Τράμμα Δ. – Παιδονεφρολόγος – Νιτροφουραντοΐνη: Η Κορυφαία Λύση στη Χημειοπροφύλαξη των Ουρολοιμώξεων
Οι σύγχρονες ενδείξεις χημειοπροφύλαξης στις ουρολοιμώξεις και ο ρόλος της νιτροφουραντοΐνης έναντι της μικροβιακής αντοχής στα παιδιά.
Το βίντεο φορτώνει από το YouTube μόλις πατήσετε αναπαραγωγή. Άνοιγμα στο YouTube (νέα καρτέλα)
Κεφάλαια της ομιλίας — το κλικ ξεκινά το βίντεο από εκεί
- 00:00 Εισαγωγή και προβληματισμοί στη χημειοπροφύλαξη των ουρολοιμώξεων
- 02:11 Θεραπευτικές επιλογές στην κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση
- 04:37 Ενδείξεις και αλγόριθμοι έναρξης αντιβιοτικής προφύλαξης
- 06:19 Τα δεδομένα της μελέτης PREDICT
- 07:56 Επιλογή του κατάλληλου αντιμικροβιακού παράγοντα
- 08:53 Οι κατευθυντήριες οδηγίες του NICE
- 11:30 Μικροβιακή αντοχή και σύγκριση τριμεθοπρίμης με νιτροφουραντοΐνη
- 13:04 Κατευθυντήριες οδηγίες της ESPID για επιπλεγμένες ουρολοιμώξεις
- 16:11 Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2024
- 17:21 Φαρμακολογικά πλεονεκτήματα και χαρακτηριστικά της νιτροφουραντοΐνης
- 18:51 Η σημασία του σιροπιού νιτροφουραντοΐνης στην παιδιατρική πράξη
Περίληψη (Abstract)
Εισαγωγή: Η αντιβιοτική προφύλαξη (χημειοπροφύλαξη) των ουρολοιμώξεων στα παιδιά αποτελεί διαχρονικό πεδίο επιστημονικών αντιπαραθέσεων, ιδιαίτερα ως προς την πραγματική της χρησιμότητα στην πρόληψη των νεφρικών ουλών και τον κίνδυνο ανάπτυξης ανθεκτικών μικροβιακών στελεχών.
Σκοπός: Η παρούσα εισήγηση παρουσιάζει τα νεότερα βιβλιογραφικά δεδομένα, τις διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες και τις ενδείξεις χορήγησης αντιμικροβιακής προφύλαξης στα παιδιά, εστιάζοντας στην υπεροχή και την ασφάλεια της νιτροφουραντοΐνης.
Περιεχόμενο: Αναλύονται οι τρέχουσες συστάσεις για τη διαχείριση της κυστεοουρητηρικής παλινδρόμησης (ΚΟΥΠ) και των επιπλεγμένων ουρολοιμώξεων. Υπογραμμίζεται ότι η προφύλαξη δεν τροποποιεί τη συχνότητα σχηματισμού νεφρικών ουλών, αλλά στοχεύει στην αποτροπή εμπύρετων υποτροπών. Παρουσιάζονται τα ευρήματα της πολυκεντρικής ευρωπαϊκής μελέτης PREDICT, σύμφωνα με την οποία ο αριθμός ασθενών που απαιτείται να λάβουν θεραπεία (NNT) για 2 έτη ώστε να προληφθεί μία ουρολοίμωξη είναι 7, ενώ τα παιδιά υπό προφύλαξη εμφάνισαν λοιμώξεις από ανθεκτικότερα παθογόνα. Απορρίπτεται η χρήση β-λακταμικών αντιβιοτικών λόγω επαγωγής αντοχής, πλην των νεογνών και βρεφών κάτω των 2 μηνών (όπου προτείνεται η αμοξυκιλλίνη). Για μεγαλύτερα παιδιά, η τριμεθοπρίμη και η νιτροφουραντοΐνη συνιστούν τις πρώτες επιλογές, με τη νιτροφουραντοΐνη να πλεονεκτεί δραστικά λόγω εξαιρετικά χαμηλών ποσοστών αντοχής έναντι των ουροπαθογόνων (συμπεριλαμβανομένων στελεχών παραγωγής ESBL), απουσίας επίδρασης στο εντερικό μικροβίωμα και στοχευμένης δράσης στο κατώτερο ουροποιητικό. Τέλος, αναδεικνύεται η σημασία της διαθεσιμότητας του σκευάσματος σε πόσιμο εναιώρημα (σιρόπι), το οποίο επιτρέπει ασφαλή και ακριβή δοσολογία στα παιδιά.
Συμπεράσματα: Η αντιβιοτική προφύλαξη πρέπει να εξατομικεύεται αυστηρά και να διαρκεί το ελάχιστο απαραίτητο διάστημα (3–6 μήνες έως 1–2 έτη). Η νιτροφουραντοΐνη αποτελεί το αντιμικροβιακό πρώτης επιλογής άνω των 2–3 μηνών, διατηρώντας υψηλή αποτελεσματικότητα και ελάχιστη επίπτωση στη μικροβιακή αντοχή.
