Σύγγελου Α. – Λοιμωξιολόγος – Μηνιγγίτιδα: Επιδημιολογικά Στοιχεία στην Ελλάδα, Οδηγίες

Εισαγωγή και επιδημιολογικά μεγέθη παγκοσμίως Στο βίντεο από 00:05

Η μηνιγγίτιδα αποτελεί ένα νόσημα που εξακολουθεί να προκαλεί έντονη ανησυχία στην ιατρική κοινότητα και το ευρύ κοινό. Κάθε φορά που καταγράφεται κρούσμα μηνιγγίτιδας, παρατηρείται μεγάλη αναστάτωση τόσο στις σχολικές μονάδες όσο και στα παιδιατρικά ιατρεία και τις νοσοκομειακές δομές.

Στις ανεπτυγμένες χώρες, η σύγχρονη ετήσια επίπτωση της μηνιγγίτιδας είναι χαμηλή και εκτιμάται σε 1–2 περιπτώσεις ανά 100.000 πληθυσμού. Παραμένει ωστόσο σημαντικά υψηλότερη στα παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών, ενώ η ομάδα ύψιστου κινδύνου είναι τα νεογνά, όπου η επίπτωση φτάνει τις 20–100 περιπτώσεις ανά 100.000 γεννήσεις, λόγω της ανωριμότητας του ανοσοποιητικού τους συστήματος.

Στον αναπτυσσόμενο κόσμο και ιδίως στην υποσαχάρια Αφρική («ζώνη της μηνιγγίτιδας», που εκτείνεται από τη Σενεγάλη έως την Αιθιοπία), πριν από την ευρεία εισαγωγή των εμβολιασμών καταγράφονταν επιδημικά κύματα με την επίπτωση να ανέρχεται σε έως και 500 κρούσματα ανά 100.000 πληθυσμού.

Όσον αφορά την έκβαση:

• Η θνητότητα στον αναπτυγμένο κόσμο παραμένει κάτω του 10%.
• Οι μόνιμες νευρολογικές επιπλοκές κυμαίνονται γύρω στο 15% (με εύρος 10% έως άνω του 30%). Στις αναπτυσσόμενες χώρες, το ποσοστό μόνιμης αναπηρίας μετά από βακτηριακή μηνιγγίτιδα υπερβαίνει συχνά το 30%.

Αιτιολογία ανά ηλικιακή ομάδα Στο βίντεο από 01:58

Η μικροβιακή χλωρίδα που ευθύνεται για τη μηνιγγίτιδα διαφέρει ριζικά ανάλογα με την ηλικία του ασθενούς:

Νεογνική ηλικία (0–28 ημέρες)

1. β-αιμολυτικός στρεπτόκοκκος ομάδας Β (GBS – Group B Streptococcus): Αποτελεί το συχνότερο αίτιο. Το νεογνό αποικίζεται περιγεννητικά κατά τη δίοδο από τον γεννητικό σωλήνα. Για τον λόγο αυτό έχει θεμελιώδη σημασία ο καθολικός προγεννητικός έλεγχος (screening) των εγκύων προς το τέλος της κύησης με κολπικό και ορθικό επίχρισμα.
2. Escherichia coli: Απαντάται συχνότερα σε πρόωρα νεογνά και νεογνά χαμηλού βάρους γέννησης, παρά σε τελειόμηνα.
3. Listeria monocytogenes: Στην Ελλάδα ευτυχώς καταγράφεται εξαιρετικά σπάνια.
4. Άλλα νοσοκομειακά παθογόνα: Σταφυλόκοκκοι (κοαγκουλάση-αρνητικοί και Staphylococcus aureus), Gram-αρνητικά βακτηρίδια, εντερόκοκκοι και μύκητες (κυρίως Candida spp.), που αφορούν κυρίως νοσηλευόμενα νεογνά σε μονάδες εντατικής νοσηλείας.

Η μετάδοση στα νεογνά διακρίνεται σε κάθετη (από τη μητέρα) και οριζόντια (από το οικογενειακό ή νοσοκομειακό περιβάλλον).

Βρέφη 1 έως 3 μηνών

Η ηλικιακή αυτή περίοδος αποτελεί μεταβατική ζώνη, καθώς παρατηρείται επικάλυψη των νεογνικών παθογόνων (GBS, Gram-αρνητικά) και των κλασικών παθογόνων της βρεφικής ηλικίας (Neisseria meningitidis, Streptococcus pneumoniae). Για τον λόγο αυτό, η εμπειρική αντιμικροβιακή αγωγή σε αυτή την ομάδα οφείλει να καλύπτει και τα δύο φάσματα.

