δερματίτιδας) [23:53].
• ΚΑΙ ≥3 από τα ακόλουθα κριτήρια:
  1. Χαρακτηριστική μορφολογία και κατανομή βλαβών (παρειές, εκτατικές επιφάνειες σε βρέφη).
  2. Χρόνια υποτροπιάζουσα πορεία (υφέσεις / εξάρσεις).
  3. Γενικευμένη ξηροδερμία.
  4. Ατομικό ιστορικό ατοπίας (ή οικογενειακό ιστορικό ατοπίας σε παιδιά <4 ετών).
  5. Έναρξη δερματίτιδας πριν από το 2ο έτος της ζωής.

Ασφαλής χρήση τοπικών κορτικοστεροειδών (Consensus European Guidelines, JEADV 2018) [24:06]

Μέγιστη επιτρεπόμενη μηνιαία ποσότητα τοπικού κορτικοειδούς ανά ηλικιακή ομάδα:

• Βρέφη (<1 έτους): έως 15 g / μήνα [24:18]
• Παιδιά: έως 30 g / μήνα [24:19]
• Έφηβοι / Ενήλικες: 60–90 g / μήνα [24:20]

Σχήμα χορήγησης: Προτιμάται σχήμα προοδευτικής μείωσης (π.χ. πρωί–βράδυ για 5 ημέρες → μόνο πρωί για 5 ημέρες → διακοπή) [24:34]. Με τον τρόπο αυτό μεσολαβεί διάστημα χωρίς φάρμακο, επιτρέποντας την πλήρη επαναφορά του υποθαλαμο-υποφυσιο-επινεφριδικού άξονα σε περίπτωση συστηματικής απορρόφησης [24:44].

Σοβαρή ατοπική δερματίτιδα στους 6 πρώτους μήνες [24:52]: Επί σοβαρής, ανθεκτικής ατοπικής δερματίτιδας σε βρέφος <6 μηνών απαιτείται παραπομπή σε ειδικό, καθώς σε ποσοστό 15% μπορεί να υποκρύπτεται τροφική αλλεργία ή σοβαρή ανοσοανεπάρκεια [25:00].

—

Δερματίτιδες εξ επαφής: περιστοματική και περιγεννητική περιοχή Στο βίντεο από 25:08

Περιστοματικό έκζεμα (δερματίτιδα εξ επαφής από ερεθισμό) [25:10]

• Εμφάνιση: Συνήθως γύρω στον 5ο–6ο μήνα ζωής με την έναρξη των στερεών τροφών και της σιελόρροιας [25:15].
• Παθογένεια: Ερεθισμός από τα συστατικά των τροφών και το συνεχές σάλιο που πασαλείφεται γύρω από το στόμα [25:20].

Κανόνες υγιεινής και καθαρισμού δέρματος [25:25]:

1. Απαγόρευση πλυσίματος με σκέτο νερό: Το φυσιολογικό pH του δέρματος είναι ελαφρώς όξινο (pH 5,5), ενώ το νερό της βρύσης είναι αλκαλικό (pH 7,2–9,5) [25:34, 25:39]. Το πλύσιμο με σκέτο νερό διαταράσσει τον επιδερμιδικό φραγμό [25:40].
2. Χρήση νερού μαζί με ειδικό καθαριστικό (syndet): Πάντα καθαρισμός με κατάλληλο, ήπιο καθαριστικό με όξινο/ουδέτερο pH [26:01].
3. Εφαρμογή ενυδατικής κρέμας σε νωπό δέρμα: Αμέσως μετά το απαλό ταμπονάρισμα [26:16].
4. Προστατευτικός φραγμός πριν το φαγητό: Επάλειψη αποφρακτικής κρέμας (τύπου πάστας ψευδαργύρου/σπαργάνων) γύρω από το στόμα πριν από κάθε γεύμα, ώστε οι τροφές να μην έρχονται σε άμεση επαφή με το δέρμα. Μετά το φαγητό, η κρέμα αφαιρείται απαλά με πλύσιμο (νερό + καθαριστικό) [26:30].
5. Επί έντονης φλεγμονής: βραχυχρόνια χορήγηση ήπιου τοπικού κορτικοστεροειδούς σε σχήμα μείωσης [26:42].