Λέξεις-κλειδιά: νιτροφουραντοΐνη, χημειοπροφύλαξη, ουρολοίμωξη, κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση, τριμεθοπρίμη, μικροβιακή αντοχή
Κύρια σημεία
- Η χορήγηση χημειοπροφύλαξης δεν φαίνεται από τις μελέτες των τελευταίων δεκαετιών να μειώνει την εμφάνιση νέων νεφρικών ουλών, αλλά αποσκοπεί αποκλειστικά στη μείωση των εμπύρετων υποτροπών της ουρολοίμωξης.
- Στην κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση (ΚΟΥΠ), η προφύλαξη δικαιολογείται σε υψηλό βαθμό (βαθμοί III–V) ή σε βρέφη κάτω των 12 μηνών με ιστορικό προηγηθείσας ουρολοίμωξης, ενώ σε μεγαλύτερα παιδιά απαιτείται η συνύπαρξη υποτροπών, δυσλειτουργίας κύστης/εντέρου ή προϋπαρχουσών ουλών.
- Η διάρκεια της αντιβιοτικής προφύλαξης δεν πρέπει να ξεπερνά τα 1–2 έτη (ή τους 3–6 μήνες σε επιπλεγμένες περιπτώσεις χωρίς επανεκτίμηση), καθώς μετά τη διακοπή της επανεξετάζεται η ένδειξη χειρουργικής αντιμετώπισης.
- Τα β-λακταμικά αντιβιοτικά αντενδείκνυνται για μακροχρόνια προφύλαξη λόγω ταχείας ανάπτυξης μικροβιακής αντοχής· εξαίρεση αποτελούν τα νεογνά και τα βρέφη κάτω των 2 μηνών, όπου χορηγείται αμοξυκιλλίνη.
- Η νιτροφουραντοΐνη και η τριμεθοπρίμη αποτελούν τις πρώτες επιλογές για παιδιά άνω των 2–3 μηνών, με τη νιτροφουραντοΐνη να υπερέχει σημαντικά σε αποτελεσματικότητα και σε χαμηλά ποσοστά αντοχής των ουροπαθογόνων.
- Η νιτροφουραντοΐνη δεν διαταράσσει τη χλωρίδα του εντέρου επειδή δεν επιτυγχάνει υψηλές συγκεντρώσεις στον ορό, ενώ η απορρόφηση και οι ουρικές της συγκεντρώσεις αυξάνονται κατά 40% όταν λαμβάνεται μαζί με τροφή.
- Η διάθεση της νιτροφουραντοΐνης υπό μορφή σιροπιού εξασφαλίζει ακρίβεια στον δοσολογικό προσδιορισμό, σταθερότητα και ασφαλή χορήγηση σε βρέφη και μικρά παιδιά.
Εισαγωγή και προβληματισμοί στη χημειοπροφύλαξη των ουρολοιμώξεων Στο βίντεο από 00:00
Η χημειοπροφύλαξη —ή ορθότερα, η αντιβιοτική προφύλαξη— στις λοιμώξεις του ουροποιητικού συστήματος αποτελεί ένα από τα πλέον συζητημένα και αμφιλεγόμενα πεδία στην παιδιατρική και την παιδιατρική νεφρολογία εδώ και δεκαετίες. Ο όρος «χημειοπροφύλαξη» συχνά προκαλεί ανησυχία στους γονείς, καθώς συνειρμικά παραπέμπει σε χημειοθεραπεία, γεγονός που καθιστά προτιμότερη την κλινική χρήση του όρου «αντιβιοτική προφύλαξη».
Ιστορικά, η χορήγηση αντιβιοτικής προφύλαξης βασίστηκε στο αξίωμα ότι η πρόληψη των επεισοδίων οξείας πυελονεφρίτιδας, ιδιαίτερα σε παιδιά με κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση (ΚΟΥΠ / vesicoureteral reflux – VUR) σοβαρού βαθμού (βαθμοί III, IV και V), αποτρέπει τον σχηματισμό μόνιμων νεφρικών ουλών. Ο τελικός στόχος ήταν πάντοτε η προστασία του νεφρικού παρεγχύματος από ουλές που θα μπορούσαν να οδηγήσουν μακροπρόθεσμα σε υπέρταση ή χρόνια νεφρική νόσο.
Ωστόσο, η συστηματική ανάλυση των μελετών που έχουν διεξαχθεί από τη δεκαετία του 1970 έως σήμερα καταδεικνύει μια διαφορετική πραγματικότητα: ανεξάρτητα από το εάν χορηγήθηκε χημειοπροφύλαξη ή όχι, και ανεξάρτητα από τη συχνότητα των επεισοδίων ουρολοίμωξης, δεν διαπιστώθηκε ουσιαστική διαφορά στον τελικό αριθμό και στην έκταση των νεφρικών ουλών. Αυτό το εύρημα έχει τροφοδοτήσει έναν εκτεταμένο διεθνή διάλογο σχετικά με το εάν, σε ποιους ακριβώς ασθενείς και για ποιο χρονικό διάστημα έχει πραγματικό κλινικό όφελος η μακροχρόνια χορήγηση αντιμικροβιακής αγωγής.