Βρέφη άνω των 3 μηνών και παιδιά

1. Neisseria meningitidis (μηνιγγιτιδόκοκκος): Κυρίαρχο αίτιο στην παιδική ηλικία.
2. Streptococcus pneumoniae (πνευμονιόκοκκος): Παραμένει σημαντικό παθογόνο, με ιδιαίτερη βαρύτητα στη νοσηρότητα.
3. Haemophilus influenzae τύπου b (Hib): Έχει πρακτικά εξαλειφθεί στις χώρες όπου εφαρμόζεται συστηματικός εμβολιασμός.

Η επίδραση των εμβολίων στη σύγχρονη επιδημιολογία Στο βίντεο από 03:04

Η επιδημιολογική εικόνα της βακτηριακής μηνιγγίτιδας μεταβλήθηκε ριζικά τις τελευταίες δεκαετίες λόγω των συζευγμένων εμβολίων:

• Η μηνιγγίτιδα, η σηψαιμία και οι λοιπές διεισδυτικές λοιμώξεις από Haemophilus influenzae τύπου b (Hib) έχουν σχεδόν εξαλειφθεί.
• Η μηνιγγίτιδα από μηνιγγιτιδόκοκκο οροομάδας C (MenC) είναι πλέον εξαιρετικά σπάνια. Οι παλαιότεροι παιδίατροι αντιμετώπιζαν συχνά κεραυνοβόλο μηνιγγιτιδοκοκκική σηψαιμία και μηνιγγίτιδα από οροομάδα C, εικόνα που σήμερα έχει σχεδόν εκλείψει.
• Το συχνότερο αίτιο μηνιγγίτιδας στη χώρα μας παραμένει ο μηνιγγιτιδόκοκκος οροομάδας Β (MenB).
• Η πνευμονιοκοκκική μηνιγγίτιδα παρουσίασε σημαντική πτώση μετά την καθολική εφαρμογή του 7-δύναμου (PCV7) και ακολούθως του 13-δύναμου συζευγμένου εμβολίου (PCV13). Εντούτοις, ο πνευμονιόκοκκος δεν έχει εξαλειφθεί πλήρως, καθώς εξακολουθούν να καταγράφονται περιπτώσεις πνευμονιοκοκκικής νόσου, ιδιαίτερα πνευμονίες και εμπυήματα, από μη καλυπτόμενους οροτύπους.

Σύγκριση νοσηρότητας και επιπλοκών ανά παθογόνο

Σύμφωνα με διεθνή μετα-ανάλυση (Lancet Infectious Diseases, Edmond et al., 2010), η κατανομή των μακροχρόνιων επιπλοκών διαφέρει σημαντικά ανά παθογόνο παράγοντα:

Παθογόνο	Επίπτωση (κρούσματα/100.000) Ευρώπη	Θνητότητα (%) Ευρώπη	Σοβαρές μακροχρόνιες επιπλοκές (%)
Haemophilus influenzae τύπου b	5 (2–12)	5 (3–9)	9,5% (7,3–12,7%)
Streptococcus pneumoniae	6 (5–9)	18 (13–24)	24,7% (20,3–29,2%)
Neisseria meningitidis	5 (3–8)	7 (5–9)	7,2% (4,3–11,1%)

Παρότι ο μηνιγγιτιδόκοκκος και ο αιμόφιλος συγκεντρώνουν μεγάλο φόβο λόγω της ραγδαίας εξέλιξης, ο πνευμονιόκοκκος αναδεικνύεται ως το πλέον καταστροφικό παθογόνο όσον αφορά τις μόνιμες βλάβες: περίπου 1 στα 4 παιδιά (24,7%) που επιβιώνουν από πνευμονιοκοκκική μηνιγγίτιδα παραμένει με σοβαρή νευρολογική αναπηρία (αισθητηριακή βαρηκοΐα, κινητικά ελλείμματα, νοητική υστέρηση).

Ιστορικά επιδημιολογικά δεδομένα στην Ελλάδα και διεθνώς Στο βίντεο από 05:08

Ιστορική ελληνική μελέτη (Theodoridou et al., Tzanakaki et al.) κατέγραψε την ετήσια επίπτωση βακτηριακής μηνιγγίτιδας σε παιδιά κάτω των 5 ετών στην Ελλάδα πριν από την εισαγωγή των εμβολιασμών:

• Haemophilus influenzae τύπου b: 8 ανά 100.000 παιδιά < 5 ετών.
• Streptococcus pneumoniae: 1,6 ανά 100.000 παιδιά < 5 ετών.
• Neisseria meningitidis: 9,7 ανά 100.000 παιδιά < 5 ετών.

