Ζευγαρίδου Ε. – Παιδίατρος – Διατροφικές Διαταραχές στην Εφηβεία

Εισαγωγή και ταξινόμηση των διατροφικών διαταραχών Στο βίντεο από 00:00

Η εφηβεία αποτελεί μία ιδιαίτερα ευαίσθητη και κρίσιμη περίοδο σωματικής και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης κατά τη μετάβαση στην ενήλικη ζωή. Η ευαισθητοποίηση των παιδιάτρων της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας (ΠΦΥ) είναι θεμελιώδους σημασίας για την έγκαιρη αναγνώριση των νοσολογικών οντοτήτων που σχετίζονται με τη διατροφή.

Σύμφωνα με τα διεθνή ταξινομικά συστήματα DSM-5 (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition) και ICD-11 (International Classification of Diseases, 11th Revision), στο φάσμα των διαταραχών σίτισης και πρόσληψης τροφής περιλαμβάνονται:

• Ψυχογενής ανορεξία (anorexia nervosa)
• Ψυχογενής βουλιμία (bulimia nervosa)
• Διαταραχή υπερφαγίας (binge eating disorder)
• Αποφευκτική/περιοριστική διαταραχή πρόσληψης τροφής (avoidant/restrictive food intake disorder – ARFID)
• Αλλοτριοφαγία (pica)
• Διαταραχή μηρυκασμού (rumination disorder)
• Άλλες ειδικές ή μη διαταραχές σίτισης ή διατροφής (other specified / unspecified feeding or eating disorders)

Κλινικά χαρακτηριστικά των βασικών διαταραχών

Η ψυχογενής ανορεξία χαρακτηρίζεται από επίμονο περιορισμό της πρόσληψης ενέργειας, έντονο φόβο αύξησης του σωματικού βάρους ή παχυσαρκίας, καθώς και διαστρεβλωμένη αντίληψη της εικόνας του σώματος. Διακρίνεται σε δύο υποτύπους:

1. Περιοριστικός τύπος: Η απώλεια βάρους επιτυγχάνεται κυρίως μέσω δίαιτας, νηστείας ή υπερβολικής άσκησης, χωρίς επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας ή καθαρτικών συμπεριφορών.
2. Καθαρτικός τύπος: Κατά τη διάρκεια του επεισοδίου ανορεξίας συνυπάρχουν επαναλαμβανόμενα επεισόδια καθαρτικών συμπεριφορών, όπως αυτόκλητος έμετος, κατάχρηση υπακτικών, διουρητικών ή υποκλυσμών, καθώς και καταναγκαστική υπεράσκηση.

Η ψυχογενής βουλιμία χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας (binge eating), κατά τα οποία καταναλώνεται μεγάλη ποσότητα τροφής σε συγκεκριμένο χρονικό διάστημα με αίσθημα απώλειας ελέγχου, ακολουθούμενα από αντισταθμιστικές συμπεριφορές πρόληψης αύξησης βάρους (αυτοπροκαλούμενος έμετος, παρατεταμένη νηστεία, υπερβολική άσκηση).

Η διαταραχή υπερφαγίας περιλαμβάνει επίσης επαναλαμβανόμενα επεισόδια υπερφαγίας με απώλεια ελέγχου, χωρίς ωστόσο τη συστηματική χρήση αντισταθμιστικών μηχανισμών.

Η αποφευκτική/περιοριστική διαταραχή πρόσληψης τροφής (ARFID) αφορά περιορισμό της ποσότητας ή των ειδών της τροφής, ο οποίος οδηγεί σε απώλεια βάρους, ανεπαρκή ανάπτυξη ή διατροφικές ελλείψεις, χωρίς να υπάρχει ανησυχία για το σχήμα ή το βάρος του σώματος και χωρίς διαταραχή της σωματικής εικόνας. Αν και συχνά θεωρείται διαταραχή της πρώιμης παιδικής ηλικίας, αναγνωρίζεται όλο και συχνότερα και στον εφηβικό πληθυσμό.