Θεραπευτικές επιλογές στην κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση Στο βίντεο από 02:11
Σε ανασκόπηση των Kjell Tullus και Nader Shaikh στο περιοδικό Lancet (2020), επισημαίνεται ότι η αντιμετώπιση των παιδιών με κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση παραμένει αμφιλεγόμενη. Στην κλινική πράξη υπάρχουν τρεις διαθέσιμες θεραπευτικές προσεγγίσεις:
- Χειρουργική διόρθωση της παλινδρόμησης (ανοικτή ή ενδοσκοπική επέμβαση).
- Μακροχρόνια χορήγηση αντιμικροβιακής προφύλαξης.
- Στενή και προσεκτική κλινική παρακολούθηση του παιδιού χωρίς φαρμακευτική παρέμβαση, με άμεση έναρξη θεραπείας επί εκδήλωσης συμπτωμάτων ουρολοίμωξης.
Η επιλογή μεταξύ των τριών αυτών στρατηγικών δεν είναι μονοσήμαντη και απαιτεί εξατομίκευση βάσει των παραγόντων κινδύνου κάθε ασθενούς.
Ενδείξεις και αλγόριθμοι έναρξης αντιβιοτικής προφύλαξης Στο βίντεο από 04:37
Η σύγχρονη επιστημονική συναίνεση ορίζει συγκεκριμένα κριτήρια για την έναρξη αντιβιοτικής προφύλαξης:
- Περιπτώσεις ΚΟΥΠ βαθμού III–V: Υπάρχει γενική συμφωνία για τη χορήγηση προφύλαξης, με σκοπό τη μείωση της συχνότητας των εμπύρετων υποτροπών.
- Βρέφη ηλικίας κάτω των 12 μηνών: Μπορεί να χορηγηθεί προφύλαξη σε περιπτώσεις ΚΟΥΠ οποιουδήποτε βαθμού (ακόμη και I ή II), εφόσον έχει ήδη προηγηθεί επεισόδιο ουρολοίμωξης.
- Παιδιά ηλικίας άνω των 12 μηνών: Η προφύλαξη ενδείκνυται κυρίως σε παλινδρόμηση υψηλού βαθμού (> II βαθμού). Σε χαμηλότερους βαθμούς (I–II), η προφύλαξη χορηγείται μόνο εάν συνυπάρχουν επιβαρυντικοί παράγοντες:
- Υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις.
- Λειτουργικές διαταραχές της ούρησης και του εντέρου (bladder and bowel dysfunction – BBD).
- Προϋπάρχουσες νεφρικές ουλές από προηγούμενο επεισόδιο.
Διάρκεια χορήγησης
Το διάστημα χορήγησης της προφύλαξης δεν πρέπει να υπερβαίνει τα 1–2 έτη (συνήθως έως 2 έτη στα κορίτσια και 1 έτος στα αγόρια). Ακόμη και εάν η κυστεοουρητηρική παλινδρόμηση εξακολουθεί να υφίσταται μετά το πέρας αυτής της περιόδου, συνιστάται η διακοπή του αντιβιοτικού και η στενή παρακολούθηση. Εάν το παιδί εμφανίσει νέα υποτροπή μετά τη διακοπή, τότε τίθεται προς συζήτηση η ένδειξη χειρουργικής αντιμετώπισης.
Μη φαρμακευτικά μέτρα
Παράλληλα με την όποια φαρμακευτική αγωγή, είναι κεφαλαιώδους σημασίας η ταυτόχρονη αντιμετώπιση συνοδών προβλημάτων, με κυριότερο τη δυσκοιλιότητα. Η χρόνια δυσκοιλιότητα και η δυσλειτουργία κένωσης της κύστης αποτελούν μείζονες προδιαθεσικούς παράγοντες υποτροπιαζουσών ουρολοιμώξεων και πρέπει να αναζητούνται συστηματικά στο ιστορικό.
Θεραπευτικός αλγόριθμος (UpToDate 2025)
Στον επικαιροποιημένο αλγόριθμο διαχείρισης της ΚΟΥΠ (UpToDate 2025), η απόφαση λαμβάνεται από κοινού με την οικογένεια:
- ΚΟΥΠ βαθμού I–II: Προτείνεται είτε παρακολούθηση είτε χορήγηση προφύλαξης, με προτίμηση στην προφύλαξη εάν υπάρχουν υποτροπές, λειτουργικές διαταραχές ούρησης ή έντονη επιθυμία των γονέων.