Σε μεταγενέστερη αναδρομική μελέτη 32 ετών σε νοσηλευόμενα παιδιά στην Ελλάδα (Theodoridou et al., Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία», BMC Infectious Diseases 2007), αποτυπώθηκε ανάγλυφα η πορεία των παθογόνων:

1. Αιμόφιλος τύπου b: Με την ένταξη του εμβολίου Hib στο εθνικό πρόγραμμα περί το 1995, η καμπύλη των κρουσμάτων κατέρρευσε σε μηδενικά επίπεδα.
2. Μηνιγγιτιδόκοκκος C: Με την εισαγωγή του συζευγμένου εμβολίου MenC το 2001, η επίπτωση της νόσου από οροομάδα C μειώθηκε κατακόρυφα.
3. Απροσδιόριστης αιτιολογίας (unspecified): Τις παλαιότερες δεκαετίες ένα μεγάλο ποσοστό μηνιγγιτίδων παρέμενε χωρίς ταυτοποίηση παθογόνου ελλείψει μοριακών μεθόδων (PCR), πρόβλημα που σήμερα έχει περιοριστεί σημαντικά.

Αντίστοιχα ευρήματα έχουν δημοσιευτεί από το Ηνωμένο Βασίλειο (Nature Reviews Immunology, 2001), όπου η εισαγωγή του MenC το 1999 και του Hib το 1992 οδήγησε σε σχεδόν πλήρη εξάλειψη των κρουσμάτων. Σε παγκόσμια κλίμακα, δεδομένα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO) και της UNICEF (Microorganisms, 2021) επιβεβαιώνουν ότι η παγκόσμια πτώση της μηνιγγίτιδας Hib συσχετίστηκε άμεσα με τον χρόνο εισαγωγής του εμβολίου σε κάθε γεωγραφική ζώνη.

Επιτήρηση μηνιγγιτιδοκόκκου και πνευμονιοκόκκου στην Ευρώπη και την Ελλάδα Στο βίντεο από 07:40

Κατανομή οροομάδων μηνιγγιτιδοκόκκου στην Ευρώπη (ECDC 2010–2020)

Σταθερά σε όλη τη δεκαετία, η οροομάδα MenB ευθύνεται για τη συντριπτική πλειονότητα των περιστατικών διεισδυτικής μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου (IMD – Invasive Meningococcal Disease). Καταγράφεται μια προοδευτική, μικρή αύξηση των κρουσμάτων από τις οροομάδες W και Y, χωρίς όμως να μεταβάλλεται η απόλυτη κυριαρχία του MenB.

Η επίδραση των μη φαρμακευτικών παρεμβάσεων (NPIs) κατά την πανδημία COVID-19

Κατά τα έτη 2020–2021, τα περιοριστικά μέτρα (lockdown, κλείσιμο σχολείων, χρήση μάσκας, κοινωνική αποστασιοποίηση) προκάλεσαν κατακόρυφη πτώση όλων των διεισδυτικών βακτηριακών λοιμώξεων στην Ελλάδα και την υπόλοιπη Ευρώπη. Με την άρση των μέτρων παρατηρήθηκε σταδιακή επάνοδος των κρουσμάτων, χωρίς ωστόσο να ξεπεραστούν τα προ-πανδημικά επίπεδα.

Επίδραση των συζευγμένων πνευμονιοκοκκικών εμβολίων

Η εφαρμογή του PCV7 (BMC Infectious Diseases, 2013) οδήγησε σε μείωση της πνευμονιοκοκκικής μηνιγγίτιδας άνω του 60–80% διεθνώς. Στην Ισπανία, όπου λειτουργεί εξαιρετικό δίκτυο πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας με ηλεκτρονικά μητρώα εμβολιασμού (registries) και αυστηρό έλεγχο της κοινότητας, η μείωση στα παιδιά κάτω των 2 ετών άγγιξε το 100%.

Ακολούθως, η εισαγωγή του PCV13 (Kaplan et al., Pediatric Infectious Disease Journal, 2013) επέφερε περαιτέρω σημαντική μείωση της διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής νόσου στις μικρότερες ηλικίες.

Ελληνικά δεδομένα πνευμονιοκοκκικής μηνιγγίτιδας (2010–2020)

Σε πολυκεντρική ελληνική μελέτη (Xirogianni et al., Tzanakaki G., Vaccine 2022) αναλύθηκαν τα στελέχη πνευμονιοκόκκου από περιστατικά μηνιγγίτιδας:

• Σε όλες τις ηλικιακές ομάδες κυριαρχούν πλέον ορότυποι που δεν συμπεριλαμβάνονται στο PCV13, ως αποτέλεσμα του φαινομένου αντικατάστασης οροτύπων (serotype replacement).
• Οι συχνότεροι ορότυποι μηνιγγίτιδας στην Ελλάδα είναι: 3, 19A (οι οποίοι περιέχονται στο PCV13 αλλά συνεχίζουν να απασχολούν κλινικά), καθώς και οι μη εμβολιακοί ορότυποι 23B, 15B/C, 11A/D, 23A και 22F.

