Τσίτσικα Α. – Παιδίατρος-Εφηβίατρος – Εκφράσεις Βίας Ανηλίκων στον Φυσικό και Διαδικτυακό Κόσμο

Ορισμός και χαρακτηριστικά του εκφοβισμού Στο βίντεο από 00:54

Ο εκφοβισμός (bullying) ορίζεται σύμφωνα με το κλασικό πλαίσιο του Dan Olweus (1931–2020) ως μία μορφή επιθετικής συμπεριφοράς που συγκεντρώνει τέσσερα βασικά κριτήρια:

1. Είναι εσκεμμένη: υπάρχει ξεκάθαρη πρόθεση άσκησης βίας.
2. Είναι επαναλαμβανόμενη: χαρακτηρίζεται από διάρκεια και επανάληψη στον χρόνο (σημειώνεται ωστόσο ότι στη σύγχρονη προσέγγιση αναγνωρίζεται πως ακόμη και ένα μοναδικό σοβαρό επεισόδιο μπορεί να προκαλέσει βαθύ ψυχικό τραύμα).
3. Έχει σκοπό την πρόκληση σωματικού ή/και ψυχικού πόνου στο άτομο που τη δέχεται.
4. Χαρακτηρίζεται από ανισότητα δύναμης μεταξύ των μερών (ανισότητα σωματική, αριθμητική, ψυχολογική ή κοινωνική).

Η πυραμίδα του μίσους και η ρητορική μίσους Στο βίντεο από 01:49

Ο εκφοβισμός εντάσσεται σε ένα ευρύτερο φαινόμενο κλιμάκωσης της επιθετικότητας, το οποίο σχηματοποιείται μέσω της «Πυραμίδας του Μίσους» (Pyramid of Hate).

Το μίσος ορίζεται ως ένα ακραίο συναίσθημα αποστροφής και εχθρότητας, το οποίο ξεκινά από χαμηλότερα επίπεδα και μπορεί να καταλήξει σε γενικευμένη καταστροφή:

• Βάση της πυραμίδας (Στερεοτυπικές αντιλήψεις): Στερεότυπα, προκαταλήψεις, υποτιμητικά σχόλια, ειρωνεία.
• Πράξεις προκατάληψης (Acts of Bias): Αποκλεισμός, χλευασμός, εκφοβισμός, ρητορική μίσους.
• Διακρίσεις (Discrimination): Συστηματικός αποκλεισμός ομάδων στην εκπαίδευση, την εργασία και την κοινωνία.
• Βία με κίνητρο την προκατάληψη (Bias-Motivated Violence): Σωματικές επιθέσεις, απειλές, καταστροφή περιουσίας.
• Κορυφή της πυραμίδας (Γενοκτονία): Μαζική εξόντωση πληθυσμών, πόλεμοι.

Η ρητορική μίσους (hate speech) στοχεύει στα λεγόμενα προστατευόμενα χαρακτηριστικά ενός προσώπου ή μιας ομάδας, δηλαδή σε πυρηνικά στοιχεία της ταυτότητας που δεν αλλάζουν:

• Ηλικία
• Αναπηρία
• Εθνικότητα / φυλή
• Θρησκεία ή πεποιθήσεις
• Φύλο
• Σεξουαλικός προσανατολισμός

Στο διαδίκτυο, η ρητορική του μίσους λαμβάνει ανεξέλεγκτες διαστάσεις λόγω της πλασματικής αίσθησης ανωνυμίας και της απουσίας άμεσης επαφής, με αποτέλεσμα οι χρήστες να εκφράζονται με εξαιρετικά χυδαίο και επιθετικό τρόπο, παραβιάζοντας τα δικαιώματα και τις ελευθερίες των άλλων.