- ΚΟΥΠ βαθμού III–V: Ξεκινά άμεσα αντιβιοτική προφύλαξη, αντιμετωπίζονται παράλληλα οι διαταραχές εντέρου/κύστης και γίνεται επανεκτίμηση με κυστεογραφία ή υπερηχογράφημα στους 12–24 μήνες. Σε αποτυχία της συντηρητικής αγωγής ή επί εμμενουσών λοιμώξεων, εξετάζεται η χειρουργική παρέμβαση.
Τα δεδομένα της μελέτης PREDICT Στο βίντεο από 06:19
Τα διλήμματα γύρω από την αναγκαιότητα της προφύλαξης ενισχύθηκαν από τη δημοσίευση της μεγάλης πολυκεντρικής ευρωπαϊκής μελέτης PREDICT στο New England Journal of Medicine (Morello et al., 2023). Η μελέτη διεξήχθη σε 39 ευρωπαϊκά κέντρα και συμπεριέλαβε νεογνά και βρέφη με προγεννητική διάγνωση υδρονέφρωσης, τα οποία μετά τη γέννηση υποβλήθηκαν σε κυστεογραφία και διαγνώστηκαν με ΚΟΥΠ βαθμού III, IV ή V, χωρίς να έχουν ακόμη εκδηλώσει ουρολοίμωξη.
Τα βρέφη τυχαιοποιήθηκαν σε δύο ομάδες: η μία έλαβε αντιβιοτική προφύλαξη και η άλλη τέθηκε σε απλή παρακολούθηση. Τα αποτελέσματα έδειξαν:
- Τα βρέφη υπό προφύλαξη εμφάνισαν το πρώτο επεισόδιο ουρολοίμωξης σε μεγαλύτερη ηλικία και είχαν συνολικά λιγότερα επεισόδια.
- Αριθμός ασθενών προς θεραπεία (Number Needed to Treat – NNT): Απαιτείται η συνεχής χορήγηση αντιβιοτικής προφύλαξης σε 7 παιδιά για 2 ολόκληρα χρόνια προκειμένου να προληφθεί ένα και μόνο επεισόδιο ουρολοίμωξης.
- Επίπτωση στις νεφρικές ουλές: Δεν παρατηρήθηκε καμία διαφορά μεταξύ των δύο ομάδων ως προς τη δημιουργία νεφρικών ουλών, τη νεφρική λειτουργία ή την ανάγκη νοσηλείας για ουρολοίμωξη.
- Ανάπτυξη μικροβιακής αντοχής: Τα παιδιά της ομάδας προφύλαξης που τελικά νόσησαν από ουρολοίμωξη, εμφάνισαν λοιμώξεις από στελέχη μικροβίων με υψηλά ποσοστά αντοχής στα αντιβιοτικά.
Τα δεδομένα αυτά επιβεβαιώνουν ότι η προφύλαξη δεν πρέπει να χορηγείται αδιακρίτως, αλλά με πλήρη επίγνωση του ισοζυγίου οφέλους και κινδύνου.
Επιλογή του κατάλληλου αντιμικροβιακού παράγοντα Στο βίντεο από 07:56
Εφόσον αποφασιστεί η χορήγηση αντιβιοτικής προφύλαξης, η επιλογή του φαρμάκου πρέπει να υπακούει σε αυστηρά κριτήρια αποτελεσματικότητας και ασφάλειας:
- Αποφυγή β-λακταμικών: Τα β-λακταμικά αντιβιοτικά (αμινοπενικιλλίνες με αναστολείς β-λακταμασών, κεφαλοσπορίνες) δεν συνιστώνται γενικά για μακροχρόνια προφύλαξη ουρολοιμώξεων. Δεν υπερέχουν σε κλινική αποτελεσματικότητα και συνοδεύονται από τεράστιο κίνδυνο ταχείας ανάπτυξης μικροβιακής αντοχής.
- Εξαιρέσεις χρήσης β-λακταμικών:
- Νεογνά και βρέφη ηλικίας < 2 μηνών, όπου η ανωριμότητα των ηπατικών και νεφρικών μηχανισμών μεταβολισμού περιορίζει τις ασφαλείς επιλογές. Σε αυτά τα βρέφη πρώτη επιλογή αποτελεί η αμοξυκιλλίνη (amoxicillin).
- Παιδιά με έλλειψη του ενζύμου G6PD, στα οποία αντενδείκνυνται συγκεκριμένα αντιμικροβιακά.
- Δοσολογία προφύλαξης: Χορηγείται γενικά το 1/3 της συνολικής ημερήσιας θεραπευτικής δόσης, άπαξ ημερησίως το βράδυ. Η χορήγηση πριν από τη νυχτερινή κατάκλιση διασφαλίζει ότι τα ούρα που παραμένουν στην ουροδόχο κύστη για πολλές ώρες κατά τη διάρκεια του ύπνου διατηρούν επαρκή συγκέντρωση φαρμάκου, παραμένοντας στείρα.