Επιδημιολογία διεισδυτικής μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου στην Ελλάδα Στο βίντεο από 11:46

Σύμφωνα με τα στοιχεία του Εθνικού Κέντρου Αναφοράς Μηνιγγίτιδας (ΕΚΑΜ) και του Ευρωπαϊκού Κέντρου Πρόληψης και Ελέγχου Νόσων (ECDC):

• Ηλικιακή κατανομή: Η υψηλότερη επίπτωση παρατηρείται στα βρέφη κάτω του 1 έτους. Ακολουθεί η ηλικιακή ομάδα 1–4 ετών, ενώ καταγράφεται και μία δεύτερη, μικρότερη αιχμή στους εφήβους και νεαρούς ενήλικες (15–24 ετών).
• Οροομάδες:
  • Το 2005 εισήχθη στην Ελλάδα το συζευγμένο εμβόλιο MenC (σχήμα 3 δόσεων), επιφέροντας θεαματική πτώση των κρουσμάτων MenC.
  • Αργότερα εντάχθηκε στην ηλικία των 11 ετών το τετραδύναμο συζευγμένο εμβόλιο MenACWY.
  • Για την οροομάδα MenB, το πρώτο πρωτεϊνικό εμβόλιο (4CMenB) κυκλοφόρησε το 2014 στην ιδιωτική αγορά, και το 2017 ακολούθησε το δεύτερο (MenB-fHbp). Η επίπτωση του MenB παρουσίασε σταδιακή μείωση, παραμένοντας ωστόσο το κύριο αίτιο νόσου.
• Στοιχεία ΕΟΔΥ (2004–2024):
  • Συνολικά δηλώθηκαν 1.170 κρούσματα μηνιγγιτιδοκοκκικής νόσου.
  • Η μέση ετήσια δηλούμενη επίπτωση είναι 0,51 κρούσματα ανά 100.000 πληθυσμού.
  • Στα παιδιά 1–4 ετών η επίπτωση φτάνει τα 4 κρούσματα ανά 100.000.
  • Ο μηνιγγιτιδόκοκκος οροομάδας Β αντιπροσωπεύει το 77,6% του συνόλου των ταυτοποιημένων στελεχών.
• Θνητότητα: Την περίοδο 2010–2020 η θνητότητα παρουσίαζε διακυμάνσεις μεταξύ 4% και 13%. Από το 2020 και μετά καταγράφεται ραγδαία πτώση, αγγίζοντας σχεδόν το μηδέν (0,03% το 2024), γεγονός που αποδίδεται στην αυξημένη κλινική εγρήγορση των παιδιάτρων και την ταχεία παροχή εξειδικευμένης νοσοκομειακής φροντίδας.

Άσηπτη (ιογενής) μηνιγγίτιδα Στο βίντεο από 13:50

Στην κλινική διαφορική διάγνωση της μηνιγγίτιδας, η άσηπτη μηνιγγίτιδα κατέχει εξέχουσα θέση λόγω της συχνότητάς της:

• Αιτιολογία: Οι εντεροϊοί ευθύνονται για το 80–90% των περιπτώσεων άσηπτης μηνιγγίτιδας (κυρίως στελέχη Coxsackie B5, Echo 4, 6, 9, 11). Στα πολύ μικρά νεογνά σημαντικό ρόλο διαδραματίζει ο Parechovirus.
• Κλινική εικόνα: Συχνά παρουσιάζει δίκορφη πορεία πυρετού, κεφαλαλγία, φωτοφοβία και αυχενική δυσκαμψία στο 50% των μεγαλύτερων παιδιών.
• Εξάνθημα: Εμφανίζεται συχνά και μπορεί να είναι κηλιδοβλατιδώδες, πετεχειώδες, κνιδωτικό ή απλό διάχυτο ερύθημα, γεγονός που περιπλέκει τη διαφοροποίηση από τη μηνιγγιτιδοκοκκαιμία.

Ευρήματα εγκεφαλονωτιαίου υγρού (ΕΝΥ)

Τα κύτταρα στο ΕΝΥ είναι συνήθως < 500/mm³. Στα αρχικά στάδια μπορεί να υπερτερούν τα πολυμορφοπύρηνα (PMN), αλλά εντός 24–48 ωρών η εικόνα μετατρέπεται σε λεμφοκυτταρική.

Παράμετρος ΕΝΥ	Φυσιολογικές τιμές	Ιογενής μηνιγγίτιδα
Λευκά αιμοσφαίρια (κύτταρα/mm³)	0–6	100–500 (σπάνια έως χιλιάδες)
Ουδετερόφιλα (%)	0	< 40% (αρχικά μπορεί > 50%)
Γλυκόζη (mg/dl)	40–80 (ή > 60% της γλυκόζης αίματος)	> 30 (συνήθως φυσιολογική)
Λεύκωμα (mg/dl)	20–30	50–100 (φυσιολογικό ή ήπια αυξημένο)

Σε ιστορική μελέτη του Τμήματος «Μακκά» του Νοσοκομείου Παίδων «Η Αγία Σοφία» (1974–2001, N=771 περιστατικά ιογενούς μηνιγγίτιδας), η διάμεση τιμή των λευκών στο ΕΝΥ ήταν 200/mm³ (εύρος 10–2.950), με διάμεση τιμή ουδετεροφίλων 53% (εύρος 0–95%), λευκώματος 38 mg/dl και γλυκόζης 52 mg/dl. Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν ότι η κυτταρολογική εξέταση τις πρώτες ώρες μπορεί να μιμηθεί βακτηριακή λοίμωξη.

