Φούσκας Δ. – Παιδίατρος – Εμβολιασμοί Παιδικής Ηλικίας: Νέα Δεδομένα

Εισαγωγή: ο ρόλος των εμβολιασμών στη δημόσια υγεία και την παιδιατρική πράξη Στο βίντεο από 00:00

Οι εμβολιασμοί αποτελούν τον θεμέλιο λίθο της προληπτικής ιατρικής και καταλαμβάνουν κυρίαρχο μέρος της καθημερινής κλινικής άσκησης στην πρωτοβάθμια παιδιατρική φροντίδα. Η διαρκής προάσπιση της εμβολιαστικής κάλυψης αποτελεί βασικό μέλημα της κοινότητας των παιδιάτρων, ιδιαίτερα σε περιόδους όπου ανακύπτουν επιδημιολογικές προκλήσεις, όπως η έξαρση κρουσμάτων κοκκύτη (pertussis) στον γενικό πληθυσμό.

Στο πλαίσιο της προστασίας των ευάλωτων βρεφών, αναδεικνύεται η σημασία της στρατηγικής του «προστατευτικού κλωβού» (cocooning strategy), η οποία απαιτεί τον εμβολιασμό των ενηλίκων του άμεσου οικογενειακού και φροντιστικού περιβάλλοντος. Παράλληλα, οι μεταβολές στο θεσμικό πλαίσιο διενέργειας και συνταγογράφησης εμβολίων ενηλίκων από άλλους φορείς πρωτοβάθμιας φροντίδας ή επαγγελματίες υγείας υπογραμμίζουν τη διαρκή ανάγκη ενεργού συμμετοχής και εκπροσώπησης των παιδιάτρων στα επιστημονικά και γνωμοδοτικά όργανα χάραξης εμβολιαστικής πολιτικής.

Το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών: πλαίσιο, ευρωπαϊκή σύγκριση και επικείμενες επικαιροποιήσεις Στο βίντεο από 02:08

Στην Ελλάδα, το ισχύον Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμών (ΕΠΕ) Παιδιών και Εφήβων αποτελεί ένα από τα πλέον σύγχρονα, πλήρη και επιστημονικά επικαιροποιημένα εμβολιαστικά σχήματα σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο. Παρέχει καθολική και δωρεάν ασφαλιστική κάλυψη για ένα ευρύτατο φάσμα παθογόνων παραγόντων, υπερέχοντας σημαντικά έναντι των προγραμμάτων πολλών άλλων ευρωπαϊκών χωρών, παρά τις κατά καιρούς επιμέρους ενστάσεις ή καθυστερήσεις στην ένταξη συγκεκριμένων νέων σκευασμάτων.

Κατά τον Ιούνιο του 2024 είχε προγραμματιστεί η δημοσίευση της νέας αναθεώρησης του Παιδιατρικού ΕΠΕ, μετά τη σχετική ανακοίνωση του προγράμματος εμβολιασμών ενηλίκων από την Εθνική Επιτροπή Εμβολιασμών. Η επίσημη έκδοση της επικαιροποιημένης έκδοσης αναμένεται άμεσα, προκειμένου να ενσωματώσει νεότερα επιστημονικά δεδομένα, καινοτόμα εμβόλια και διαφοροποιήσεις στα δοσολογικά μεσοδιαστήματα.

Η διαχρονική επίδραση των εμβολίων στη δημόσια υγεία Στο βίντεο από 03:39

Στη διαδρομή της ιστορίας της ιατρικής, δύο παρεμβάσεις αναγνωρίζεται τεκμηριωμένα ότι επέφεραν τις βαθύτερες και πιο θεαματικές επιπτώσεις στη βελτίωση της δημόσιας υγείας παγκοσμίως:

• Η εξασφάλιση του καθαρού, πόσιμου νερού και των συνθηκών υγιεινής.
• Οι εμβολιασμοί.

Τα εμβόλια συνιστούν τον πλέον αποτελεσματικό, ασφαλή και οικονομικά αποδοτικό (cost-effective) τρόπο πρόληψης λοιμωδών νοσημάτων που ανακαλύφθηκε ποτέ στην ιστορία της ανθρωπότητας. Το επιστημονικό αυτό αξίωμα αποτελεί την πρωταρχική βάση τεκμηρίωσης για τον κλινικό παιδίατρο κατά την αντιμετώπιση του φαινομένου της εμβολιαστικής διστακτικότητας, των αμφιβολιών των γονέων και των ανυπόστατων αντιεμβολιαστικών θεωριών.

Ο Πίνακας 1 του Εθνικού Προγράμματος Εμβολιασμών Παιδιών και Εφήβων (όπως ίσχυε από το 2023) ορίζει με σαφήνεια τις συνιστώμενες ηλικίες έναρξης, τα μεσοδιαστήματα των δόσεων και τις αναμνηστικές χορηγήσεις, παρέχοντας το ρυθμιστικό πλαίσιο βάσει του οποίου οφείλει να καθοδηγείται η καθημερινή κλινική πρακτική, εν αναμονή των νεότερων τροποποιήσεων.

