Τσαπάκη Ε. – Παιδοκαρδιολόγος – Ανίχνευση και Αντιμετώπιση Υπέρτασης στα Παιδιά

Εισαγωγή και επιδημιολογικά δεδομένα παιδιατρικής υπέρτασης Στο βίντεο από 00:00

Η αρτηριακή υπέρταση στα παιδιά αποτελεί ένα κλινικό πεδίο με διαρκώς αυξανόμενη βαρύτητα στην καθημερινή παιδιατρική πράξη. Τα σύγχρονα βιβλιογραφικά δεδομένα αναδεικνύουν έναν επιπολασμό που καθιστά την πάθηση υπαρκτή απειλή:

• 9,7% των παιδιών παρουσιάζει προϋπέρταση (prehypertension).
• 20,2% των παιδιών με δείκτη μάζας σώματος (BMI) ≥85η ΕΘ (υπέρβαρα) και παχύσαρκα παιδιά (BMI ≥95η ΕΘ) εμφανίζει υπέρταση.
• 4% του γενικού παιδιατρικού πληθυσμού εμφανίζει υπέρταση σταδίου 1 και 2 (Song et al., JAMA Pediatrics, 2019).
• 10–15% των παιδιών με αρτηριακή υπέρταση πληροί τα κριτήρια για μεταβολικό σύνδρομο (Litwin et al., Curr Hypertens Rep, 2013).
• Σε παιδιά με BMI ≥95η ΕΘ, το 48% εμφανίζει υπέρταση σταδίου 2 και το 25% προϋπέρταση (Babinska K et al., J Am Soc Hypertens, 2012).
• 17% των πρόωρων νεογνών παρουσιάζει υπέρταση, γεγονός που συνδέεται και με την αύξηση των πρόωρων γεννήσεων λόγω των μεθόδων εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Η σχέση αρτηριακής πίεσης και παχυσαρκίας

Η παγκόσμια πανδημία της παχυσαρκίας, σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), καταγράφει άλμα από 8% το 1990 σε 20% το 2022 στα υπέρβαρα και παχύσαρκα παιδιά. Τα παχύσαρκα παιδιά έχουν τετραπλάσιο (×4) κίνδυνο ανάπτυξης αρτηριακής υπέρτασης. Οι πρώιμες επιπλοκές της παχυσαρκίας στα παιδιά είναι πλήρως αναστρέψιμες εφόσον γίνει έγκαιρη διάγνωση και παρέμβαση (Juonala et al., N Engl J Med, 2011).

Γιατί πρέπει να μετράται η αρτηριακή πίεση στα παιδιά;

Η παιδιατρική υπέρταση προκαλεί δομικές βλάβες σε όργανα-στόχους (καρδιά, νεφροί, αγγεία, οφθαλμοί) και συσχετίζεται άμεσα με:

• Αρτηριακή υπέρταση στους ενήλικες.
• Αυξημένο κίνδυνο πρόωρου θανάτου σε ηλικία <55 ετών (Franks PW et al., N Engl J Med, 2010).
• Πρώιμη καρδιακή ανεπάρκεια.
• Πρώιμη εμφάνιση στεφανιαίας νόσου.
• Αυξημένη συνολική θνητότητα στον γενικό πληθυσμό (Juonala et al., 2011).

—

Ενδείξεις μέτρησης και κλινική αξιολόγηση Στο βίντεο από 02:10

Η αρτηριακή πίεση πρέπει να μετράται στο ιατρείο:

1. Άπαξ ετησίως: Σε όλα τα παιδιά ηλικίας ≥3 ετών κατά τον προληπτικό παιδιατρικό έλεγχο.
2. Σε κάθε παιδιατρική επίσκεψη: Σε παιδιά ηλικίας <3 ετών εφόσον συντρέχουν επιβαρυντικοί παράγοντες κινδύνου.

Οι παράγοντες κινδύνου για παιδιά <3 ετών περιλαμβάνουν:

• Ιστορικό προωρότητας ή πολύ χαμηλού βάρους γέννησης (VLBW).
• Συγγενή καρδιοπάθεια.
• Ουρολοιμώξεις, υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις, αιματουρία, πρωτεϊνουρία.
• Μεταμόσχευση συμπαγούς οργάνου.
• Κακοήθεια ή μεταμόσχευση μυελού των οστών.
• Λήψη φαρμάκων που αυξάνουν την αρτηριακή πίεση.
• Συστηματικά νοσήματα που σχετίζονται με υπέρταση (π.χ. νευροϊνωμάτωση, οζώδης σκλήρυνση).
• Παχυσαρκία.