Η πρόγνωση της άσηπτης μηνιγγίτιδας είναι εξαιρετική. Με τη χρήση σύγχρονων μεθόδων Real-Time PCR στο ΕΝΥ, η ταυτοποίηση του εντεροϊού επιτρέπει την ασφαλή διακοπή των αντιβιοτικών σε 48–72 ώρες.

Χημειοπροφύλαξη: ενδείξεις και ορισμός επικίνδυνης επαφής Στο βίντεο από 16:20

Ισχυρή ένδειξη για χορήγηση χημειοπροφύλαξης υπάρχει μόνο για:

1. Μηνιγγιτιδοκοκκική μηνιγγίτιδα (Neisseria meningitidis).
2. Μηνιγγίτιδα από αιμόφιλο ινφλουέντζας τύπου b (Haemophilus influenzae type b – Hib).

Προειδοποίηση: Σε περιπτώσεις πνευμονιοκοκκικής μηνιγγίτιδας δεν χορηγείται ποτέ χημειοπροφύλαξη στις επαφές.

Ορισμός επικίνδυνης επαφής στη μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο

Ως επικίνδυνη ορίζεται:

• Η στενή και παρατεταμένη επαφή (> 8 ώρες) με τον ασθενή.
• Η άμεση έκθεση στις στοματοφαρυγγικές ή ρινοφαρυγγικές εκκρίσεις του ασθενούς (π.χ. φιλί, κοινή χρήση σκευών, αναζωογόνηση στόμα-με-στόμα, διασωλήνωση χωρίς προστατευτικά μέτρα).
• Η επαφή πρέπει να έχει συμβεί εντός των 7 ημερών πριν από την έναρξη των συμπτωμάτων του ασθενούς έως και 24 ώρες μετά την έναρξη αποτελεσματικής αντιμικροβιακής αγωγής.

Ποιοι θεωρούνται επικίνδυνες επαφές

1. Μέλη της ίδιας οικογένειας που διαμένουν στο ίδιο σπίτι.
2. Άτομα σε ομαδική διαβίωση στον ίδιο θάλαμο (π.χ. στρατόπεδα, οικοτροφεία).
3. Ιατρονοσηλευτικό προσωπικό: Μόνο όσοι είχαν άμεση έκθεση σε εκκρίσεις (τεχνητή αναπνοή, διασωλήνωση, αναρρόφηση χωρίς μάσκα). Η απλή εξέταση, η νοσηλεία ή η διέλευση από τον διάδρομο δεν συνιστούν ένδειξη χημειοπροφύλαξης.
4. Επιβάτες αεροπλάνου: Μόνο όσοι κάθονταν στις διπλανές θέσεις με το κρούσμα σε πτήσεις διάρκειας άνω των 8 ωρών.

Διαχείριση σε σχολικά περιβάλλοντα

• Παιδικοί σταθμοί και νηπιαγωγεία: Χημειοπροφύλαξη λαμβάνουν όλα τα παιδιά και οι παιδαγωγοί της μονάδας. Η σύσταση αυτή βασίζεται στο ότι τα παιδιά αυτής της ηλικίας έχουν κακή υγιεινή εκκρίσεων (σάλια, κοινή χρήση παιχνιδιών, πιπίλες, βάζουν τα χέρια στο στόμα) και αναμιγνύονται στενά.
• Δημοτικό, Γυμνάσιο, Λύκειο, Πανεπιστήμιο: Χημειοπροφύλαξη λαμβάνουν μόνο ο μαθητής που κάθεται στο ίδιο θρανίο, καθώς και οι μαθητές του ακριβώς μπροστινού και του ακριβώς πίσω θρανίου. Δεν λαμβάνει χημειοπροφύλαξη όλη η τάξη ούτε το σχολείο.

Συνοδά μέτρα και προειδοποιήσεις

• Χρόνος χορήγησης: Η προφύλαξη πρέπει να ξεκινά άμεσα, ιδανικά εντός των πρώτων 24 ωρών. Δεν έχει καμία απολύτως ένδειξη εάν παρέλθουν > 10 ημέρες από την επαφή.
• Απολύμανση: Επιβάλλεται απολύμανση μόνο των αντικειμένων που έχουν έρθει σε άμεση επαφή με ρινοφαρυγγικές εκκρίσεις. Η γενικευμένη απολύμανση των τοίχων, των θρανίων, του γυμναστηρίου ή ολόκληρου του σχολικού κτηρίου είναι επιστημονικά εσφαλμένη, καθώς ο μηνιγγιτιδόκοκκος είναι εξαιρετικά ευαίσθητος στο εξωτερικό περιβάλλον και δεν επιβιώνει σε επιφάνειες.
• Καραντίνα: Δεν εφαρμόζεται. Το σχολείο δεν κλείνει και οι μαθητές δεν απομακρύνονται για παραμονή στο σπίτι.