Επιδημιολογικό και οικονομικό αποτύπωμα του παιδιατρικού ΕΠΕ Στο βίντεο από 04:13

Πρόσφατα μαθηματικά μοντέλα και φαρμακοοικονομικές μελέτες που εκπονήθηκαν για το ελληνικό παιδιατρικό πρόγραμμα εμβολιασμών του 2023 (και ανακοινώθηκαν στο ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παιδιατρικών Λοιμώξεων — ESPID) τεκμηριώνουν το τεράστιο όφελος των εμβολιασμών για το σύστημα υγείας και την κοινωνία:

• Συνολική οικονομική εξοικονόμηση: 213 εκατομμύρια ευρώ για το έτος 2023.
• Απόδοση επένδυσης:
  • Για κάθε 1 € που δαπανάται σε παιδιατρικά εμβόλια, εξοικονομούνται 3,11 € άμεσου κόστους για το σύστημα υγείας.
  • Εξοικονομούνται συνολικά 8,67 € (άμεσο και έμμεσο κόστος, συμπεριλαμβανομένης της απώλειας παραγωγικότητας των γονέων λόγω απουσίας από την εργασία για φροντίδα νοσούντος τέκνου).
• Επιδημιολογική μείωση:
  • Επίτευξη μείωσης >85% στην επίπτωση για 12 από τα 14 παθογόνα που περιλαμβάνονται στο ΕΠΕ του 2023, σε σύγκριση με την προεμβολιαστική περίοδο.
  • Μείωση επίπτωσης λοιμώξεων από ροταϊό κατά 73,5%.
  • Μείωση διεισδυτικών πνευμονιοκοκκικών λοιμώξεων κατά 61,1%.
• Αποτροπή νοσηρότητας και θνητότητας στην Ελλάδα:
  • Απετράπησαν 289.000 κρούσματα λοιμωδών νοσημάτων.
  • Απετράπησαν 266 θάνατοι.
  • Διασώθηκαν 7.470 έτη ζωής (life-years saved).

Τα δεδομένα αυτά καταδεικνύουν επιστημονικά και οικονομοτεχνικά ότι οι ισχυρισμοί περί «υψηλού κόστους των εμβολίων για τα ασφαλιστικά ταμεία» στερούνται βάσης.

Γενικές αρχές και ορθή τεχνική εμβολιασμών Στο βίντεο από 06:00

Η επιτυχία του εμβολιασμού δεν εξαρτάται μόνο από την ποιότητα του σκευάσματος, αλλά και από την ορθή τεχνική χορήγησης, τη διατήρηση της ψυχρής αλυσίδας και την τήρηση των κανόνων μεσοδιαστημάτων.

Οδός χορήγησης εμβολίων

Όλα σχεδόν τα παιδιατρικά εμβόλια χορηγούνται βαθιά ενδομυϊκά (IM), με συγκεκριμένες εξαιρέσεις:

• Υποδορίως (SC):
  • Το εμβόλιο MMRV (ιλαράς, παρωτίτιδας, ερυθράς, ανεμοβλογιάς) και MMR-VaxPro (χορηγούνται SC, αν και δύνανται να χορηγηθούν και IM).
  • Το Priorix χορηγείται αυστηρά υποδορίως (SC).
• Ενδοδερμικά (ID):
  • Το εμβόλιο BCG (Bacillus Calmette-Guérin).
• Από του στόματος (PO):
  • Τα εμβόλια έναντι του ροταϊού (Rotarix, Rotateq).
• Ενδορρινικώς (IN):
  • Το αντιγριπικό εμβόλιο με ζώντες εξασθενημένους ιούς (LAIV-HPA), το οποίο διατίθεται διεθνώς.

Ανατομική θέση εμβολιασμού

• Βρέφη και παιδιά ηλικίας <12–18 μηνών: Χορήγηση στην προσθιοπλάγια επιφάνεια του μηρού (έξω πλατύς μυς — vastus lateralis).
• Παιδιά ηλικίας >18 μηνών και ενήλικες: Χορήγηση στον δελτοειδή μυ.

Κατά την ένεση στον μηρό, το βρέφος πρέπει να συγκρατείται κατάλληλα από τον γονέα στην αγκαλιά του, με το σκέλος σταθεροποιημένο. Για ενδομυϊκή χορήγηση η βελόνα εισάγεται υπό γωνία 90° ως προς την επιφάνεια του δέρματος, ενώ για υποδόρια χορήγηση υπό γωνία 45° με αναδίπλωση του δέρματος.