Σύγχρονες διαγνωστικές και αιτιοπαθογενετικές επισημάνσεις

• Διακοπή της εμμήνου ρύσεως: Η δευτεροπαθής αμηνόρροια δεν περιλαμβάνεται πλέον στα υποχρεωτικά διαγνωστικά κριτήρια της ψυχογενούς ανορεξίας, ώστε να μην αποκλείονται άνδρες, προεμμηναρχικά κορίτσια ή έφηβες που λαμβάνουν ορμονικά αντισυλληπτικά.
• Διαγνωστική ρευστότητα: Τα όρια μεταξύ των διαγνώσεων δεν είναι πάντα απόλυτα σαφή. Υπάρχει σημαντική αλληλεπικάλυψη συμπτωμάτων, ενώ συχνά παρατηρείται μετάπτωση ενός ασθενούς από τη μία διάγνωση στην άλλη στην πορεία του χρόνου (π.χ. από ανορεξία σε βουλιμία).
• Πολυπαραγοντική αιτιοπαθογένεια: Οι διατροφικές διαταραχές έχουν ισχυρό γενετικό υπόβαθρο, το οποίο αλληλεπιδρά με βιολογικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς επιβαρυντικούς παράγοντες οδηγώντας στην κλινική εκδήλωση της νόσου.

Επιδημιολογικά δεδομένα και η επίδραση της πανδημίας Στο βίντεο από 03:22

Την τελευταία δεκαετία καταγράφεται σημαντική αύξηση της συχνότητας εμφάνισης των διατροφικών διαταραχών, καθώς και των σχετικών νοσοκομειακών εισαγωγών.

Η πανδημία COVID-19 διαδραμάτισε επιβαρυντικό ρόλο: μεταξύ 2020 και 2022 οι νοσηλείες παιδιών και εφήβων σχεδόν διπλασιάστηκαν σε διεθνές επίπεδο. Μετά την πανδημία παρατηρείται γενικευμένη επιδείνωση της βαρύτητας των συμπτωμάτων και σημαντική αύξηση των ανθεκτικών και σοβαρών περιστατικών.

Παράλληλα, τεκμηριώνεται μετατόπιση της έναρξης των ΔΔ σε ολοένα μικρότερες ηλικιακές ομάδες, με συχνή εμφάνιση σε ηλικίες 10–14 ετών ή ακόμη και νωρίτερα.

Σύμφωνα με τα επιδημιολογικά δεδομένα:

• Περισσότεροι από 1 στους 5 εφήβους (ποσοστό άνω του 20%) εκδηλώνουν διαταραγμένες διατροφικές συμπεριφορές.
• Τα κορίτσια έχουν 5πλάσια πιθανότητα σε σύγκριση με τα αγόρια να εκδηλώσουν διαταραγμένη διατροφική συμπεριφορά.
• Τα κορίτσια έχουν έως και 10πλάσια πιθανότητα να αναπτύξουν πλήρη κλινική διατροφική διαταραχή.
• Συνολικά, περίπου 1 στους 20 εφήβους (5%) εμφανίζει διαγνωσμένη διατροφική διαταραχή.

Η διάσταση του φύλου και οι ευάλωτες ομάδες Στο βίντεο από 04:39

Αν και οι ΔΔ εμφανίζονται συχνότερα στα κορίτσια, η αναγνώριση περιστατικών σε αγόρια αυξάνεται σταθερά. Σήμερα, τα αγόρια αντιστοιχούν στο 10–25% του συνόλου των διαγνώσεων. Η μεταβολή αυτή αποδίδεται τόσο σε πραγματική αύξηση της επίπτωσης όσο και σε βελτίωση της καταγραφής, καθώς τα παραδοσιακά διαγνωστικά εργαλεία ήταν προσανατολισμένα στα θηλυκά πρότυπα και εμφάνιζαν χαμηλή ευαισθησία στον άρρενα πληθυσμό.