Χημειοπροφύλαξη επαφών σε μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο: ενδείξεις και δοσολογικά σχήματα Στο βίντεο από 19:08

Η χορήγηση χημειοπροφύλαξης στοχεύει στην εκρίζωση της ρινοφαρυγγικής φορείας του μηνιγγιτιδοκόκκου από τα άτομα που εκτέθηκαν στο παθογόνο, ώστε να αποτραπεί τόσο η εκδήλωση δευτερογενούς νόσου στα ίδια όσο και η περαιτέρω διασπορά του μικροοργανισμού στην κοινότητα. Ως αποτελεσματικότητα της χημειοπροφύλαξης (90–95%) ορίζεται ακριβώς το ποσοστό εκρίζωσης του μηνιγγιτιδοκόκκου από τον ρινοφάρυγγα των ασυμπτωματικών φορέων.

Σύμφωνα με τις επικαιροποιημένες κατευθυντήριες οδηγίες των Κέντρων Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων των ΗΠΑ (CDC, Οκτώβριος 2024, Manual for the Surveillance of Vaccine-Preventable Diseases, Meningococcal Disease), τα συνιστώμενα θεραπευτικά σχήματα και οι αντίστοιχες δοσολογίες διαμορφώνονται ως εξής:

Φάρμακο	Ηλικιακή ομάδα	Δόση	Διάρκεια	Αποτελεσματικότητα (%)	Προσοχή / Αντενδείξεις
Ριφαμπικίνη (rifampin)	< 1 μηνός	5 mg/kg ανά δόση × 2 φορές/ημέρα, από του στόματος (per os)	2 ημέρες	90–95%	Όχι σε έγκυες. Προσοχή σε συγχορήγηση με από του στόματος αντισυλληπτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπηκτικά
Ριφαμπικίνη (rifampin)	≥ 1 μηνός	10 mg/kg ανά δόση × 2 φορές/ημέρα, από του στόματος (per os) (μέγιστη δόση: 600 mg ανά δόση)	2 ημέρες	90–95%	Όχι σε έγκυες. Προσοχή σε συγχορήγηση με από του στόματος αντισυλληπτικά, αντιεπιληπτικά, αντιπηκτικά
Κεφτριαξόνη (ceftriaxone)	< 15 ετών	125 mg, ενδομυϊκά (IM)	Εφάπαξ δόση (single dose)	90–95%	Ασφαλής επιλογή στην κύηση
Κεφτριαξόνη (ceftriaxone)	≥ 15 ετών	250 mg, ενδομυϊκά (IM)	Εφάπαξ δόση (single dose)	90–95%	Ασφαλής επιλογή στην κύηση
Σιπροφλοξασίνη (ciprofloxacin)	≥ 1 μηνός	20 mg/kg, από του στόματος (per os) (μέγιστη δόση: 500 mg)	Εφάπαξ δόση (single dose)	90–95%	Όχι ως θεραπεία ρουτίνας
Αζιθρομυκίνη (azithromycin)	Παιδιά και ενήλικες	10 mg/kg, από του στόματος (per os) (μέγιστη δόση: 500 mg)	Εφάπαξ δόση (single dose)	90%	Όχι ως θεραπεία ρουτίνας (μόνο σε τεκμηριωμένη αντοχή)

Επισημαίνεται ότι στις πρόσφατες οδηγίες του CDC η δόση της ριφαμπικίνης στα νεογνά ηλικίας κάτω του 1 μηνός έχει μειωθεί σε 5 mg/kg ανά δόση (δύο φορές την ημέρα για 2 ημέρες), έναντι των 10 mg/kg που χορηγούνται σε βρέφη άνω του 1 μηνός και παιδιά.

Η σιπροφλοξασίνη αποτελεί ευρέως διαδεδομένη επιλογή μεταξύ των ενηλίκων επαγγελματιών υγείας λόγω της εφάπαξ από του στόματος χορήγησης (μέγιστη δόση 500 mg). Παρά το γεγονός ότι στο παρελθόν αποφευγόταν στην κύηση, τα νεότερα δεδομένα υποδεικνύουν ότι μία εφάπαξ δόση είναι ασφαλής και μπορεί να χορηγηθεί εάν κριθεί αναγκαίο, χωρίς ωστόσο το φάρμακο να προορίζεται για χρήση ρουτίνας. Η αζιθρομυκίνη επιτυγχάνει αποτελεσματικότητα εκρίζωσης της τάξεως του 90% και προορίζεται αποκλειστικά για περιπτώσεις όπου παρατηρείται αντοχή στα υπόλοιπα αντιμικροβιακά.