Επιλογή μεγέθους και διαμετρήματος βελόνας

Η επιλογή του μήκους και του εύρους (gauge) της βελόνας είναι κρίσιμη για να διασφαλιστεί ότι το εμβόλιο καταλήγει ενδομυϊκά και όχι στον υποδόριο λιπώδη ιστό (γεγονός που μειώνει την ανοσογονικότητα και αυξάνει τις τοπικές αντιδράσεις):

Οδός χορήγησης / Ηλικιακή ομάδα	Μήκος βελόνας	Διαμέτρημα (gauge)
Ενδομυϊκή (IM) — Βρέφη	2,5 cm (1 ίντσα)	22–23 G
Ενδομυϊκή (IM) — Νήπια / Μεγαλύτερα παιδιά	2,5–3,2 cm	20–22 G
Υποδόρια (SC) / Ενδοδερμική (ID)	1,5–2,5 cm	25–26 G

Σε υπέρβαρα ή παχύσαρκα παιδιά πρέπει να επιλέγεται μεγαλύτερη βελόνα ώστε να διαπεραστεί ο υποδόριος ιστός, ενώ σε πολύ ισχνά παιδιά απαιτείται προσοχή ώστε η βελόνα να μην προσκρούσει στο περιόστεο.

Εναλλαγή ιδιοσκευασμάτων

Ως γενικός κανόνας, η εναλλαγή ιδιοσκευασμάτων διαφορετικών κατασκευαστών για το ίδιο εμβόλιο είναι αποδεκτή, με σαφείς εξαιρέσεις:

1. Εμβολιασμός εφήβων έναντι της ηπατίτιδας Β: Μπορεί να ολοκληρωθεί είτε με 2 δόσεις HBvaxPRO (ειδικό σχήμα για εφήβους) είτε με 3 δόσεις Engerix-B.
2. Εμβόλια έναντι του ροταϊού: Τα δύο διαθέσιμα σκευάσματα (Rotateq και Rotarix) δεν πρέπει να εναλλάσσονται μεταξύ τους. Η σειρά πρέπει να ολοκληρώνεται με το σκεύασμα με το οποίο ξεκίνησε.

Συνθήκες συντήρησης και διαχείρισης

• Συνιστώμενη θερμοκρασία συντήρησης: 2–8 °C στην ψύξη (ποτέ στην κατάψυξη).
• Αντιγονική σταθερότητα: 18 μήνες έως 2 χρόνια από την παρασκευή.
• Άμεση χρήση μετά την επανασύσταση λυοφιλοποιημένων σκευασμάτων.
• Οπτικός έλεγχος: Προσοχή σε νεφελώδη ή κοκκώδη όψη ή ανεπιθύμητη μεταβολή χρώματος πριν από την ένεση.

Διαχείριση καθυστερήσεων, μεσοδιαστημάτων και αντενδείξεων Στο βίντεο από 08:30

Καθυστέρηση ή παράλειψη δόσης

Η καθυστέρηση στη χορήγηση μιας δόσης δεν ακυρώνει την ισχύ των προηγούμενων δόσεων. Η σειρά των εμβολίων ουδέποτε αρχίζει εκ νέου από την αρχή. Το ανοσολογικό σύστημα διαθέτει μνήμη μέσω των ειδικών λεμφοκυττάρων. Ο εμβολιασμός συνεχίζεται κανονικά από το σημείο όπου είχε διακοπεί, ανεξάρτητα από το χρονικό διάστημα που μεσολάβησε.

Μεσοδιαστήματα δόσεων

• Αύξηση μεσοδιαστήματος: Η παράταση του διαστήματος μεταξύ δύο δόσεων δεν μειώνει την τελική αποτελεσματικότητα ή την ανοσογονικότητα του εμβολίου.
• Μείωση μεσοδιαστήματος: Η μείωση του ελάχιστου μεσοδιαστήματος απαγορεύεται, διότι παρεμβαίνει αρνητικά στην αντισωματική απόκριση.
• Χορήγηση δύο ζώντων παρεντερικών εμβολίων: Πρέπει να χορηγούνται είτε ταυτόχρονα (την ίδια ημέρα σε διαφορετικά σημεία) είτε με μεσοδιάστημα ≥30 ημερών. Εάν χορηγηθούν σε διάστημα <30 ημερών, το δεύτερο εμβόλιο θεωρείται άκυρο και πρέπει να επαναληφθεί τουλάχιστον 4 εβδομάδες αργότερα. Εξαίρεση αποτελεί η συγχορήγηση εμβολίου κίτρινου πυρετού μετά από εμβόλιο ιλαράς.
• Αδρανοποιημένα εμβόλια: Δεν επηρεάζουν την ανοσολογική απάντηση άλλων εμβολίων (αδρανοποιημένων ή ζώντων) και μπορούν να χορηγηθούν σε οποιοδήποτε χρονικό διάστημα (πριν, ταυτόχρονα ή μετά).