Οι κατευθυντήριες οδηγίες του NICE Στο βίντεο από 08:53
Οι κατευθυντήριες οδηγίες του Εθνικού Ινστιτούτου Υγείας και Κλινικής Αριστείας της Μεγάλης Βρετανίας (NICE NG112, επικαιροποίηση Δεκέμβριος 2024) καθορίζουν σαφώς τις επιλογές αντιβιοτικών για προφύλαξη σε παιδιά και νέους κάτω των 16 ετών:
| Κατηγορία θεραπείας | Δραστική ουσία | Ηλικιακή ομάδα και δοσολογία προφύλαξης |
|---|---|---|
| Πρώτη επιλογή | Τριμεθοπρίμη (trimethoprim) | • 3–5 μηνών: 2 mg/kg το βράδυ (μέγιστο 100 mg) ή 12,5 mg το βράδυ • 6 μηνών–5 ετών: 2 mg/kg το βράδυ (μέγιστο 100 mg) ή 25 mg το βράδυ • 6–11 ετών: 2 mg/kg το βράδυ (μέγιστο 100 mg) ή 50 mg το βράδυ • 12–15 ετών: 100 mg το βράδυ • 16–17 ετών: 100 mg το βράδυ |
| Πρώτη επιλογή | Νιτροφουραντοΐνη (nitrofurantoin) (εφόσον eGFR ≥ 45 ml/min) | • 3–11 μηνών: 1 mg/kg το βράδυ • 1–11 ετών: 1 mg/kg το βράδυ • 12–15 ετών: 50 mg έως 100 mg το βράδυ |
| Δεύτερη επιλογή (μετά από γνώμη ειδικού) | Κεφαλεξίνη (cefalexin) | • 3–11 μηνών: 12,5 mg/kg το βράδυ ή 125 mg το βράδυ • 1–4 ετών: 12,5 mg/kg το βράδυ ή 125 mg το βράδυ • 5–11 ετών: 12,5 mg/kg το βράδυ ή 250 mg το βράδυ • 12–17 ετών: 500 mg το βράδυ |
| Εναλλακτική | Αμοξυκιλλίνη (amoxicillin) | Off-label χρήση για προφύλαξη σε παιδιά άνω των 3 μηνών (συνιστάται μόνο σε νεογνά και βρέφη < 3 μηνών κατόπιν οδηγίας ειδικού) |
Στις συζητήσεις των επιτροπών του NICE (2018 και 2024), επισημάνθηκε ότι η τριμεθοπρίμη πρέπει να αποφεύγεται εάν έχει χρησιμοποιηθεί πρόσφατα (εντός του τελευταίου τριμήνου) ή εάν τα τοπικά επιδημιολογικά δεδομένα καταγράφουν υψηλά ποσοστά αντοχής, ιδιαίτερα σε νεαρές γυναίκες. Αντίθετα, για τη νιτροφουραντοΐνη αναγνωρίζεται σημαντικά χαμηλότερος κίνδυνος ανάπτυξης μικροβιακής αντοχής. Ο μοναδικός περιορισμός της νιτροφουραντοΐνης αφορά ασθενείς με σημαντική νεφρική δυσλειτουργία (ρυθμός σπειραματικής διήθησης eGFR < 45 ml/min).
Όσον αφορά τις ανεπιθύμητες ενέργειες στα παιδιά, καταγράφηκαν σημαντικά λιγότερες ανεπιθύμητες ενέργειες με τη νιτροφουραντοΐνη σε σύγκριση με την τριμεθοπρίμη (NNH = 2, εύρος 1–8), ενώ έναντι της κεφιξίμης (cefixime) υπήρξαν ελαφρώς περισσότερες ανεπιθύμητες ενέργειες (κυρίως γαστρεντερικές), ωστόσο η κεφιξίμη δεν συνιστάται για προφύλαξη.
Μικροβιακή αντοχή και σύγκριση τριμεθοπρίμης με νιτροφουραντοΐνη Στο βίντεο από 11:30
Συστηματική ανασκόπηση της Cochrane (Williams and Craig, 2019) έδειξε ότι η μακροχρόνια αντιβιοτική προφύλαξη με νιτροφουραντοΐνη συσχετίστηκε με σημαντικά χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης ανθεκτικών λοιμώξεων σε σύγκριση με την τριμεθοπρίμη-σουλφαμεθοξαζόλη (RR 0,54, 95% CI 0,31–0,92).
Ελληνική πολυκεντρική μελέτη σε συνεργασία με κέντρα της Γαλλίας, της Ιταλίας και του Ηνωμένου Βασιλείου (Vazouras, Velali, Tassiou et al., J Glob Antimicrob Resist 2020), κατέγραψε τα πρότυπα αντοχής σε παιδιατρικούς ασθενείς με ουρολοιμώξεις σε βάθος πενταετίας. Διαπιστώθηκε ότι τα στελέχη Escherichia coli και Klebsiella spp. εμφάνιζαν εκτεταμένη αντοχή σε ευρύ φάσμα αντιβιοτικών (αμπικιλλίνη, κο-τριμοξαζόλη, κεφαλοσπορίνες), ενώ η αντοχή στη νιτροφουραντοΐνη παρέμενε σταθερά εξαιρετικά χαμηλή.