Μορφές έκφρασης βίας μεταξύ ανηλίκων Στο βίντεο από 03:36

Η βία μεταξύ ανηλίκων εκδηλώνεται με διάφορους τρόπους, οι οποίοι συχνά συνυπάρχουν και αλληλοεπικαλύπτονται:

• Σωματική βία: Χτυπήματα, σπρωξίματα, πρόκληση σωματικών βλαβών.
• Λεκτική βία: Ύβρεις, κοροϊδία, υποτιμητικοί χαρακτηρισμοί.
• Ψυχολογική βία / κοινωνικός αποκλεισμός: Σκόπιμη απομόνωση από δραστηριότητες ή παρέες, διάδοση ψευδών φημών, διασυρμός (ιδιαίτερα συχνή μορφή μεταξύ κοριτσιών, με εξαιρετικά τραυματικές συνέπειες).
• Σεξουαλική παρενόχληση / κακοποίηση: Ανεπιθύμητα αγγίγματα, σεξουαλικά υπονοούμενα, εξαναγκασμός.
• Διαδικτυακή βία (cyberbullying): Ψηφιακός εκφοβισμός μέσω εφαρμογών και κοινωνικών δικτύων.

Επιδημιολογικά δεδομένα Στο βίντεο από 04:19

Τα δεδομένα διεθνών οργανισμών (UNICEF κ.ά.) και ερευνών καταδεικνύουν την έκταση του φαινομένου:

Δείκτης / Μελέτη	Ποσοστό / Εύρημα
Επιπολασμός σχολικού εκφοβισμού σε χώρες υψηλού εισοδήματος	5% έως 57%
Επιπολασμός σε χώρες χαμηλού/μεσαίου εισοδήματος	12% έως 100%
Επαναλαμβανόμενος εκφοβισμός σε επιμέρους χώρες	15% ΗΠΑ, 24% Αγγλία, 8% Γερμανία
Μαθητές που έχουν υπάρξει μάρτυρες εκφοβισμού στο σχολείο	70,6% (>71% θεωρούν ότι αποτελεί σημαντικό πρόβλημα)
Μαθητές-θύματα που δεν αναφέρουν τον εκφοβισμό σε ενήλικα	64% έως 70%
Μαθητές που απομακρύνονται ή εγκαταλείπουν το σχολείο λόγω εκφοβισμού	1 στα 5 παιδιά (20%)
Διαδικτυακός εκφοβισμός στην Ελλάδα προ πανδημίας COVID-19	~20%
Διαδικτυακός εκφοβισμός στην Ελλάδα μετά την πανδημία COVID-19	~50%

Διαδικτυακός εκφοβισμός (cyberbullying) και συμπεριφορά των εφήβων Στο βίντεο από 05:10

Σύμφωνα με την αντίληψη των ίδιων των παιδιών, διαδικτυακός εκφοβισμός είναι:

• Η λήψη απειλητικών ή προσβλητικών μηνυμάτων.
• Η διάδοση φημών, ψευδών και συκοφαντιών στο διαδίκτυο.
• Η μη συναινετική χρήση προσωπικών δεδομένων, στοιχείων και φωτογραφιών.

Το ψηφιακό περιβάλλον χαρακτηρίζεται από «σκληρότητα», καθώς στερείται της λεγόμενης «δεύτερης ευκαιρίας». Ένα συμβάν στον φυσικό κόσμο μπορεί να περιοριστεί, να ζητηθεί συγγνώμη και να ξεχαστεί. Στο διαδίκτυο, το προσβλητικό υλικό αναπαράγεται και κοινοποιείται σε χιλιάδες άτομα μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα, προκαλώντας μόνιμη έκθεση. Υπάρχουν περιπτώσεις εφήβων που αναγκάστηκαν να αλλάξουν σχολείο ή ακόμη και γειτονιά εξαιτίας της αδυναμίας αναστροφής μιας διαδικτυακής διαπόμπευσης.

Πανελλαδική μελέτη σε 1.200 εφήβους (προ COVID-19)

Σε έρευνα της Μονάδας Εφηβικής Υγείας καταγράφηκαν τα εξής ποσοστά αναφορικά με τη συμπεριφορά στο διαδίκτυο:

• 60,3% των εφήβων ανέφερε ότι μιλάει άσχημα στο διαδίκτυο.
• 53% δήλωσε ότι άλλοι του έχουν μιλήσει άσχημα.
• 38,5% ανέφερε ότι συνέβη κάποιο γεγονός που προκάλεσε αναστάτωση ή στεναχώρια τον τελευταίο μήνα.
• 28,4% προχώρησε σε επίσημη αναφορά/καταγγελία στην πλατφόρμα.
• 30,2% υπέστη κακή συμπεριφορά με χρήση προσωπικών δεδομένων, φωτογραφιών ή προσβλητικών σχολίων.
• 32,5% παραδέχθηκε ότι παρενόχλησε κάποιον άλλον με τον παραπάνω τρόπο.