Εμβολιασμός και μητρικός θηλασμός

Ο εμβολιασμός μητέρας και βρέφους πραγματοποιείται ελεύθερα χωρίς κανέναν περιορισμό:

• Οι ιοί των εμβολίων δεν προκαλούν νόσηση στο θηλάζον βρέφος.
• Τα αντισώματα IgA του μητρικού γάλακτος δεν παρεμβαίνουν στη διαδικασία της ανοσοποίησης.

Καταστάσεις που ΔΕΝ αποτελούν αντενδείξεις εμβολιασμού

Πολύ συχνά στην κλινική πράξη σημειώνονται εσφαλμένες αναβολές εμβολιασμών. Δεν αποτελούν αντενδείξεις:

• Ήπια νόσος με χαμηλό/μέτριο πυρετό ή ήπια διάρροια.
• Ταυτόχρονη θεραπεία με αντιβιοτικά.
• Πρόσφατη έκθεση σε λοιμώδες νόσημα.
• Τοπική αντίδραση (ερυθρότητα, οίδημα, ήπιος πόνος) σε προηγούμενη δόση.
• Πυρετός <40 °C μετά από προηγούμενη δόση.
• Ατομικό ή οικογενειακό ιστορικό ατοπίας ή αλλεργιών.
• Εγκυμοσύνη μητέρας ή άλλου μέλους της οικογένειας του βρέφους.
• Οικογενειακό ιστορικό επιληψίας ή σπασμών (αφορά εμβόλια κοκκύτη ή ιλαράς).
• Ανοσοκαταστολή σε άτομο του οικογενειακού περιβάλλοντος.
• Οικογενειακό ιστορικό συνδρόμου αιφνίδιου βρεφικού θανάτου (SIDS).
• Δυστροφία / κακή θρέψη.
• Προωρότητα: Τα πρόωρα νεογνά (ανεξαρτήτως βάρους γέννησης) πρέπει να εμβολιάζονται με βάση τη χρονολογική τους ηλικία, στο ίδιο χρονοδιάγραμμα και με τις ίδιες πλήρεις δόσεις όπως τα τελειόμηνα βρέφη.

Κανένα εμβόλιο δεν είναι 100% ασφαλές και κανένα εμβόλιο δεν είναι 100% αποτελεσματικό, ωστόσο το ισοζύγιο οφέλους-κινδύνου παραμένει συντριπτικά υπέρ του εμβολιασμού.

Εμβόλιο ηπατίτιδας Β (HepB) Στο βίντεο από 10:57

Βασικές οδηγίες και ειδικά σχήματα

• Νεογνά από μητέρες HBsAg(+): Χορήγηση της 1ης δόσης μονοδύναμου εμβολίου HepB και 0,5 ml υπεράνοσης γ-σφαιρίνης έναντι της ηπατίτιδας Β (HBIG) εντός των πρώτων 12 ωρών από τη γέννηση, σε διαφορετικά ανατομικά σημεία. Ακολουθεί έλεγχος αντισωμάτων (anti-HBs) και HBsAg σε ηλικία 9–12 μηνών.
• Νεογνά από μητέρες με άγνωστη κατάσταση HBsAg: Χορήγηση της 1ης δόσης HepB εντός 12 ωρών, άμεσος έλεγχος της μητέρας και, εφόσον βγει θετική, χορήγηση HBIG στο νεογνό το ταχύτερο δυνατό (το αργότερο εντός 7 ημερών).
• Βρέφη χαμηλού βάρους γέννησης (<2.000 g): Εάν εμβολιαστούν στη γέννηση, απαιτείται σχήμα 4 δόσεων (η δόση της γέννησης δεν προσμετράται στις τρεις βασικές δόσεις).
• Γενικός πληθυσμός: Σχήμα 3 δόσεων (σε ηλικίες 0, 1 και 6 μηνών) ή ενσωμάτωση στο πολυδύναμο εξαπλό εμβόλιο (συνήθως σε ηλικίες 2, 4 και 6–18 μηνών). Η τελευταία δόση δεν πρέπει να χορηγείται πριν από την ηλικία των 24 εβδομάδων (6 μηνών).

Νεότερο εμβόλιο HepB με ανοσοενισχυτικό (Heplisav-B)

Στις ΗΠΑ κυκλοφορεί και έχει λάβει σύσταση από το ACIP (Advisory Committee on Immunization Practices) το εμβόλιο HepB-CpG (Heplisav-B) για ενήλικες:

• Χορηγείται σε σχήμα μόλις 2 δόσεων (σε μήνες 0 και 1).
• Περιέχει το συνθετικό ανοσοενισχυτικό CpG (ολιγοδεοξυνουκλεοτίδιο), το οποίο διεγείρει τους υποδοχείς TLR-9.
• Σε 4 τυχαιοποιημένες ελεγχόμενες μελέτες αποτελεσματικότητας και 6 μελέτες ασφάλειας, επέτυχε προστατευτικούς τίτλους αντισωμάτων (anti-HBs ≥10 mIU/ml) στο 90–100% των εμβολιασθέντων, έναντι 70,5–90,2% του συμβατικού εμβολίου Engerix-B.