Η κλινική εικόνα στα αγόρια διαφοροποιείται συχνά:

• Κεντρικό στοιχείο δεν είναι η επιδίωξη του ελλιποβαρούς σώματος, αλλά η εμμονή με τη μυϊκότητα (μυϊκή δυσμορφία / muscle dysmorphia).
• Παρατηρείται καταναγκαστική υπερβολική άσκηση (ιδίως με βάρη).
• Καταγράφεται συστηματική χρήση συμπληρωμάτων πρωτεΐνης ή άλλων ουσιών για την αύξηση της μυϊκής μάζας.

Ιδιαίτερα ευάλωτη ομάδα αποτελούν οι μη δυαδικοί (non-binary) έφηβοι και τα μέλη της LGBTQ+ κοινότητας, οι οποίοι παρουσιάζουν 2 έως 3 φορές υψηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης διατροφικών διαταραχών σε σύγκριση με τους cisgender συνομηλίκους τους.

Παιδική παχυσαρκία και κίνδυνος πυροδότησης διατροφικών διαταραχών Στο βίντεο από 05:38

Η παχυσαρκία αποτελεί μείζον πρόβλημα δημόσιας υγείας, όμως η διαχείρισή της στην εφηβεία ενέχει λεπτές ισορροπίες. Τόσο η παρουσία παχυσαρκίας όσο και η έναρξη αυθαίρετης, μη επιβλεπόμενης δίαιτας αποτελούν ανεξάρτητους παράγοντες κινδύνου για την εκδήλωση ΔΔ.

Στην κλινική πράξη, πολλοί έφηβοι με ψυχογενή ανορεξία, βουλιμία ή υπερφαγία αναφέρουν ότι η νόσος ξεκίνησε μετά από παρατήρηση του παιδιάτρου ότι «έχουν πολλά κιλά και πρέπει να κάνουν δίαιτα». Αντίστοιχα σχόλια προέρχονται συχνά από προπονητές, γονείς ή συνομηλίκους, είτε καλοπροαίρετα είτε στο πλαίσιο σχολικού εκφοβισμού (bullying).

Οι μη στοχευμένες, υπερβολικά περιοριστικές ή στιγματιστικές οδηγίες αυξάνουν δραματικά τον κίνδυνο πυροδότησης ΔΔ σε ευάλωτους εφήβους. Αντιθέτως, οι επιστημονικά στοχευμένες, εποπτευόμενες παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας αποδεδειγμένα δεν αυξάνουν τον κίνδυνο ΔΔ. Συνιστάται αυστηρά η αποφυγή στιγματιστικών παρεμβάσεων και η εστίαση στην υιοθέτηση υγιεινών συνηθειών τρόπου ζωής και όχι στην ένδειξη της ζυγαριάς.

Η δύναμη των λέξεων: απαγορευμένο λεξιλόγιο και ενδεδειγμένη επικοινωνία Στο βίντεο από 07:05

Ορισμένες λέξεις φέρουν έντονο αρνητικό ψυχολογικό φορτίο και λειτουργούν ως ισχυρά ερεθίσματα (triggers) για τους εφήβους που δεν έχουν ακόμη διαμορφώσει σταθερή αυτοεικόνα. Στην παιδιατρική πράξη επιβάλλεται προσεκτική επιλογή της ορολογίας.

Απαγορευμένο λεξιλόγιο / Όροι προς αποφυγή	Ενδεδειγμένη εναλλακτική ορολογία
Χοντρός, υπέρβαρος, παχύσαρκος	Αποφυγή των όρων
Δίαιτα	Διατροφική φροντίδα, στυλ διατροφής, θρέψη
Θερμίδες	Ζωτική ενέργεια, καύσιμο, δύναμη, τροφή για το σώμα
Υδατάνθρακες	Γλυκιά ενέργεια, ενεργειακό καύσιμο, άμεση δύναμη, τροφή του εγκεφάλου
Λίπη	Σταθερή ενέργεια, προστατευτική ενέργεια, απαραίτητα λιπαρά οξέα, πηγές θρέψης και ομορφιάς
Βάρος	Ευεξία, ισορροπία, φυσική κατάσταση, πώς νιώθω με το σώμα μου