Διαφορική διάγνωση: ανεπάρκεια ψευδαργύρου (zinc deficiency) [26:46]

Εάν ένα βρέφος μικρής ηλικίας (που δεν λαμβάνει ακόμη στερεές τροφές) εμφανίζει επίμονες διαβρωτικές, ερυθηματολεπιδώδεις βλάβες περιστοματικά, στα ακροδάκτυλα και στην περιγεννητική περιοχή, πρέπει να τεθεί άμεσα η υποψία ανεπάρκειας ψευδαργύρου [26:56]:

• Μορφές:
  • Εντεροπαθητική ακροδερματίτιδα (Acrodermatitis enteropathica): Σπάνιο γενετικό νόσημα (1:50.000) με διαταραχή απορρόφησης ψευδαργύρου [27:02].
  • Επίκτητη ανεπάρκεια ψευδαργύρου: Πολύ συχνότερη. Οφείλεται σε: α) αποκλειστικό μητρικό θηλασμό με ανεπαρκή απέκκριση ψευδαργύρου στο γάλα από τη μητέρα, β) προωρότητα (αυξημένες απαιτήσεις, ταχεία ανάπτυξη), γ) χρόνια διάρροια / ινοκυστική νόσο, δ) ολική παρεντερική διατροφή χωρίς συμπλήρωμα ψευδαργύρου [27:08].
• Συνοδά κλινικά ευρήματα: Διάρροια, αλωπεκία, παρωνυχία, ονυχοδυστροφία, υποτροπιάζουσες λοιμώξεις, γωνιακή χειλίτιδα, γλωσσίτιδα, φωτοφοβία, στασιμότητα ανάπτυξης [27:21].
• Θεραπεία: Γλυκονικός ή θειικός ψευδάργυρος από το στόμα σε δόση 1–3 mg/kg/ημέρα [27:32]. Η κλινική ανταπόκριση και η επούλωση των βλαβών είναι θεαματική εντός 24–48 ωρών από την έναρξη της αγωγής [27:36, 27:46].

—

Δερματίτιδα περιγεννητικής περιοχής (εκ σπαργάνων) Στο βίντεο από 27:53

• Συχνότητα: Έναρξη από 1ο–2ο μήνα, μέγιστη συχνότητα στον 8ο–12ο μήνα ζωής (εισαγωγή ποικιλίας τροφών) [27:56].
• Αιτιοπαθογένεια: Τριβή από την πάνα + διαβροχή με ούρα → διάσπαση λειτουργικού επιδερμιδικού φραγμού → ευαισθησία σε ερεθιστικές ουσίες (αμμωνία, βακτηριακές πρωτεάσες, λιπάσες, χολικά άλατα) → ανάπτυξη ερεθιστικής δερματίτιδας [28:10].
• Χαρακτηριστικό κατανομής: Στην απλή ερεθιστική δερματίτιδα από πάνα, οι μηροβουβωνικές πτυχές παραμένουν ανέπαφες, καθώς προστατεύονται από την άμεση τριβή και τα ούρα [28:20].

Πρόληψη δερματίτιδας σπαργάνων [28:22]

1. Συχνή αλλαγή πάνας [28:34].
2. Πλύσιμο με χλιαρό νερό και ειδικό υποκατάστατο σαπουνιού (όχι σκέτο νερό) [28:35].
3. Τα μωρομάντηλα επιτρέπονται μόνο εκτός σπιτιού [28:36].
4. Στέγνωμα με ταμποναριστές κινήσεις (όχι τρίψιμο), ώστε να μην μένει υγρασία [28:37].
5. Επάλειψη με αποφρακτική προστατευτική κρέμα/αλοιφή σε κάθε αλλαγή (οξείδιο ψευδαργύρου – zinc oxide, βαζελίνη – petrolatum, μουρουνέλαιο – cod liver oil, διμεθικόνη – dimethicone, λανολίνη – lanolin) [28:38].
6. Χρήση απορροφητικών πανών μίας χρήσης [28:39].