Πολυδύναμα εμβόλια (DTaP, IPV, Hib) Στο βίντεο από 12:02

Εμβόλιο διφθερίτιδας, τετάνου, ακυτταρικό κοκκύτη (DTaP / Tdap)

• Βασικός εμβολιασμός: Χορηγούνται 5 δόσεις DTaP (μικρότερη ηλικία έναρξης: 6 εβδομάδες).
  • 1η, 2η, 3η δόση στη βρεφική ηλικία.
  • 4η δόση σε ηλικία 15–18 μηνών (μπορεί να δοθεί από τους 12 μήνες, εφόσον έχουν παρέλθει 6 μήνες από την 3η δόση).
  • 5η δόση σε ηλικία 4–6 ετών.
• Αναμνηστική δόση εφήβων/ενηλίκων (Tdap): Χορηγείται σε ηλικία 11–12 ετών (ή έως 18 ετών), περιέχοντας μειωμένη ποσότητα διφθεριτικής τοξίνης και αντιγόνων κοκκύτη (d και ap) για αποφυγή υπερβολικών τοπικών αντιδράσεων.
• Στην Ελλάδα, τα πολυδύναμα σκευάσματα χορηγούνται ως εξαπλά (DTaP-IPV-HepB-Hib) ή πενταπλά (DTaP-IPV-Hib).

Εμβόλιο πολιομυελίτιδας (IPV)

Χορηγείται αποκλειστικά το ενέσιμο αδρανοποιημένο εμβόλιο (IPV). Απαιτούνται 4 δόσεις. Εάν η 4η δόση χορηγηθεί πριν από την ηλικία των 4 ετών, απαιτείται μία επιπλέον δόση στην ηλικία των 4–6 ετών.

Εμβόλιο αιμόφιλου ινφλουέντζας τύπου b (Hib)

Χορηγείται στα βρέφη σε σχήμα 3 δόσεων με μεσοδιάστημα 2 μηνών και 1 αναμνηστική δόση στους 12–15 μήνες. Δεν συνιστάται η έναρξη ή συνέχιση του εμβολιασμού Hib σε υγιή παιδιά ηλικίας άνω των 59 μηνών (5 ετών), καθώς αποκτούν φυσική ανοσία.

Πνευμονιοκοκκικά εμβόλια (PCV13, PCV15, PCV20, PCV21) Στο βίντεο από 12:40

Ο πνευμονιόκοκκος (Streptococcus pneumoniae) είναι θετικός κατά Gram κόκκος με περισσότερους από 100 οροτύπους, υπεύθυνος για σοβαρή διεισδυτική πνευμονιοκοκκική νόσο (IPD) — μηνιγγίτιδα, βακτηριαιμία, πνευμονία με εμπύημα.

Διαθέσιμα συζευγμένα εμβόλια

Τα συζευγμένα εμβόλια (PCV) διεγείρουν T-εξαρτώμενη ανοσολογική απάντηση, επάγουν ανοσολογική μνήμη και αναστέλλουν την αποίκιση του ρινοφάρυγγα, προσφέροντας τόσο άμεση προστασία όσο και έμμεση συλλογική ανοσία (herd immunity).

• PCV13 (Prevenar 13): Περιλαμβάνει τους οροτύπους 1, 3, 4, 5, 6A, 6B, 7F, 9V, 14, 18C, 19A, 19F, 23F.
• PCV15 (Vaxneuvance): Περιλαμβάνει τους 13 οροτύπους του PCV13 συν τους 22F και 33F. Οι δύο αυτοί πρόσθετοι ορότυποι ευθύνονται για το 13% των περιπτώσεων διεισδυτικής νόσου.
• PCV20 (Prevenar 20 / Apexxnar): Περιλαμβάνει τους οροτύπους του PCV13 συν 7 επιπλέον οροτύπους (8, 10A, 11A, 12F, 15B, 22F, 33F), οι οποίοι ευθύνονται για το 28% της IPD.
• Σχήμα χορήγησης στην Ελλάδα: 3 δόσεις συνολικά (σχήμα 2+1: στους 2, 4 και 12–15 μήνες). Στις ΗΠΑ εφαρμόζεται σχήμα 3+1 (στους 2, 4, 6 και 12–15 μήνες).