Παραδείγματα διατύπωσης στην κλινική επικοινωνία

• Σε ασθενή με παχυσαρκία και υπερφαγία: Αντί της σύστασης: «Πρέπει να κάνεις δίαιτα για να χάσεις βάρος», προτιμάται: «Δοκίμασε έναν τρόπο διατροφής που σε κάνει να νιώθεις καλά» ή «Στόχος μας είναι να νιώθεις πιο ελαφρύς/-ιά και δυνατός/-ή».
• Σε ασθενή με ανορεξία και περιοριστική πρόσληψη: Αντί της οδηγίας: «Πρέπει να βάλεις υδατάνθρακες και λίπη στο πιάτο σου», προτιμάται: «Επίλεξε πηγές ενέργειας που σε κρατούν γεμάτο/-η και δραστήριο/-α».

Ο ρόλος του παιδιάτρου στην πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας Στο βίντεο από 08:43

Ο παιδίατρος της ΠΦΥ αποτελεί τον πρώτο επαγγελματία υγείας που έρχεται σε επαφή με τον έφηβο και έχει τη μοναδική ευκαιρία για πρώιμη ανίχνευση. Παρακολουθώντας το παιδί από τη γέννηση, διατηρεί ισχυρή σχέση εμπιστοσύνης με την οικογένεια, καθιστώντας ευκολότερη την επικοινωνία σε ευαίσθητα ζητήματα, σε μία χώρα όπου η επίσκεψη σε ψυχολόγο ή παιδοψυχίατρο συχνά συνοδεύεται ακόμη από κοινωνικό στίγμα.

Ο παιδίατρος λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στην οικογένεια, το σχολείο και τους εξειδικευμένους επαγγελματίες ψυχικής υγείας. Οι κύριες προκλήσεις που αντιμετωπίζει περιλαμβάνουν τον περιορισμένο χρόνο της κλινικής επίσκεψης, την ελλιπή εξειδικευμένη εκπαίδευση στις ΔΔ και τις δυσκολίες πρόσβασης σε εξειδικευμένες υπηρεσίες υγείας.

Πρώιμα ήπια προειδοποιητικά συμπτώματα Στο βίντεο από 09:13

Στα αρχικά στάδια, τα συμπτώματα μιας διατροφικής διαταραχής μπορεί να είναι εξαιρετικά ήπια και συχνά εκλαμβάνονται λανθασμένα ως «φυσιολογικές εφηβικές παραξενιές» ή ακόμη και ως θετικές αλλαγές στον τρόπο ζωής:

• Αυξημένο ενδιαφέρον για «υγιεινή διατροφή»: Απότομη απόρριψη του πρόχειρου φαγητού (junk food) και των γλυκών, που αρχικά χαροποιεί τους γονείς αλλά μπορεί να σηματοδοτεί την έναρξη περιοριστικής διαταραχής.
• Απότομες αλλαγές διατροφικών προτιμήσεων: Αιφνίδια απόφαση για χορτοφαγία με επίκληση της αγάπης για τα ζώα ή αποκλεισμός ολόκληρων ομάδων τροφών.
• Εμμονή με τις θερμίδες: Καταμέτρηση θερμίδων, συνεχής ανάγνωση ετικετών και απομνημόνευση των συστατικών των γευμάτων μέσω του διαδικτύου.
• Ανησυχία για το σώμα: Συχνές εκφράσεις δυσαρέσκειας («είμαι χοντρός/-ή», αναφορές στην κοιλιά, τα μπράτσα ή τους μηρούς), συνεχές κοίταγμα σε καθρέφτες ή τζαμαρίες (body checking) και καταναγκαστικό ζύγισμα.
• Αποφυγή κοινών οικογενειακών γευμάτων: Ο έφηβος επιμένει να τρώει μόνος στο δωμάτιό του ή ισχυρίζεται ότι έφαγε ήδη.
• Κοινωνική απόσυρση: Αποφυγή εξόδων με φίλους, καθώς οι κοινωνικές συναντήσεις των εφήβων συχνά περιλαμβάνουν φαγητό.
• Συναισθηματικές μεταβολές: Έντονες εναλλαγές διάθεσης, ευερεθιστότητα και υπερβολική τελειομανία.
• Υπερβολική άσκηση: Καταπόνηση του σώματος χωρίς επαρκή ανάπαυση.