Αντιμετώπιση μέτριας / σοβαρής δερματίτιδας σπαργάνων [28:50]

• Ήπια δερματίτιδα: Εντατικοποίηση μέτρων πρόληψης, βελτίωση αερισμού (κόψιμο των πλαϊνών λάστιχων της πάνας για ελεύθερη κυκλοφορία αέρα) και συχνή χρήση αποφρακτικής κρέμας zinc oxide [28:56, 29:06].
• Μέτρια/σοβαρή δερματίτιδα με εξίδρωση (υγρές βλάβες):
  1. Ψεκασμός ή κομπρέσες με φυσιολογικό ορό (NaCl 0,9%) για ταχεία ξήρανση των βλαβών και αποφυγή επιμόλυνσης [29:19].
  2. Ταμπονάρισμα και εφαρμογή σκευάσματος με zinc oxide και αντιφλεγμονώδεις ουσίες [29:27].
  3. Βραχυχρόνια χρήση συνδυαστικού σκευάσματος χαμηλής ισχύος κορτιζόνης–αντιμυκητιασικού σε σχήμα προοδευτικής μείωσης [29:33].

Μονιλιασική (καντιντιασική) δερματίτιδα σπαργάνων [30:08]

• Κλινική διάγνωση: Έντονο, στιλπνό, υφερυθρό ερύθημα που προσβάλλει και το βάθος των πτυχών, με χαρακτηριστικές στικτές περιφερικές βλάβες («δορυφόρες» φλύκταινες ή βλατίδες με απολέπιση) [30:16, 30:41].
• Θεραπεία [30:10]:
  • Τοπικό αντιμυκητιασικό (μικοναζόλη, κλοτριμαζόλη) για 10 ημέρες [30:12].
  • Σε σοβαρές περιπτώσεις με στοματίτιδα/εντερικό αποικισμό: νυστατίνη από το στόμα (4 φορές/ημέρα για 10–14 ημέρες) [30:14].
  • Τοπικό συνδυαστικό σκεύασμα κορτιζόνης–αντιμυκητιασικού σε σχήμα μείωσης [30:20].

Απογύμνωση επιδερμίδας και χρόνος επούλωσης [30:44]

Σε σοβαρές περιπτώσεις παρατηρείται εκτεταμένη απώλεια της επιδερμίδας (διαβρώσεις), όπου το δέρμα φαίνεται «γυμνό» αλλά είναι στεγνό στην ψηλάφηση [30:52]. Απαιτείται καθησυχασμός των γονέων: για την πλήρη ανάπλαση της νεογνικής επιδερμίδας απαιτούνται τουλάχιστον 4 έως 6 εβδομάδες συνεχούς φροντίδας φραγμού, χωρίς να χρειάζονται επιθετικές αλλαγές θεραπείας [31:05].

—

Ανθεκτική δερματίτιδα και ενδείξεις παραπομπής Στο βίντεο από 31:16

Εάν η δερματίτιδα δεν υποχωρεί έπειτα από 4 εβδομάδες σωστής αγωγής, διερευνώνται [31:17]:

1. Μη συμμόρφωση στη θεραπεία.
2. Αποτυχία εξάλειψης επιβαρυντικών παραγόντων.
3. Λάθος διάγνωση (υποκείμενα συστηματικά νοσήματα) [31:30].

Διαφορική διάγνωση ανθεκτικής δερματίτιδας περιγεννητικής περιοχής και πτυχών:

• Ιστιοκύττωση από κύτταρα Langerhans (Langerhans cell histiocytosis): Πρέπει να αποκλείεται πάντα όταν συνυπάρχουν ανθεκτικές ελκωτικές ή διαβρωτικές βλάβες στα σπάργανα, πορφυρικές βλατίδες στις μασχάλες, στο μεσόφρυο και ανθεκτική νινίδα στο τριχωτό κεφαλής [31:48].
• Μεταβολικά νοσήματα / Ανεπάρκειες: Ανεπάρκεια βιοτινιδάσης, διαταραχές του κύκλου της ουρίας, οργανικές οξυουρίες [31:54].

Εργαστηριακός έλεγχος επί ανθεκτικότητας (Clin Pediatr, 2007) [31:52]:

• Γενική αίματος
• Ηπατικά ένζυμα, ουρία, κρεατινίνη
• Επίπεδα ψευδαργύρου (Zn) ορού
• Βιοτίνη, αμμωνία και αμινοξέα ορού
• Οργανικά οξέα ούρων
• Patch tests (επιδερμικές δοκιμασίες επικόλλησης)
• Βιοψία δέρματος και ιστολογική εξέταση (επί κλινικής ένδειξης) [31:55].