Ανοσολογικά δεδομένα και προβληματισμοί

• Στο PCV15, η ανοσογονικότητα για τους κοινούς 13 οροτύπους είναι συγκρίσιμη με το PCV13, ενώ προσφέρει υπερέχουσα προστασία για τον ορότυπο 3.
• Στο PCV20, παρατηρήθηκαν αριθμητικά ελαφρώς χαμηλότεροι γεωμετρικοί μέσοι τίτλοι (GMT) αντισωμάτων σε κάποιους κοινούς οροτύπους σε σχέση με το PCV13, ενώ για τον ορότυπο 8 δεν επιτεύχθηκε το προκαθορισμένο στατιστικό κριτήριο μη κατωτερότητας. Η κλινική σημασία αυτών των ευρημάτων παραμένει άγνωστη, ωστόσο η έγκριση δόθηκε βάσει συνολικής μη κατωτερότητας.

Το νέο 21-δύναμο εμβόλιο (PCV21 — Capvaxive)

Πρόσφατα εγκρίθηκε από το FDA των ΗΠΑ το συζευγμένο πνευμονιοκοκκικό εμβόλιο PCV21 (Capvaxive της MSD), ειδικά σχεδιασμένο για ενήλικες:

• Περιέχει 21 οροτύπους, εκ των οποίων οι 8 είναι μοναδικοί και δεν περιλαμβάνονται σε κανένα άλλο κυκλοφορούν εμβόλιο.
• Σύμφωνα με δεδομένα του CDC, σε ενήλικες ≥50 ετών καλύπτει το 84% των στελεχών διεισδυτικής πνευμονιοκοκκικής νόσου (έναντι 52% που καλύπτει το PCV20).
• Σε ενήλικες ≥65 ετών καλύπτει το 85% της IPD (έναντι 51% του PCV20).

Μηνιγγιτιδοκοκκικά εμβόλια (MenACWY, MenB, MenABCWY) Στο βίντεο από 17:40

Ο μηνιγγιτιδόκοκκος (Neisseria meningitidis) διαθέτει 12 οροομάδες, με κυριότερες τις A, B, C, W135, Y και X.

Τετραδύναμα συζευγμένα εμβόλια MenACWY

• Στην Ελλάδα χορηγούνται τα συζευγμένα σκευάσματα Menveo, Nimenrix και MenQuadfi.
• Σύσταση ρουτίνας: 1 δόση στην ηλικία των 11–12 ετών (με αναπλήρωση έως τα 18 έτη).
• Χορηγούνται επίσης από τη βρεφική ηλικία σε ομάδες υψηλού κινδύνου (ασπληνία, ανεπάρκεια τελικών κλασμάτων συμπληρώματος, θεραπεία με eculizumab κ.ά.).

Εμβόλια μηνιγγιτιδοκόκκου οροομάδας Β (MenB)

• Σκευάσματα:
  1. 4CMenB (Bexsero): 4 ανασυνδυασμένα πρωτεϊνικά αντιγόνα (χορηγείται από την ηλικία των 2 μηνών).
  2. MenB-FHbp (Trumenba): 2 παραλλαγές της λιποπρωτεΐνης πρόσδεσης του παράγοντα H (χορηγείται από την ηλικία των 10 ετών).
• Τα εμβόλια MenB διαφορετικών εταιρειών ΔΕΝ είναι εναλλάξιμα.
• Ένταξη στο ΕΠΕ: Αποζημιώνεται πλήρως σε ομάδες υψηλού κινδύνου (ανατομική/λειτουργική ασπληνία, δρεπανοκυτταρική νόσο, ανοσοανεπάρκειες).
• Σύσταση ACIP: Μπορεί να χορηγηθεί κατόπιν κοινής κλινικής απόφασης (shared clinical decision-making) σε άτομα ηλικίας 16–23 ετών (προτιμώμενη ηλικία 16–18 ετών) χωρίς υποκείμενα νοσήματα, για ατομική προστασία. Τονίζεται η κρισιμότητα εμβολιασμού των εφήβων και νεαρών ενηλίκων (όπως φοιτητές), ιδίως μετά από σοβαρά περιστατικά κεραυνοβόλου μηνιγγιτιδοκοκκαιμίας με ακρωτηριασμούς.

Νεότερο πενταδύναμο εμβόλιο MenABCWY (Penbraya)

Εγκρίθηκε από το FDA (2023) το πρώτο πενταδύναμο μηνιγγιτιδοκοκκικό εμβόλιο (Penbraya της Pfizer):

• Συνδυάζει τα συστατικά του MenACWY-TT (Nimenrix) και του MenB-FHbp (Trumenba).
• Ενδείκνυται για άτομα ηλικίας 10–25 ετών, απλοποιώντας σημαντικά τον εμβολιασμό των εφήβων έναντι και των 5 κύριων οροομάδων (A, B, C, W, Y) με λιγότερες ενέσεις.