Αντίστοιχα ευρήματα επιβεβαιώθηκαν σε μελέτη από την Πολωνία (Kawalec et al., Antibiotics 2023), όπου εξετάστηκαν τα ποσοστά αντοχής της E. coli σε παιδιά με συγγενείς ανωμαλίες του νεφρού και του ουροποιητικού συστήματος (CAKUT), νευρογενή κύστη ή φυσιολογικό ουροποιητικό:
- Στα παιδιά με CAKUT, η αντοχή στην αμοξυκιλλίνη/κλαβουλανικό ξεπερνούσε το 40%, στην κεφουροξίμη ήταν περίπου 35%, στην κο-τριμοξαζόλη υπερέβαινε το 30% και στην σιπροφλοξασίνη άγγιζε το 20%.
- Αντίθετα, η αντοχή στη νιτροφουραντοΐνη κυμαινόταν σε εξαιρετικά χαμηλά επίπεδα, μόλις στο 4% στην ομάδα CAKUT και κάτω του 2% στα παιδιά χωρίς ανατομικές ανωμαλίες.
Κατευθυντήριες οδηγίες της ESPID για επιπλεγμένες ουρολοιμώξεις Στο βίντεο από 13:04
Στις κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παιδιατρικών Λοιμώξεων (European Society for Paediatric Infectious Diseases – ESPID, Bryant et al., Pediatr Infect Dis J 2025) για τις επιπλεγμένες ουρολοιμώξεις, προσδιορίζονται με ακρίβεια οι υποομάδες υψηλού κινδύνου που ωφελούνται από συνεχή αντιβιοτική προφύλαξη:
- Νεογνά και βρέφη < 2 μηνών με:
- Υψηλού βαθμού ΚΟΥΠ (βαθμοί III–V).
- Προγεννητική υδρονέφρωση, διάταση ουρητήρα και υδρονέφρωση σε μονήρη νεφρό.
- Μεγαλύτερα παιδιά με:
- Πολλαπλές υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις.
- Υψηλού βαθμού ΚΟΥΠ (βαθμοί III–V).
- Δισχιδή ράχη (spina bifida) συνδυαζόμενη με υψηλό βαθμό παλινδρόμησης ή/και διαλείποντες καθετηριασμούς.
- Σοβαρή αποφρακτική ουροπάθεια και δυσλειτουργία κύστης/εντέρου έως τη χειρουργική διόρθωση.
Συστάσεις φαρμάκων κατά ESPID
- Νεογνά και βρέφη < 2 μηνών: Αμοξυκιλλίνη (amoxicillin) ως φάρμακο εκλογής.
- Μεγαλύτερα βρέφη και παιδιά: Τριμεθοπρίμη-σουλφαμεθοξαζόλη ή νιτροφουραντοΐνη (GRADE C και D).
- Προϊόντα cranberry: Μπορούν να εξεταστούν σε μεγαλύτερα παιδιά ως συμπληρωματικό μέτρο για την ελάττωση της πίεσης επιλογής ανθεκτικών μικροβίων (GRADE B).
- Διάρκεια: Η διάρκεια της συνεχούς προφύλαξης δεν πρέπει να υπερβαίνει τους 3–6 μήνες χωρίς κριτική επανεκτίμηση της ένδειξης από παιδονεφρολόγο ή παιδοουρολόγο (GRADE D).
Σε σύγκριση των δύο τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών που περιλήφθηκαν στην ανάλυση, διαπιστώθηκε ότι η χορήγηση νιτροφουραντοΐνης για 6 μήνες ήταν σημαντικά πιο αποτελεσματική στη μείωση των υποτροπών σε σχέση με την τριμεθοπρίμη-σουλφαμεθοξαζόλη, παρότι προκάλεσε ελαφρώς περισσότερες ήπιες γαστρεντερικές ενοχλήσεις.
Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2024 Στο βίντεο από 16:11
Σε πρόσφατη μετα-ανάλυση της ερευνητικής ομάδας της ομιλήτριας, η οποία δημοσιεύτηκε στο διεθνές περιοδικό Pediatrics (Gkiourtzis, Stoimeni, Glava, Chantavoridou, Michou, Cheirakis, Lalayiannis, Hulton, Tramma, Pediatrics 2024; 154(6):e2024066758), αξιολογήθηκαν όλες οι διαθέσιμες θεραπευτικές επιλογές προφύλαξης σε παιδιά με υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις:
- Συμπεριλήφθηκαν 3.335 ασθενείς από 23 μελέτες.
- Τόσο τα προϊόντα cranberry όσο και η νιτροφουραντοΐνη συσχετίστηκαν με σημαντικά χαμηλότερες πιθανότητες εμφάνισης συμπτωματικών επεισοδίων ουρολοίμωξης κατά τη διάρκεια της προφύλαξης σε σύγκριση με την ομάδα ελέγχου και με τις ομάδες τριμεθοπρίμης ή τριμεθοπρίμης-σουλφαμεθοξαζόλης.