Σοβαρά προειδοποιητικά σημεία (red flags) Στο βίντεο από 11:19

Η εμφάνιση των παρακάτω σημείων υποδηλώνει εγκατεστημένη και σοβαρή νόσο:

1. Ταχεία απώλεια βάρους: Απώλεια > 10% του σωματικού βάρους σε διάστημα 3 μηνών.
2. Διακοπή εμμήνου ρύσεως: Δευτεροπαθής αμηνόρροια στα κορίτσια.
3. Συμπεριφορικές ενδείξεις:
   • Συστηματική αποφυγή γευμάτων.
   • Κρυφά επεισόδια υπερφαγίας (τροφές που εξαφανίζονται ανεξήγητα από το ψυγείο ή τα ντουλάπια).
   • Πρόκληση εμέτων.
   • Ψέματα γύρω από την κατανάλωση φαγητού (εύρεση άθικτου κολατσιού στη σχολική τσάντα ή στα σκουπίδια, γεμάτες κατσαρόλες ενώ το παιδί δήλωσε ότι έφαγε).
4. Κλινικά σημεία σωματικής κατάρρευσης:
   • Σοβαρή βραδυκαρδία.
   • Αρτηριακή υπόταση και ορθοστατική υπόταση.
   • Υποθερμία.
   • Σημεία αφυδάτωσης.

Εργαλεία ανίχνευσης και το ελληνικό ερωτηματολόγιο G-SCOFF Στο βίντεο από 12:01

Η τακτική ενσωμάτωση σύντομων ερωτήσεων για τις διατροφικές συνήθειες στα check-up ανάπτυξης αποτελεί την απλούστερη και αποτελεσματικότερη μέθοδο screening. Στη διεθνή πρακτική χρησιμοποιούνται δομημένα εργαλεία, όπως το EAT-26 (Eating Attitudes Test-26) και το EDE-Q (Eating Disorder Examination Questionnaire).

Το πλέον εύχρηστο και γρήγορο εργαλείο για την πρωτοβάθμια φροντίδα είναι το ερωτηματολόγιο SCOFF, το οποίο έχει σταθμιστεί στον ελληνικό εφηβικό πληθυσμό (G-SCOFF, Zeugaridou et al., 2019). Αποτελείται από 5 απλές ερωτήσεις:

1. Προκαλείς εμετό όταν νιώθεις άβολα γεμάτο το στομάχι σου;
2. Ανησυχείς μήπως έχεις χάσει τον έλεγχο στην κατανάλωση τροφής;
3. Έχεις παρατηρήσει πρόσφατα απώλεια σωματικού βάρους που ξεπερνάει τα 6,35 kg (14 λίβρες) σε διάστημα ενός τριμήνου;
4. Θεωρείς τον εαυτό σου με περιττά κιλά ενώ οι άλλοι σου λένε ότι είσαι λεπτός/-ή;
5. Πιστεύεις ότι το φαγητό κυριαρχεί στη ζωή σου;

Βαθμολόγηση: Κάθε θετική απάντηση («Ναι») λαμβάνει 1 βαθμό (Όχι = 0). Συνολική βαθμολογία ≥ 2 υποδεικνύει υψηλή πιθανότητα ψυχογενούς ανορεξίας ή βουλιμίας και επιβάλλει άμεση παραπομπή για εξειδικευμένη εκτίμηση.