Χημειοπροφύλαξη σε διεισδυτική νόσο από αιμόφιλο της ινφλουέντσας τύπου b Στο βίντεο από 20:07

Σύμφωνα με τις οδηγίες του CDC (CDC Recommendations and Reports, 28 Φεβρουαρίου 2014 / 63(RR01);1-14), ένδειξη για χορήγηση χημειοπροφύλαξης σε περιπτώσεις μηνιγγίτιδας ή διεισδυτικής νόσου από αιμόφιλο της ινφλουέντσας τύπου b (Hib) υφίσταται στις ακόλουθες κατηγορίες επαφών:

1. Στενές επαφές στο οικογενειακό περιβάλλον του ασθενούς.
2. Επαφές στον χώρο του παιδικού σταθμού.
3. Ανοσοκατεσταλμένα παιδιά ηλικίας κάτω των 18 ετών, ανεξάρτητα από το ιστορικό εμβολιασμού τους, εφόσον στο περιβάλλον τους διαβιούν ανεμβολίαστα ή ατελώς εμβολιασμένα παιδιά ηλικίας κάτω των 5 ετών.

Φάρμακο εκλογής για τη χημειοπροφύλαξη έναντι του Hib αποτελεί η ριφαμπικίνη, η οποία επιτυγχάνει υψηλότατες συγκεντρώσεις στις αναπνευστικές εκκρίσεις και ποσοστό εκρίζωσης της φορείας που υπερβαίνει το 95%. Πρωταρχικός ρόλος του παιδιάτρου είναι η ταχεία ανίχνευση παιδιών ηλικίας κάτω των 5 ετών που δεν έχουν ολοκληρώσει τον εμβολιασμό τους, καθώς αυτά διατρέχουν τον μεγαλύτερο κίνδυνο και αποκομίζουν το μέγιστο όφελος από τη χορήγηση προφύλαξης.

Συμπεράσματα για την επιδημιολογία και τον εμβολιασμό Στο βίντεο από 20:41

Τα βασικά συμπεράσματα της επιδημιολογικής ανασκόπησης συνοψίζονται στα εξής:

• Ο μηνιγγιτιδόκοκκος οροομάδας B (MenB) συνιστά το κυριότερο αίτιο βακτηριακής μηνιγγίτιδας στην Ελλάδα.
• Ο παιδιατρικός εμβολιασμός αποτελεί το ισχυρότερο και πλέον αποτελεσματικό μέσο πρόληψης και προστασίας του πληθυσμού.
• Η συνεχής, συστηματική επιδημιολογική επιτήρηση και η υποχρεωτική δήλωση των κρουσμάτων από τα νοσοκομεία προς τον ΕΟΔΥ είναι μείζονος σημασίας για την αποτύπωση της πραγματικής επίπτωσης της νόσου.
• Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών τροποποιείται και προσαρμόζεται δυναμικά, ακολουθώντας τα σύγχρονα επιδημιολογικά δεδομένα της χώρας.

Συζήτηση, ερωτήσεις κοινού και πρακτικά ζητήματα στην κοινότητα Στο βίντεο από 21:18

Ορθολογική διαχείριση μέτρων και απολυμάνσεων στα σχολεία

Κατά τον σχολιασμό της προεδρίας τονίστηκε ότι η χημειοπροφύλαξη στη μηνιγγιτιδοκοκκική νόσο δεν αφορά αδιακρίτως ολόκληρη τη σχολική τάξη ή μονάδα, αλλά περιορίζεται αυστηρά στους μαθητές που κάθονται στο ίδιο θρανίο, μπροστά και πίσω από το κρούσμα, καθώς και σε όσους είχαν παρατεταμένη και στενή επαφή με αναπνευστικές εκκρίσεις. Αντίστοιχα, η απολύμανση αφορά μόνο τα αντικείμενα που έχουν μολυνθεί άμεσα με ρινοφαρυγγικές εκκρίσεις και όχι τη γενικευμένη απολύμανση κτιρίων για ψυχολογικούς λόγους.

Επισημάνθηκε επίσης η πρόσφατη εμπειρία με λοιμώξεις από διεισδυτικό στρεπτόκοκκο ομάδας Α (iGAS), όπου παρατηρήθηκαν πρακτικές κλεισίματος ολόκληρων σχολικών μονάδων και καθολικών απολυμάνσεων (τάξεων, κοινόχρηστων χώρων και τουαλετών). Τέτοιες πρακτικές στερούνται επιστημονικής βάσης, καθώς πρόκειται για παθογόνα που δεν επιβιώνουν στο άψυχο περιβάλλον εκτός του ανθρωπίνου φάρυγγα. Υπογραμμίστηκε η ανάγκη αποφυγής πανικού και η λήψη αποφάσεων με γνώμονα τα επιστημονικά δεδομένα.