- Το βασικό συμπέρασμα της μετα-ανάλυσης ήταν ότι η νιτροφουραντοΐνη αποτελεί την πλέον αποτελεσματική επιλογή για τη μείωση της επίπτωσης των ουρολοιμώξεων μεταξύ όλων των τεκμηριωμένων παρεμβάσεων.
Φαρμακολογικά πλεονεκτήματα και χαρακτηριστικά της νιτροφουραντοΐνης Στο βίντεο από 17:21
Η νιτροφουραντοΐνη είναι ένα ιστορικό αντιμικροβιακό φάρμακο, εγκεκριμένο από τον FDA ήδη από το 1953 για τη θεραπεία των λοιμώξεων του κατώτερου ουροποιητικού συστήματος. Τα βασικά της πλεονεκτήματα περιλαμβάνουν:
- Συγκέντρωση στο ουροποιητικό: Επιτυγχάνει εξαιρετικά υψηλές συγκεντρώσεις στα ούρα και στο κατώτερο ουροποιητικό σύστημα, ενώ οι συγκεντρώσεις της στον ορό παραμένουν εξαιρετικά χαμηλές.
- Προστασία του εντερικού μικροβιώματος: Λόγω των αμελητέων επιπέδων στον ορό και στους ιστούς, δεν διαταράσσει τη φυσιολογική χλωρίδα του εντέρου, αποτρέποντας την πίεση επιλογής ανθεκτικών κολοβακτηριδίων στο γαστρεντερικό.
- Ευρύ βακτηριοκτόνο φάσμα: Δρα έναντι των συχνότερων ουροπαθογόνων (E. coli, Klebsiella, Enterobacter, Enterococcus, Staphylococcus saprophyticus, S. aureus, S. epidermidis, στρεπτόκοκκοι ομάδας B).
- Δραστικότητα έναντι ESBL: Διατηρεί πλήρη αποτελεσματικότητα τόσο έναντι των κοινών στελεχών E. coli όσο και έναντι στελεχών που παράγουν ευρέος φάσματος β-λακταμάσες (ESBL-producing E. coli).
- Επίδραση της τροφής: Κλινικές μελέτες έχουν αποδείξει ότι οι θεραπευτικές ουρικές συγκεντρώσεις της νιτροφουραντοΐνης αυξάνονται κατά 40% όταν το φάρμακο λαμβάνεται μαζί με τροφή. Αυτή η πρακτική οδηγία πρέπει να δίνεται πάντοτε στους γονείς, καθώς βελτιστοποιεί την αποτελεσματικότητα και μειώνει τυχόν γαστρεντερικές ενοχλήσεις.
Η σημασία του σιροπιού νιτροφουραντοΐνης στην παιδιατρική πράξη Στο βίντεο από 18:51
Στο παρελθόν, η χρήση της νιτροφουραντοΐνης στην παιδιατρική περιοριζόταν σημαντικά από την έλλειψη κατάλληλης πόσιμης μορφής. Ήταν διαθέσιμη μόνο σε δισκία (ταμπλέτες), γεγονός που περιόριζε τη χορήγησή της σε μεγαλύτερα παιδιά και εφήβους (κυρίως κορίτσια με υποτροπιάζουσες κυστίτιδες), ενώ η χορήγηση σε βρέφη και μικρά παιδιά απαιτούσε θρυμματισμό χαπιών με αναπόφευκτη ανακρίβεια στη δοσολογία.
Η κυκλοφορία του σιροπιού νιτροφουραντοΐνης επιλύει οριστικά αυτό το πρόβλημα στην καθ’ ημέρα πράξη, προσφέροντας:
- Αξιόπιστη φαρμακοκινητική και φαρμακοδυναμική συμπεριφορά.
- Διασφάλιση της σταθερότητας του σκευάσματος έναντι περιβαλλοντικών παραγόντων (θερμοκρασία, ατμοσφαιρική πίεση, υγρασία).
- Επακριβή προσδιορισμό της δοσολογίας σε mg/kg, απαραίτητο για τα βρέφη και τα νήπια.
- Μεγαλύτερη κλινική αποτελεσματικότητα και άριστο προφίλ ασφάλειας.
Συνεπώς, σε κάθε παιδί άνω των 2–3 μηνών με ένδειξη χημειοπροφύλαξης —είτε λόγω υψηλού βαθμού κυστεοουρητηρικής παλινδρόμησης είτε λόγω υποτροπιαζουσών ουρολοιμώξεων— η νιτροφουραντοΐνη σε πόσιμο εναιώρημα πρέπει να αποτελεί την πρώτη θεραπευτική σκέψη του παιδιάτρου.
Συμπεράσματα για την κλινική πράξη
- Η χορήγηση αντιβιοτικής προφύλαξης δεν προλαμβάνει τις νεφρικές ουλές· κύριος στόχος της είναι η ελάττωση των εμπύρετων υποτροπών της ουρολοίμωξης.