Ολοκληρωμένη κλινική αξιολόγηση και ιατρικό ιστορικό Στο βίντεο από 13:31

Η αξιολόγηση στο παιδιατρικό ιατρείο περιλαμβάνει:

• Κλινική εξέταση: Μέτρηση θερμοκρασίας σώματος, καθώς και αρτηριακής πίεσης και καρδιακής συχνότητας τόσο σε καθιστή όσο και σε όρθια θέση (έλεγχος ορθοστατισμού).
• Σωματομετρικά δεδομένα: Καταγραφή βάρους, ύψους και υπολογισμός του δείκτη μάζας σώματος (ΔΜΣ / BMI). Επιβάλλεται η προσεκτική ανασκόπηση των διαχρονικών καμπυλών ανάπτυξης του εφήβου για τον εντοπισμό απόκλισης από τα προηγούμενα εκατοστημόρια.
• Ιστορικό εμμήνου ρύσεως: Ηλικία εμμηναρχής, ρυθμός, διάρκεια και ακριβής χρόνος τυχόν διακοπής των καταμήνιων κύκλων.
• Ψυχιατρικό ιστορικό: Σύντομη διερεύνηση για συνυπάρχον άγχος, καταθλιπτική διάθεση, συμπεριφορές αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονικό ιδεασμό.
• Διατροφικό ιστορικό: Καταγραφή διατροφικών συνηθειών και της ρουτίνας των οικογενειακών γευμάτων. Υπογραμμίζεται ότι το κοινό οικογενειακό τραπέζι, ξεκινώντας ήδη από τη βρεφική ηλικία (με το παιδί να συμμετέχει στο καρεκλάκι του), αποτελεί σταθερό προστατευτικό παράγοντα έναντι της ανάπτυξης ΔΔ.
• Κοινωνικό και οικογενειακό πλαίσιο: Διερεύνηση πρόσφατων στρεσογόνων γεγονότων ζωής, όπως διαζύγιο γονέων, μετακόμιση, αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος ή φαινόμενα εκφοβισμού (bullying).

Εργαστηριακός και απεικονιστικός έλεγχος Στο βίντεο από 15:22

Ο παρακλινικός έλεγχος αποσκοπεί στην ανίχνευση των σωματικών επιπλοκών του υποσιτισμού και των καθαρτικών συμπεριφορών:

• Αιματολογικός έλεγχος: Γενική αίματος για διερεύνηση αναιμίας, λευκοπενίας και θρομβοπενίας (λόγω καταστολής του μυελού των οστών), καθώς και επίπεδα φερριτίνης/σιδήρου (σιδηροπενία).
• Βιταμίνες: Έλεγχος επιπέδων βιταμίνης Β12, φυλλικού οξέος και 25-OH βιταμίνης D.
• Ηλεκτρολύτες και νεφρική λειτουργία: Μέτρηση νατρίου (Na⁺), καλίου (K⁺), χλωρίου (Cl⁻), μαγνησίου (Mg²⁺), ασβεστίου και φωσφόρου. Έλεγχος ουρίας και κρεατινίνης (αυξημένη ουρία σε αφυδάτωση).
• Ηπατική λειτουργία: Τρανσαμινάσες (τρανσαμινασαιμία μπορεί να οφείλεται σε ηπατική κυτταρόλυση λόγω ασιτίας).
• Μυϊκά ένζυμα: Αύξηση της κρεατινικής κινάσης (CPK) λόγω καταβολισμού του μυϊκού ιστού.
• Ένζυμα παγκρέατος: Αύξηση αμυλάσης (κίνδυνος οξείας παγκρεατίτιδας ή υπεραμυλασαιμία λόγω συχνών εμέτων).
• Λιπιδαιμικό προφίλ: Συχνά παρατηρείται παράδοξη υπερχοληστερολαιμία σε βαριά υποσιτισμένους εφήβους με χαμηλό BMI.
• Γλυκαιμικός έλεγχος: Υπογλυκαιμία, διακυμάνσεις γλυκόζης, HbA1c, και εφόσον απαιτείται καμπύλη γλυκόζης/ινσουλίνης.
• Ορμονολογικός έλεγχος: Θυρεοειδικές ορμόνες (πιθανό σύνδρομο ευθυρεοειδικού ασθενούς / low T3 syndrome), γοναδοτροπίνες (LH, FSH), οιστραδιόλη ή τεστοστερόνη, συχνά σε συνεργασία με παιδοενδοκρινολόγο.
• Καρδιολογικός έλεγχος: Ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ) για παράταση του διαστήματος QTc, αρρυθμίες ή βραδυκαρδία, και υπερηχοκαρδιογράφημα (ECHO) για εκτίμηση της μυοκαρδιακής μάζας και λειτουργικότητας.
• Μέτρηση οστικής πυκνότητας (DEXA): Επί διακοπής της εμμήνου ρύσεως για διάστημα άνω των 6 μηνών, επιβάλλεται έλεγχος οστικής μάζας λόγω αυξημένου κινδύνου οστεοπενίας και οστεοπόρωσης.