Διευκρίνιση για την έννοια της έκθεσης άνω των 8 ωρών

Σε ερώτηση από το κοινό σχετικά με τον ορισμό της έκθεσης άνω των 8 ωρών (π.χ. σε αεροπορική πτήση), διευκρινίστηκε ότι πρόκειται για συνεχή και αδιάλειπτη έκθεση. Αφορά άτομα που κάθονται σε άμεση γειτνίαση με το κρούσμα σε πτήσεις διάρκειας άνω των 8 ωρών ή άτομα που συμβιώνουν στον ίδιο θάλαμο ή χώρο συνεχόμενα για διάστημα μεγαλύτερο των 8 ωρών.

Επιλογή τετραδύναμου εμβολίου MenACWY στη βρεφική ηλικία

Σε ερώτηση παιδιάτρου αναφορικά με τους λόγους για τους οποίους το συζευγμένο τετραδύναμο εμβόλιο (MenACWY) δεν χορηγείται συστηματικά στη βρεφική ηλικία στην Ελλάδα και χορηγείται στην εφηβεία (11 ετών), διευκρινίστηκε ότι η εμβολιαστική στρατηγική καθορίζεται από την τοπική επιδημιολογία. Στην Ελλάδα τα κρούσματα από τις οροομάδες W και Y σε παιδιά ηλικίας κάτω του 1 έτους είναι μηδενικά, ενώ σποραδικά κρούσματα καταγράφονται στους εφήβους, γεγονός που υπαγορεύει την ένταξη του εμβολίου στη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα.

Εντούτοις, σε εξατομικευμένη βάση, το MenACWY μπορεί να χορηγηθεί από την ηλικία των 12 μηνών αντί του μονοδύναμου MenC (ιδίως σε περιπτώσεις επικείμενου ταξιδιού σε χώρες με ενδημικότητα των οροομάδων A, C, W, Y). Σημειώθηκε πάντως ότι το ηλεκτρονικό σύστημα συνταγογράφησης (ΗΔΙΚΑ) ενσωματώνει αυστηρά ηλικιακά φίλτρα, τα οποία δεν επιτρέπουν την αποζημίωση εάν δεν πληρούνται τα εγκεκριμένα ηλικιακά όρια του Εθνικού Προγράμματος.

Διαθεσιμότητα ριφαμπικίνης και πρακτικές δυσκολίες στην πρωτοβάθμια φροντίδα

Παιδίατρος από το ακροατήριο κατέθεσε την κλινική εμπειρία από διαχείριση κρουσμάτων μηνιγγίτιδας σε νηπιαγωγεία, αναφέροντας δύο κρίσιμα προβλήματα:

1. Την παντελή έλλειψη του πόσιμου σιροπιού ριφαμπικίνης (Rifadin) στην ελληνική αγορά, η οποία αναγκάζει τους γιατρούς να καταφεύγουν σε φαρμακοποιούς για παρασκευή γαληνικών σκευασμάτων από κάψουλες.
2. Την ύπαρξη αντιφατικών οδηγιών από τον ΕΟΔΥ και τις τοπικές υπηρεσίες, όπου σε ορισμένες περιπτώσεις συνιστάται προφύλαξη μόνο για τα 5–6 παιδιά που βρίσκονται πλησίον του κρούσματος, παρά το γεγονός ότι σε παιδικούς σταθμούς και νηπιαγωγεία τα παιδιά συγχρωτίζονται, κοιμούνται μαζί και ανταλλάσσουν αντικείμενα.

Απαντώντας στα ζητήματα αυτά, η ομιλήτρια διευκρίνισε:

• Σχετικά με τη διαθεσιμότητα, η ριφαμπικίνη παραμένει διαθέσιμη ως δραστική ουσία (rifampicin/rifampin) σε στερεά μορφή (κάψουλες για αντιφυματική αγωγή), η οποία υπάρχει σε απόθεμα και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη σύνταξη γαληνικού εναιωρήματος.
• Σχετικά με τις συστάσεις, συχνά παρατηρούνται αποκλίσεις στις οδηγίες που δίνονται τηλεφωνικά από διάφορους φορείς. Οι νοσοκομειακές παιδιατρικές κλινικές ακολουθούν απαρέγκλιτα τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες του CDC και του ECDC. Βάσει αυτών, σε παιδικούς σταθμούς και νηπιαγωγεία η χημειοπροφύλαξη χορηγείται σε όλα τα παιδιά του τμήματος και όχι μόνο στα παρακείμενα, λόγω της ανωριμότητας στη διαχείριση των εκκρίσεων και της ανεξέλεγκτης κοινής χρήσης αντικειμένων σε αυτή την ηλικία. Αντίθετα, στα σχολεία μεγαλύτερων βαθμίδων (δημοτικό, γυμνάσιο, λύκειο), η προφύλαξη περιορίζεται αυστηρά στους συμμαθητές του ίδιου, του εμπρόσθιου και του οπίσθιου θρανίου.