Αιτίες στοχοποίησης σε διαδικτυακή ρητορική μίσους (μελέτη SELMA, n=444)

Σε ερώτημα σχετικά με το ποιοι ήταν οι λόγοι που ένα άτομο υπέστη επίθεση ή υποτιμητική συμπεριφορά:

• Εμφάνιση (βάρος, ύψος κ.λπ.): 58,1% (n=258)
• Σεξουαλικός προσανατολισμός: 55,9% (n=248)
• Φύλο (άνδρας, γυναίκα, διεμφυλικό άτομο): 43,2% (n=192)
• Θρησκευτικές πεποιθήσεις (π.χ. μουσουλμάνος, εβραίος): 34,9% (n=155)
• Αναπηρία ή χρόνια πάθηση: 24,5% (n=109)
• Εθνικότητα ή φυλή: 19,4% (n=86)
• Άγνωστος λόγος / κανένας από τους παραπάνω: 10,4% (n=46)

Αντίδραση των εφήβων όταν γίνονται μάρτυρες ρητορικής μίσους (n=444)

• Αγνοήθηκε επειδή δεν τους ένοιαζε: 28,6% (n=127)
• Αγνοήθηκε επειδή δεν ήξεραν τι να κάνουν: 25,2% (n=112)
• Ενημέρωσαν φίλο της ίδιας ηλικίας: 24,3% (n=108)
• Έκαναν αναφορά στην εφαρμογή/ιστοσελίδα (Facebook, YouTube, WhatsApp κ.λπ.): 29,5% (n=131)
• Υποστήριξαν το θύμα λέγοντας κάτι θετικό: 17,6% (n=78)
• Απάντησαν με τον ίδιο επιθετικό τρόπο (ρητορική μίσους): 4,7% (n=21)
• Ενημέρωσαν γονέα/κηδεμόνα: 5,6% (n=25)
• Ενημέρωσαν εκπαιδευτικό: 2,7% (n=12)
• Ενημέρωσαν την αστυνομία: 2,9% (n=13)

Τα παραπάνω ευρήματα αναδεικνύουν ότι η πλειονότητα των παιδιών είτε αδιαφορεί είτε παραλύει από έλλειψη γνώσης για τον τρόπο αντίδρασης, ενώ ελάχιστα καταφεύγουν στους ενήλικες (γονείς ή εκπαιδευτικούς).

Διαφορετικότητα, ευάλωτες ομάδες και φθόνος Στο βίντεο από 08:24

Η διαφορετικότητα αποτελεί βασική αφορμή στοχοποίησης, ωστόσο εκφοβισμό μπορεί να δεχθεί οποιοδήποτε παιδί. Συχνά, ένα δημοφιλές παιδί στοχοποιείται στο διαδίκτυο λόγω φθόνου.

Στις κλινικά ευάλωτες ομάδες περιλαμβάνονται:

• Παιδιά και έφηβοι με υπερβαρότητα / παχυσαρκία: Αποτελούν τη συχνότερη ομάδα-στόχο εκφοβισμού. Η εμπειρία αυτή επιδεινώνει τη σωματική και ψυχική υγεία και αυξάνει δραματικά τον κίνδυνο εμφάνισης διαταραχών πρόσληψης τροφής και στρεβλής εικόνας σώματος.
• Παιδιά με νευροαναπτυξιακές διαταραχές: Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος (ΔΑΦ), Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ), μαθησιακές δυσκολίες.
• Παιδιά με αναπηρία: Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (2023), περίπου 1,3 δισεκατομμύρια άνθρωποι (16% του παγκόσμιου πληθυσμού) ζουν με σημαντική αναπηρία. Η αύξηση της επιβίωσης πρόωρων νεογνών, οι πολύδυμες κυήσεις μέσω υποβοηθούμενης αναπαραγωγής και η αύξηση της ηλικίας τεκνοποίησης οδηγούν σε μεγαλύτερο αριθμό παιδιών με αναπτυξιακές ιδιαιτερότητες, τα οποία αντιμετωπίζουν καθημερινά τον κίνδυνο περιθωριοποίησης και εκφοβισμού.