Θεραπευτική προσέγγιση και η οικογένεια ως σύμμαχος Στο βίντεο από 16:41

Η θεραπεία των διατροφικών διαταραχών απαιτεί πολυθεματική προσέγγιση από ομάδα εξειδικευμένων ειδικών (παιδίατρος, παιδοψυχίατρος/ψυχολόγος, εξειδικευμένος διαιτολόγος-διατροφολόγος).

Η θεραπευτική αντιμετώπιση περιλαμβάνει:

• Ψυχοθεραπεία
• Διατροφική καθοδήγηση
• Συστηματική ιατρική παρακολούθηση

Θεραπευτικοί στόχοι

1. Εξατομικευμένο βάρος-στόχος: Προσδιορίζεται με βάση τις προνοσηρές καμπύλες ανάπτυξης του συγκεκριμένου εφήβου. Καθώς το σώμα στην εφηβεία μεταβάλλεται συνεχώς, το βάρος-στόχος πρέπει να επαναπροσδιορίζεται κάθε 3–6 μήνες.
2. Υποχώρηση των ιατρικών επιπλοκών: Αποκατάσταση αιμοδυναμικής σταθερότητας και ομαλοποίηση εργαστηριακών παραμέτρων.
3. Μείωση/εξάλειψη των επίμονων σκέψεων: Περιορισμός των ιδεοληψιών γύρω από το φαγητό, το σωματικό βάρος και τη σιλουέτα.

Ο ρόλος της οικογένειας (Maudsley Family Based Treatment)

Τα διεθνή πρωτόκολλα καταδεικνύουν ότι η πλέον αποτελεσματική θεραπευτική προσέγγιση στους εφήβους είναι η βασισμένη στην οικογένεια θεραπεία (Family Based Treatment – FBT / μοντέλο Maudsley). Στο μοντέλο αυτό, η οικογένεια δεν ενοχοποιείται για τη νόσο, αλλά εκπαιδεύεται και ενδυναμώνεται ώστε να λειτουργήσει ως ο κύριος θεραπευτικός σύμμαχος για την επανασίτιση και την ανάρρωση του εφήβου στο σπίτι.

Κριτήρια εισαγωγής για νοσοκομειακή νοσηλεία και σύνδρομο επανασίτισης Στο βίντεο από 17:59

Όταν η εξωτερική αντιμετώπιση αποτυγχάνει ή η σωματική κατάσταση του εφήβου είναι επισφαλής, απαιτείται άμεση εισαγωγή σε νοσοκομειακή παιδιατρική μονάδα.