Εμβόλια MMR, ανεμοβλογιάς και ροταϊού Στο βίντεο από 20:01

Εμβόλιο ιλαράς, παρωτίτιδας, ερυθράς (MMR)

• Σχήμα: 1η δόση στους 12 μήνες, 2η δόση σε ηλικία 24–47 μηνών (μπορεί να δοθεί νωρίτερα, με ελάχιστο μεσοδιάστημα 4 εβδομάδων από την 1η).
• Βρέφη 6–11 μηνών σε περιόδους επιδημίας ή πριν από ταξίδι στο εξωτερικό: Χορηγείται 1 δόση MMR (δόση 0), η οποία όμως δεν προσμετράται στο βασικό σχήμα και πρέπει να επαναληφθεί μετά τους 12 μήνες με 2 δόσεις.
• Αλλεργία στο αυγό: Το εμβόλιο MMR παρασκευάζεται σε κυτταροκαλλιέργειες ινοβλαστών εμβρύου κοτόπουλου και περιέχει απειροελάχιστες έως μηδαμινές ποσότητες πρωτεΐνης αυγού. Ως εκ τούτου, το ιστορικό αλλεργίας στο αυγό (ακόμη και σοβαρής αναφυλαξίας) ΔΕΝ αποτελεί αντένδειξη για τον εμβολιασμό με MMR.

Εμβόλιο ανεμοβλογιάς (VAR)

Χορηγείται σε 2 δόσεις από την ηλικία των 12 μηνών, είτε ως μονοδύναμο είτε ως τετραπλό MMRV.

Εμβόλιο ροταϊού (RV)

• Σκευάσματα:
  • Rotarix (RV1): Μονοδύναμο ανθρώπινο, 2 δόσεις (στους 2 και 4 μήνες).
  • Rotateq (RV5): Πενταδύναμο ανθρώπινο-βόειο ανασυνδυασμένο, 3 δόσεις (στους 2, 4 και 6 μήνες).
• Χρονικοί περιορισμοί: Η 1η δόση πρέπει να χορηγείται το αργότερο έως την ηλικία των 15 εβδομάδων (3,5 μηνών) και όλες οι δόσεις πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί αυστηρά έως την ηλικία των 8 μηνών (32 εβδομάδων).
• Αντενδείξεις: Ιστορικό εγκολεασμού, σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια (SCID) και σοβαρή αλλεργική αντίδραση σε προηγούμενη δόση. Η προωρότητα δεν αποτελεί αντένδειξη.

Εμβόλιο έναντι του ιού των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) Στο βίντεο από 23:15

Το 9-δύναμο εμβόλιο Gardasil 9 (προστατεύει από τους οροτύπους 6, 11, 16, 18, 31, 33, 45, 52, 58):

• Ηλικία έναρξης: Από την ηλικία των 9 ετών (συνιστάται σε αγόρια και κορίτσια 9–14 ετών σε σχήμα 2 δόσεων με μεσοδιάστημα 0, 6 μηνών).
• Ηλικίες ≥15 ετών: Μέχρι πρότινος απαιτούνταν 3 δόσεις (0, 1–2, 6 μήνες). Ωστόσο, τα νεότερα διεθνή δεδομένα και οι τάσεις του ACIP υποστηρίζουν ότι το σχήμα 2 δόσεων παρέχει επαρκή προστασία για όλους έως την ηλικία των 26 ετών.
• Επέκταση αποζημίωσης στην Ελλάδα: Το εμβόλιο χορηγείται δωρεάν σε αγόρια και κορίτσια. Η μεταβατική αποζημίωση για αγόρια 15–18 ετών (που είχε οριστεί αρχικά έως 31.12.2024) επεκτείνεται και για το 2025.
• Ενήλικες 27–45 ετών: Το όφελος δημόσιας υγείας είναι περιορισμένο, αλλά μπορεί να συζητηθεί κατόπιν κοινής κλινικής απόφασης. Δεν έχει ένδειξη σε άτομα >45 ετών.
• Έλεγχος: Δεν συνιστάται προεμβολιαστικό τεστ (Pap test ή HPV-DNA test).
• Εγκυμοσύνη και θηλασμός: Εάν διαπιστωθεί κύηση, ο εμβολιασμός αναβάλλεται για μετά τον τοκετό (δεν απαιτείται ωστόσο τεστ κυήσεως πριν τη χορήγηση). Ο θηλασμός δεν αποτελεί αντένδειξη.

Εμβόλιο φυματίωσης (BCG) και έλεγχος με δερμοαντίδραση Mantoux Στο βίντεο από 26:15

Εμβόλιο φυματίωσης (BCG)

Ο εμβολιασμός έναντι της φυματίωσης με το εμβόλιο BCG (Bacillus Calmette-Guérin) δεν εφαρμόζεται πλέον καθολικά, αλλά απευθύνεται σε σαφώς καθορισμένες ομάδες αυξημένου κινδύνου:

• Νεογνά αυξημένου κινδύνου: Η πρόληψη της φυματίωσης συνιστάται να διενεργείται με εμβολιασμό BCG κατά τη γέννηση (συνήθως εντός των πρώτων 40 ημερών ζωής στα μαιευτήρια).
• Βρέφη και παιδιά έως 5 ετών: Ο εμβολιασμός συνιστάται επίσης σε ανεμβολίαστα βρέφη και παιδιά ηλικίας έως 5 ετών που ανήκουν σε ομάδες υψηλού κινδύνου έκθεσης.
• Οδός χορήγησης: Το εμβόλιο χορηγείται αυστηρά ενδοδερμικά (ID).