Πολυπαραγοντικό μοντέλο: το παγόβουνο του εκφοβισμού Στο βίντεο από 10:26

Ο εκφοβισμός δεν οφείλεται σε έναν μεμονωμένο παράγοντα, αλλά αποτελεί την κορυφή ενός παγόβουνου που υποκρύπτει:

1. Αναπτυξιακό υπόβαθρο της εφηβείας: Ο εγκέφαλος του εφήβου βρίσκεται υπό ραγδαία αναδιοργάνωση. Οι περιοχές που ρυθμίζουν το συναίσθημα, την παρόρμηση και την αναζήτηση επιβράβευσης ωριμάζουν ταχύτερα από τον προμετωπιαίο φλοιό που είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο των αναστολών, γεγονός που ευνοεί τις παρορμητικές συμπεριφορές.
2. Γενετικό παράγοντα / ψυχική δυσκολία: Κληρονομική προδιάθεση για συναισθηματικές διαταραχές, άγχος ή δυσκολίες διαχείρισης θυμού.
3. Ευαλωτότητα προσωπικότητας: Τα μοναδικά χαρακτηριστικά κάθε εφήβου. Μία προσωπικότητα τύπου Α μπορεί να ανταποκριθεί με ανθεκτικότητα και επιμονή σε ένα δυσμενές περιβάλλον, ενώ μία προσωπικότητα τύπου Β στο ίδιο ακριβώς πλαίσιο ενδέχεται να καταρρεύσει ψυχολογικά.
4. Περιβάλλον:
   • Οικογενειακό περιβάλλον (γονεϊκά πρότυπα, απουσία ορίων ή υπερπροστασία).
   • Σχολικό πλαίσιο (κλίμα αποδοχής ή ανοχής της βίας, παρουσία εμπνευσμένων δασκάλων).
   • Ευρύτερο κοινωνικο-οικονομικό και πολιτισμικό περιβάλλον.

Κουλτούρα βίας, ψηφιακή ζωή και εξοικείωση («normalization») Στο βίντεο από 13:04

Οι έφηβοι περνούν πλέον άνω του 50% του ελεύθερου χρόνου τους στο διαδίκτυο. Η πρώιμη και ανεξέλεγκτη έκθεση σε ακατάλληλο ψηφιακό περιεχόμενο δημιουργεί μηχανισμούς εξοικείωσης με τη βία:

1. 1η έκθεση: Έντονο σοκ.
2. 2η έκθεση: Μειωμένη ενόχληση.
3. 3η έκθεση: Ακόμη μικρότερη αντίδραση.
4. 4η έκθεση: Πλήρης απάθεια.
5. 5η έκθεση: Αποδοχή («έτσι έχουν τα πράγματα»).
6. 6η έκθεση: Μίμηση της συμπεριφοράς.

Η επανάληψη καθιστά τη βία «κανονικότητα» (normalization). Ταυτόχρονα, παρατηρείται στέρηση της παιδικότητας και του ελεύθερου χρόνου λόγω του φαινομένου του «υπεργονεϊσμού» (overparenting), όπου οι γονείς υπερφορτώνουν το πρόγραμμα των παιδιών με εξωσχολικές δραστηριότητες. Ο ελεύθερος χρόνος είναι δικαίωμα· μέσα από τη φαινομενική «βαρεμάρα» το παιδί αναπτύσσει τη φαντασία, την εσωτερική σκέψη και την ικανότητα εμβάθυνσης. Η απουσία του οδηγεί σε άτομα επιφανειακά, ευάλωτα στην εξάρτηση από οθόνες ως «ηλεκτρονικές νταντάδες».

Τα ψυχοκοινωνικά χαρακτηριστικά των ρόλων Στο βίντεο από 15:26

Στο φαινόμενο του εκφοβισμού αναγνωρίζονται τρεις ρόλοι, με τα όρια μεταξύ τους να είναι συχνά ρευστά:

Ο θύτης

Συχνά παρουσιάζει χαμηλή αυτοεκτίμηση, ελλιπείς κοινωνικές δεξιότητες και ιστορικό τραύματος ή κακοποίησης. Πολλοί θύτες υπήρξαν στο παρελθόν θύματα. Ο θύτης επιζητά αναγνώριση, αποδοχή και επιβεβαίωση μέσα από το «κοινό» του. Εάν η ομάδα δεν επικροτήσει την πράξη, η συμπεριφορά βαθμιαία αποσβένεται.