Κριτήρια εισαγωγής για νοσηλεία

• Σωματικό βάρος: < 75% του μέσου αναμενόμενου ΔΜΣ (mBMI) για την ηλικία και το φύλο.
• Σοβαρή αφυδάτωση ή επίμονη υπογλυκαιμία.
• Σοβαρές ηλεκτρολυτικές διαταραχές (υποκαλιαιμία, υπονατριαιμία, υποφωσφαταιμία).
• Διαταραχές στο ΗΚΓ (παράταση QTc, σοβαρές κοιλιακές ή υπερκοιλιακές αρρυθμίες).
• Κλινική / αιμοδυναμική αστάθεια:
  • Σοβαρή βραδυκαρδία: καρδιακή συχνότητα < 50 παλμοί/λεπτό την ημέρα (ή < 45 τη νύχτα).
  • Σοβαρή υπόταση: ΑΠ < 90/45 mmHg.
  • Ορθοστατική αστάθεια: πτώση της συστολικής ΑΠ > 20 mmHg ή της διαστολικής > 10 mmHg κατά την έγερση, ή αύξηση της καρδιακής συχνότητας > 20 παλμούς/λεπτό.
  • Υποθερμία: κεντρική θερμοκρασία σώματος < 35,6 °C.
• Πλήρης άρνηση λήψης τροφής.
• Μη ελεγχόμενες καθαρτικές συμπεριφορές: Ανεξέλεγκτοι αυτόκλητοι έμετοι ή υπερφαγικά επεισόδια.
• Οξείες ιατρικές επιπλοκές: Λιποθυμικά επεισόδια, επιληπτικοί σπασμοί, καρδιακή ανεπάρκεια, οξεία παγκρεατίτιδα.
• Σοβαρή ψυχιατρική συννοσηρότητα: Βαριά κατάθλιψη, έντονος αυτοκτονικός ιδεασμός ή άμεσος κίνδυνος αυτοτραυματισμού.

Κίνδυνος συνδρόμου επανασίτισης (refeeding syndrome)

Σε βαριά υποσιτισμένα άτομα με εξαιρετικά χαμηλό ΔΜΣ και παρατεταμένη ασιτία, η απότομη και ανεξέλεγκτη χορήγηση τροφής ενέχει άμεσο κίνδυνο εμφάνισης του συνδρόμου επανασίτισης. Η ταχεία πρόσληψη υδατανθράκων προκαλεί μαζική έκκριση ινσουλίνης, η οποία οδηγεί σε απότομη μετακίνηση φωσφόρου, καλίου και μαγνησίου από το πλάσμα στο εσωτερικό των κυττάρων.

Η προκύπτουσα βαριά υποφωσφαταιμία, υποκαλιαιμία και υπομαγνησιαιμία μπορεί να οδηγήσει σε οξεία καρδιακή ανεπάρκεια, αρρυθμίες, μυϊκή παράλυση, σπασμούς και αιφνίδιο θάνατο. Η επανασίτιση επιβάλλεται να γίνεται βάσει αυστηρών πρωτοκόλλων σταδιακής αύξησης των θερμίδων, με συνεχή κλινική παρακολούθηση και συχνό εργαστηριακό έλεγχο των ηλεκτρολυτών.

Πρακτικές οδηγίες για την πρωτοβάθμια παιδιατρική πράξη Στο βίντεο από 19:23

Συνοψίζοντας τις βασικές αρχές για το παιδιατρικό ιατρείο:

1. Συστηματική ανίχνευση: Διερεύνηση των διατροφικών συνηθειών με στοχευμένες ερωτήσεις ή σύντομα εργαλεία screening (όπως το G-SCOFF) σε κάθε τακτικό έλεγχο ανάπτυξης εφήβων.
2. Προσοχή στις λέξεις: Στις παρεμβάσεις για την παιδική παχυσαρκία, επικέντρωση αποκλειστικά στην αλλαγή συμπεριφοράς και στον υγιεινό τρόπο ζωής, αποφεύγοντας κάθε αναφορά και εμμονή στο σωματικό βάρος.
3. Συνεργασία δικτύου: Διατήρηση συνεχούς επικοινωνίας και στενής συνεργασίας με την οικογένεια, το σχολείο και την ομάδα των ειδικών ψυχικής υγείας.
4. Εγρήγορση στα πρώιμα σημεία: Αναγνώριση των αρχικών συμπτωμάτων, έστω και αν μοιάζουν ήπια, και άμεση παραπομπή για έγκαιρη παρέμβαση.
5. Απαλλαγή από στερεότυπα: Οι διατροφικές διαταραχές δεν αφορούν αποκλειστικά έφηβα κορίτσια· τα αγόρια και τα παιδιά μικρότερης ηλικίας μπορούν επίσης να νοσήσουν σοβαρά.