Δερμοαντίδραση Mantoux

Η διενέργεια της φυματινοαντίδρασης Mantoux ως προληπτικού ελέγχου διέπεται από συγκεκριμένες αρχές:

• Συνιστάται αποκλειστικά σε βρέφη και παιδιά που ανήκουν σε ομάδες αυξημένου κινδύνου μόλυνσης ή σε περιπτώσεις πιθανής έκθεσης σε πάσχοντα, κατά την κλινική κρίση του θεράποντος ιατρού. Έχει καταργηθεί ο παλαιότερος μαζικός προληπτικός έλεγχος ρουτίνας σε υγιή παιδιά κατά την είσοδο σε βρεφονηπιακούς σταθμούς ή νηπιαγωγεία.
• Κλινικός κανόνας: Η διενέργεια φυματινοαντίδρασης δεν αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη χορήγηση κανενός εμβολίου.

Αλληλεπίδραση Mantoux και εμβολιασμών

• Ταυτόχρονη χορήγηση: Είναι απολύτως εφικτή και ασφαλής η ταυτόχρονη διενέργεια της δερμοαντίδρασης Mantoux με οποιοδήποτε εμβόλιο (αδρανοποιημένο ή ζων εξασθενημένο).
• Πρόσκαιρη αρνητικοποίηση: Η χορήγηση εμβολίου που περιέχει ζώντα εξασθενημένο ιό ιλαράς (όπως το MMR) μπορεί να προκαλέσει παροδική καταστολή της κυτταρικής ανοσίας και ψευδώς αρνητική Mantoux για διάστημα 4–6 εβδομάδων.
• Χρονικός διαχωρισμός: Εάν η δερμοαντίδραση Mantoux δεν πραγματοποιηθεί ταυτόχρονα με τον εμβολιασμό, συνιστάται να μεσολαβεί διάστημα τουλάχιστον 4–6 εβδομάδων μετά τη χορήγηση εμβολίων MMR, ανεμοβλογιάς (VAR) ή κίτρινου πυρετού προτού εφαρμοστεί ο έλεγχος.

Προοπτικές εμβολιασμού έναντι του αναπνευστικού συγκυτιακού ιού (RSV) Στο βίντεο από 27:25

Σημαντική εξέλιξη στην προληπτική ιατρική αποτελεί η ανάπτυξη εμβολίων έναντι του αναπνευστικού συγκυτιακού ιού (Respiratory Syncytial Virus – RSV):

• Τα εμβόλια έχουν ήδη εγκριθεί από τον FDA στις ΗΠΑ, ενώ εκκρεμούν οι διαδικασίες τελικής ενσωμάτωσης στα ευρωπαϊκά και εθνικά προγράμματα.
• Στρατηγική μητρικού εμβολιασμού: Το εμβόλιο προορίζεται για χορήγηση κατά την εγκυμοσύνη (κατ' αντιστοιχία με τον εμβολιασμό Tdap για τον κοκκύτη), επιτυγχάνοντας διαπλακουντιακή μεταφορά προστατευτικών εξουδετερωτικών αντισωμάτων στο έμβρυο. Στόχος είναι η άμεση παθητική προστασία του νεογνού και του μικρού βρέφους κατά τους πρώτους μήνες της ζωής, διάστημα κατά το οποίο ο RSV προκαλεί σοβαρή βρογχιολίτιδα, λοιμώξεις κατώτερου αναπνευστικού και υψηλά ποσοστά νοσηλειών.
• Η εφαρμογή του εμβολιασμού των εγκύων αναμένεται να αποτελέσει καθοριστικό παράγοντα μείωσης της παιδιατρικής νοσηρότητας.

Καταχώριση στο Εθνικό Μητρώο Εμβολιασμών Στο βίντεο από 28:04

Υπογραμμίζεται η κεφαλαιώδης υποχρέωση των παιδιάτρων να καταχωρίζουν πιστά όλες τις εμβολιαστικές πράξεις στο Εθνικό Μητρώο Εμβολιασμών:

• Καταγράφονται τόσο οι νέοι εμβολιασμοί που εκτελούνται στο ιατρείο όσο και το ιστορικό παλαιότερων δόσεων των παιδιών.
• Η ηλεκτρονική αποτύπωση διασφαλίζει τη διαχρονική παρακολούθηση της εμβολιαστικής κάλυψης, αποτρέπει παραλείψεις ή άσκοπες επαναλήψεις δόσεων και συνιστά ουσιαστική διασφάλιση της δημόσιας υγείας.