Το θύμα

Βιώνει έντονο φόβο, κοινωνική απομόνωση, πτώση της αυτοεκτίμησης και ψυχοσωματικά συμπτώματα.

Οι παρατηρητές (bystanders)

Αποτελούν τον κρισιμότερο παράγοντα για τη διατήρηση ή τη διακοπή του φαινομένου. Σύμφωνα με τη ρήση του Albert Einstein, ο κόσμος είναι επικίνδυνος όχι εξαιτίας αυτών που κάνουν το κακό, αλλά εξαιτίας εκείνων που τους κοιτάζουν χωρίς να κάνουν τίποτα.

Μελέτες της Μονάδας Εφηβικής Υγείας δείχνουν ότι τα παιδιά-παρατηρητές υφίστανται σημαντικότατο ψυχικό φορτίο:

• Έχουν αυξημένες πιθανότητες έναρξης καπνίσματος, κατάχρησης αλκοόλ ή ουσιών.
• Εμφανίζουν έντονο άγχος, καταθλιπτικό συναίσθημα και ενοχές.
• Παρουσιάζουν συχνές σχολικές απουσίες, ιδίως όταν γνωρίζουν μυστικά περιστατικά βίας και φοβούνται να μιλήσουν.

Σχολικός εκφοβισμός, ψυχική υγεία και αυτοκτονικότητα Στο βίντεο από 18:02

Ο σχολικός και διαδικτυακός εκφοβισμός συνδέεται άμεσα με σοβαρή ψυχοπαθολογία:

• Περίπου 50% των μαθητών στην Ευρώπη που υφίστανται σχολικό εκφοβισμό εκδηλώνουν καταθλιπτικό συναίσθημα.
• 1 στους 3 (33%) έχει καταφύγει σε αυτοτραυματισμούς ή έχει κάνει σκέψεις αυτοκτονίας.
• Ο διεθνής όρος «bullycide» περιγράφει την αυτοκτονία που προκαλείται ως άμεση συνέπεια του εκφοβισμού.

Φράσεις εφήβων που αποτυπώνουν το αδιέξοδο (από το αρχείο της Μ.Ε.Υ.)

• «Η βία είναι η λύση…»
• «Το διαδίκτυο μου προσφέρει θαλπωρή…»
• «Ο πλανήτης είναι ετοιμοθάνατος – υπάρχει μόνο το ΤΩΡΑ» (αντίληψη της ομάδας των λεγόμενων «doomers» για την κλιματική κρίση).
• «Το κέρδος εξουσιάζει τις ζωές μας… δεν υπάρχει ελπίδα!»

Παρά τη δυστοπική αυτή θεώρηση, ο ανθρώπινος οργανισμός διαθέτει έμφυτη ανθεκτικότητα. Για να ενεργοποιηθεί αυτή η ανθεκτικότητα, είναι απαραίτητο να υπάρχει ένας τουλάχιστον σημαντικός, σταθερός ενήλικας στη ζωή του εφήβου — όχι συνομήλικος φίλος, αλλά ένας ενήλικας που λειτουργεί ως ασφαλές μαξιλάρι, υποστηρικτής, εφαλτήριο και πηγή ελπίδας.

Σημεία ανησυχίας και κλινικές ενδείξεις εμπλοκής Στο βίντεο από 21:04

Ο παιδίατρος οφείλει να αναζητά έγκαιρα μεταβολές στη συμπεριφορά και σωματικές ενδείξεις:

Συμπεριφορικά σημεία ανησυχίας

• Απότομη πτώση της σχολικής επίδοσης.
• Μεταβολές του σωματικού βάρους (απότομη αύξηση ή απώλεια).
• Διαταραχές ύπνου (αϋπνία, εφιάλτες, υπερβολικός ύπνος, αναστροφή ωραρίου).
• Κοινωνική απομόνωση (έλλειψη φίλων, αποφυγή παρέας, διακοπή ενδιαφέροντος για φλερτ).
• Εγκατάλειψη αγαπημένων δραστηριοτήτων.
• Αδιαφορία για την προσωπική εμφάνιση και την καθαριότητα.