- Στην ΚΟΥΠ βαθμού III–V συνιστάται προφύλαξη, ενώ στους βαθμούς I–II χορηγείται μόνο σε βρέφη < 12 μηνών με ιστορικό ουρολοίμωξης ή σε μεγαλύτερα παιδιά με υποτροπές, δυσλειτουργία ούρησης/εντέρου ή προϋπάρχουσες ουλές.
- Η διάρκεια της προφύλαξης πρέπει να περιορίζεται αυστηρά στους 3–6 μήνες (σε επιπλεγμένες ουρολοιμώξεις) ή στο 1–2 έτη (σε ΚΟΥΠ), με διακοπή και επανεκτίμηση.
- Μην χρησιμοποιείτε κεφαλοσπορίνες ή αμοξυκιλλίνη/κλαβουλανικό για μακροχρόνια προφύλαξη, λόγω ραγδαίας επαγωγής μικροβιακής αντοχής.
- Στα νεογνά και βρέφη < 2 μηνών πρώτη επιλογή είναι η αμοξυκιλλίνη.
- Σε παιδιά άνω των 2–3 μηνών, η νιτροφουραντοΐνη αποτελεί το αντιμικροβιακό πρώτης γραμμής, υπερέχοντας της τριμεθοπρίμης σε αποτελεσματικότητα και διατηρώντας εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά αντοχής (ακόμη και έναντι στελεχών ESBL).
- Η δόση προφύλαξης της νιτροφουραντοΐνης είναι 1 mg/kg εφάπαξ το βράδυ (για eGFR ≥ 45 ml/min), και πρέπει να χορηγείται μαζί με το φαγητό, καθώς η τροφή αυξάνει τις συγκεντρώσεις στα ούρα κατά 40%.
- Η διαθεσιμότητα της νιτροφουραντοΐνης σε σιρόπι καθιστά δυνατή την ακριβή δοσομέτρηση και την ασφαλή χορήγηση στον παιδιατρικό πληθυσμό.
Πηγές
- Tullus K, Shaikh N. Urinary tract infections in children. Lancet 2020; 395(10237):1659–1668 — [02:11].
- UpToDate 2025. Management of children with vesicoureteral reflux — [04:37].
- Morello W, Baskin E, Jankauskiene A, et al. Antibiotic prophylaxis in infants with grade III, IV, or V vesicoureteral reflux (PREDICT). N Engl J Med 2023; 389(11):987–997 — [06:19].
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Urinary tract infection (recurrent): antimicrobial prescribing (NICE guideline NG112, επικαιροποίηση Δεκέμβριος 2024) — [08:53].
- Williams G, Craig JC. Long-term antibiotics for preventing recurrent urinary tract infection in children. Cochrane Database Syst Rev 2019; 4(4):CD001534 — [11:30].
- Vazouras K, Velali K, Tassiou I, et al. Antibiotic treatment and antimicrobial resistance in children with urinary tract infections. J Glob Antimicrob Resist 2020; 20:4–10 — [12:06].
- Kawalec A, Józefiak J, Kiliś-Pstrusińska K. Urinary Tract Infection and Antimicrobial Resistance Patterns: 5-Year Experience in a Tertiary Pediatric Nephrology Center in the Southwestern Region of Poland. Antibiotics (Basel) 2023; 12(9):1454 — [12:31].
- Bryant PA, Bitsori M, Vardaki K, et al. Guidelines for Complicated Urinary Tract Infections in Children: A Review by the European Society for Paediatric Infectious Diseases (ESPID). Pediatr Infect Dis J 2025; 44(6):e211–e223 — [13:04].
- Gkiourtzis N, Stoimeni A, Glava A, Chantavoridou S, Michou P, Cheirakis K, Lalayiannis AD, Hulton SA, Tramma D. Prophylaxis Options in Children With a History of Recurrent Urinary Tract Infections: A Systematic Review. Pediatrics 2024; 154(6):e2024066758 — [16:11].
Ομιλητής
Δέσποινα Τράμμα
Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Νεφρολογίας
2ο Πανελλήνιο Συνέδριο Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων, Θεσσαλονίκη · 7–9 Νοεμβρίου 2025
Το κείμενο αποδίδει σε γραπτό λόγο την ομιλία «Δέσποινα Τράμμα- Νιτροφουραντοΐνη Η κορυφαία λύση στη χημειοπροφύλαξη των ουρολοιμώξεων» (Δέσποινα Τράμμα, 2ο Πανελλήνιο Συνέδριο Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Ελευθεροεπαγγελματιών Παιδιάτρων, Θεσσαλονίκη, 7–9 Νοεμβρίου 2025). Απόδοση με τη βοήθεια τεχνητής νοημοσύνης και επιμέλεια της Ένωσης. Ισχύει για την περίοδο της ομιλίας· για τις τρέχουσες οδηγίες συμβουλευτείτε τις πηγές. Πώς γράφουμε