Ενδείξεις πιθανής εμπλοκής σε επεισόδια βίας

• Σκισμένα, βρώμικα ή τσαλακωμένα ρούχα.
• Αδικαιολόγητη απώλεια βιβλίων, χρημάτων ή προσωπικών αντικειμένων.
• Ανεξήγητες μελανιές, εκδορές και γδαρσίματα σε διάφορα σημεία του σώματος.
• Άρνηση ή έντονος φόβος προσέλευσης στο σχολείο (σχολική αποφυγή).
• Μειωμένη όρεξη για φαγητό.
• Εκδήλωση ασυνήθιστα επιθετικής συμπεριφοράς απέναντι στους γονείς ή στα αδέλφια.

Αθλητική βία, πατριωτισμός και εθνικισμός Στο βίντεο από 22:23

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στην οπαδική και αθλητική βία, με αφορμή μαρτυρίες εφήβων (όπως η περίπτωση μαθητή που παραχώρησε υλικό για την ομιλία μετά από εμπλοκή του σε επεισόδιο). Επισημαίνεται η δολοφονία του Άλκη Καμπανού στη Θεσσαλονίκη ως τραγικό παράδειγμα ακραίας οπαδικής βίας.

Τονίστηκε η διάκριση των εννοιών:

• Πατριωτισμός (Patriotism): Αγάπη και αφοσίωση στην πατρίδα, με σεβασμό προς τις άλλες εθνικότητες, τους πολιτισμούς και τις ιδεολογίες, και διατήρηση των παραδόσεων.
• Εθνικισμός (Nationalism): Ακραία πολιτική ιδεολογία που πρεσβεύει την ανωτερότητα του ενός έθνους έναντι των άλλων, εκδηλώνοντας ασέβεια και μίσος προς άλλους πολιτισμούς και φυλές.
• Υπερεθνικισμός / Σωβινισμός (ultranationalism / chauvinism): Φασιστικές πεποιθήσεις, ρατσισμός, άσκηση λεκτικής και σωματικής βίας απέναντι σε άτομα διαφορετικής εθνικότητας ή ιδεολογίας.

Οι επιπτώσεις της πανδημίας COVID-19 Στο βίντεο από 23:22

Η πανδημική κρίση λειτούργησε ως καταλύτης:

• Ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις: Διακοπή της καθημερινής ρουτίνας, έντονο άγχος, αβεβαιότητα για το μέλλον, απώλεια κοινωνικών επαφών, σύγχυση, καταθλιπτικό συναίσθημα και εκτόξευση της ψηφιακής εξάρτησης.
• Ενδοοικογενειακή βία: Ο εγκλεισμός αύξησε τα ποσοστά σωματικής και σεξουαλικής βίας κατά 12% στις πρώτες εβδομάδες, ενώ οι κλήσεις σε γραμμές υποστήριξης αυξήθηκαν παγκοσμίως από 22% έως 75%. Το κλείσιμο των σχολείων στέρησε από τα κακοποιημένα παιδιά τον μοναδικό χώρο όπου τα σημάδια κακοποίησης μπορούσαν να γίνουν αντιληπτά από εκπαιδευτικούς.
• Σύνδρομο άρνησης ενηλικίωσης: Καταγράφονται έφηβοι που εκδηλώνουν άρνηση να μεγαλώσουν (π.χ. κορίτσι 15 ετών σε στάδιο Tanner 2 με σοβαρή διαταραχή πρόσληψης τροφής, που νοσταλγεί την «προστασία» της καραντίνας).

Ο ρόλος του παιδιάτρου: πρόληψη, ανίχνευση και παρέμβαση Στο βίντεο από 25:38

1. Ψυχοκοινωνικό ιστορικό (αλγόριθμος H.E.A.D.S.)

Ο παιδίατρος οφείλει να ενσωματώσει τη συστηματική λήψη ψυχοκοινωνικού ιστορικού (Goldenring & Cohen, 1988), όχι βιαστικά σε μία μόνο επίσκεψη, αλλά σταδιακά, χτίζοντας σχέση εμπιστοσύνης:

• H (Home): Συνθήκες στο σπίτι, σχέσεις στην οικογένεια.
• E (Education): Σχολείο, μαθησιακή πορεία, σχέσεις με συμμαθητές.
• A (Activities): Δραστηριότητες, ελεύθερος χρόνος, αθλητισμός, διαδίκτυο.
• D (Drugs): Χρήση ουσιών, αλκοόλ, κάπνισμα/άτμισμα.
• S (Safety): Ασφάλεια, έκθεση σε βία, τραυματισμοί.
• S (Sexuality): Σεξουαλικότητα, σχέσεις, ταυτότητα φύλου.
• S (Suicide / Depression): Καταθλιπτικό συναίσθημα, αυτοκαταστροφικές σκέψεις.

Στα μικρότερα παιδιά, η διερεύνηση φτάνει μέχρι το στοιχείο Activities παρουσία των γονέων. Στους εφήβους, απαιτείται κατ' ιδίαν συνομιλία υπό καθεστώς εμπιστευτικότητας. Αν ο παιδίατρος δεν ρωτήσει ευθέως και με κατάλληλο τρόπο, ο έφηβος σπάνια θα αποκαλύψει αυθόρμητα το πρόβλημά του.

2. Υπηρεσίες φιλικές προς τους εφήβους («Youth Friendly»)

Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, οι δομές εφηβικής υγείας πρέπει να διαθέτουν:

• Φιλικό και ειδικά εκπαιδευμένο προσωπικό.
• Δυνατότητα προσέλευσης χωρίς ραντεβού («drop-in») και κατάλληλο ωράριο λειτουργίας.
• Διασφάλιση απολύτου εμπιστευτικότητας.
• Δωρεάν ή χαμηλού κόστους ποιοτικές υπηρεσίες.
• Επαρκή χρόνο ανά επίσκεψη.
• Διασύνδεση και συντονισμό παραπομπών.

3. Θεραπευτικές προσεγγίσεις

• Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Έχει τεκμηριωθεί ως εξαιρετικά αποτελεσματική για όλους τους τύπους τραυματικών εμπειριών σε παιδιά και εφήβους (Gutermann et al., 2016).
• Οικογενειακή υποστήριξη και συμβουλευτική.
• Νομική καθοδήγηση όπου κρίνεται απαραίτητο.

Κοινωνική και συναισθηματική ενδυνάμωση (CASEL) και ηθική νοημοσύνη Στο βίντεο από 27:18

Η Κοινωνική και Συναισθηματική Ενδυνάμωση (Social and Emotional Learning – CASEL) αποτελεί εργαλείο που υιοθετείται από την UNESCO και στοχεύει στην καλλιέργεια πέντε αξόνων:

1. Διαχείριση δυσκολίας / προσαρμογή: Ανάπτυξη μηχανισμών αντιμετώπισης στρεσογόνων καταστάσεων.
2. Κατάκτηση αυτοεκτίμησης: Αναγνώριση των δυνατών σημείων του εαυτού.
3. Στοχοθεσία: Ικανότητα θέσπισης και επιδίωξης μακροπρόθεσμων στόχων.
4. Συνεργατικότητα: Επικοινωνία και ομαδική δράση.
5. Ανθρώπινα δικαιώματα / ενσυναίσθηση: Σεβασμός των δικαιωμάτων των άλλων, ικανότητα κατανόησης της θέσης του διπλανού και προαγωγή του κοινού καλού.

Ηθική νοημοσύνη (Moral Intelligence)

Όπως αναφέρουν οι Lennick & Kiel (2005), ο χαρακτήρας και η ηθική είναι σημαντικότερα από τη διανοητική νοημοσύνη («Character is more important than intellect» – Ralph Waldo Emerson). Η ηθική νοημοσύνη περιλαμβάνει:

• Ακεραιότητα (4 επιμέρους στοιχεία)
• Ευθύνη (3 στοιχεία)
• Συγχώρεση (2 στοιχεία)
• Συμπόνοια (1 στοιχείο)

Στη σύγχρονη εποχή, όπου προβάλλονται πρότυπα εύκολου πλουτισμού, gaming, τζόγου και ρηχού εντυπωσιασμού μέσω της εξωτερικής εμφάνισης, η επένδυση στην ηθική νοημοσύνη και τις αξίες αποτελεί ασπίδα για τον έφηβο. Αναφορά γίνεται επίσης στο έργο του Richard Layard (The Origins of Happiness, Action for Happiness), ο οποίος προτείνει καθημερινές μικρές πράξεις καλοσύνης και σύνδεσης για την ενίσχυση της ψυχικής ευεξίας.

Τύποι γονέων και μοντέλο ζωής Στο βίντεο από 31:43

Η στάση της οικογένειας καθορίζει την ανθεκτικότητα του εφήβου:

• Διαλεκτικός γονέας: Θέτει σαφή όρια με αγάπη («άνευ όρων αγάπη»), συζητά, σέβεται την προσωπικότητα του παιδιού και αποτελεί υγιές παράδειγμα ζωής. Είναι το αποτελεσματικότερο μοντέλο.
• Αυταρχικός γονέας: Επιβάλλει κανόνες χωρίς διάλογο, δεν ακούει τον έφηβο, οδηγώντας τον σε ψεύδη, απόκρυψη και εξέγερση.
• Ανεκτικός γονέας: Πολύ συχνός σήμερα. Δεν θέτει όρια, παρέχει ανεξέλεγκτα υλικά αγαθά, λειτουργεί με ενοχές (συχνά σε περιπτώσεις διαζυγίου ή υπερωριακής απασχόλησης), αποτυγχάνοντας να προστατεύσει τον έφηβο.
• Αδιάφορος / εξουθενωμένος γονέας: Λόγω σοβαρών οικονομικών ή προσωπικών προβλημάτων αδυνατεί να ασκήσει τον γονεϊκό του ρόλο.

Το προσωπικό παράδειγμα των γονέων είναι καθοριστικό. Τα παιδιά δεν διδάσκονται με τη θεωρία, αλλά αντιγράφουν τις πράξεις των ενηλίκων.

Προγράμματα, δίκτυα και εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες Στο βίντεο από 33:36

Παρουσιάστηκαν διαθέσιμα εργαλεία και δράσεις που μπορούν να αξιοποιήσουν οι παιδίατροι και οι γονείς:

• ENABLE (www.youth-life.gr): Ευρωπαϊκό πρόγραμμα κατά του εκφοβισμού, με ειδικά εγχειρίδια για μαθητές δημοτικού, γυμνασίου και γονείς.
• YOUTH POWER (www.youth-med.gr): Πρωτοβουλία της Ελληνικής Εταιρείας Εφηβικής Ιατρικής (Ε.Ε.Ε.Ι.) και του προγράμματος «Μαζί για την Εφηβική Υγεία».
• SELMA (Hacking Hate): Ευρωπαϊκό υλικό για την καταπολέμηση της ρητορικής μίσους στο διαδίκτυο.
• Εκπαιδευτικά φυλλάδια για τη σεξουαλικότητα: Υλικά για τα «καλά και κακά αγγίγματα», τη σεξουαλική παρενόχληση και την προστασία του σώματος.
• Πλατφόρμα we-knowhow.gr: Διαδικτυακή πλατφόρμα επικοινωνίας «από νέους προς νέους» (youth-to-youth).
• ΠΜΣ «Αναπτυξιακή και Εφηβική Υγεία» (Ιατρική Σχολή Ε.Κ.Π.Α.): Μετεκπαιδευτικό πρόγραμμα που εκπαιδεύει 40 επιστήμονες ετησίως (προκήρυξη κάθε Μάιο).
• «Από το Α έως το Ω – Μία Ακαδημία για Γονείς»: 8 δίωρες διαδραστικές συναντήσεις γονέων ετησίως (Οκτώβριος–Μάιος, μία Τετάρτη κάθε μήνα, 18:15–20:15) μέσω του ΕΔΔΥΠΠΥ.
• Τηλεφωνική γραμμή υποστήριξης Μ.Ε.Υ.: 80011 80015 (χωρίς χρέωση), για παιδιά, εφήβους, γονείς και εκπαιδευτικούς.
• Εθνικό Δίκτυο UNESCO GHE-WHO Collaborating Centre: Δίκτυο υποστήριξης και ανάπτυξης δομών φιλικών για εφήβους, κατάρτισης επαγγελματιών υγείας και ανάπτυξης ψηφιακών εφαρμογών.
• Εξειδίκευση στην Εφηβική Ιατρική (Adolescent Medicine Curriculum): Δημιουργία προγράμματος υποτροφιών (clinical fellowship) διάρκειας 2 ετών στη Β΄ Παιδιατρική Κλινική του Νοσοκομείου Παίδων «Π. & Α. Κυριακού», με 19 θεματικά πεδία εκπαίδευσης.