Ατομικό, κληρονομικό και φαρμακευτικό ιστορικό

Κατά τη λήψη του ιστορικού διερευνώνται:

• Ατομικό ιστορικό: Ηλικία κύησης, βάρος γέννησης, ιστορικό τοποθέτησης ομφαλικού καθετήρα (κίνδυνος θρόμβωσης νεφρικής αρτηρίας), βρογχοπνευμονική δυσπλασία, περιγεννητική ασφυξία, τραυματισμός νεφρού, λοιμώξεις ουροποιητικού, πλευρίτιδα/επεισόδια πυελονεφρίτιδας, συχνές ουρολοιμώξεις, συστηματικά νοσήματα (κολλαγονώσεις, νευροϊνωμάτωση).
• Κληρονομικό ιστορικό: Συγγενείς με αρτηριακή υπέρταση σε μικρή ηλικία, ενδοκρινικά νοσήματα υπεύθυνα για υπέρταση, σακχαρώδης διαβήτης, καρδιαγγειακά νοσήματα (πρώιμη στεφανιαία νόσος, έμφραγμα μυοκαρδίου), υπερλιπιδαιμία, χρόνια νεφρική νόσος, νεφρολιθίαση ή νεφρασβέστωση.
• Λήψη φαρμάκων: Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα (ΜΣΑΦ / NSAIDs), από του στόματος αντισυλληπτικά, κορτιζόνη, αντικαταθλιπτικά, ψυχοδιεγερτικά (μεθυλφαινιδάτη για ΔΕΠΥ), ρινικά αποσυμφορητικά (ψευδοεφεδρίνη/φαινυλεφρίνη που χορηγούνται συχνά στις ιώσεις του χειμώνα), καφεΐνη, παράνομα αναβολικά ή ναρκωτικές ουσίες.

Κλινική εικόνα

Το παιδί με αρτηριακή υπέρταση είναι συνήθως ασυμπτωματικό. Σε δευτεροπαθή υπέρταση ή σε σοβαρή αύξηση της πίεσης, μπορεί να εμφανιστούν άτυπα συμπτώματα:

• Αιφνίδια μεταβολή σωματικού βάρους (απότομη αύξηση ή απώλεια).
• Αίσθημα παλμών, εφίδρωση, ερυθρότητα παρειών.
• Κεφαλαλγία.
• Μεταβολές στη συμπεριφορά (ευερεθιστότητα, διάσπαση προσοχής).
• Συγκοπτικό ή λιποθυμικό επεισόδιο.
• Διαταραχές ύπνου, ροχαλητό, υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας.

—

Διαφορική διάγνωση αιτίων βάσει κλινικών σημείων Στο βίντεο από 03:04

Κλινική εξέταση	Κλινικό σημείο / σύμπτωμα	Πιθανή αιτία
Σωματοτυπικά στοιχεία	Μειωμένο σωματικό βάρος	Φαιοχρωμοκύττωμα, υπερθυρεοειδισμός, νεφρική νόσος
	Αυξημένο σωματικό βάρος	Σύνδρομο Cushing, πρωτοπαθής υπέρταση
	Κοντό ανάστημα	Σύνδρομο Turner
Δέρμα	Νευρινώματα, κηλίδες café-au-lait	Νευροϊνωμάτωση τύπου 1
	Αγγειώματα προσώπου	Νόσος Sturge-Weber
	Ερύθημα (malar rash)	Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος (ΣΕΛ)
	Ακμή, ραβδώσεις	Σύνδρομο Cushing
	Εφίδρωση, ωχρότητα	Φαιοχρωμοκύττωμα
Κεφαλή	Πάρεση προσωπικού νεύρου	Οξεία υπέρταση / εγκεφαλοπάθεια
	Περικογχικό οίδημα	Νεφρική νόσος
	Καταρράκτης	Σύνδρομο Alport
	«Πρόσωπο ξωτικού» (elfin facies)	Σύνδρομο Williams
Τράχηλος	Βρογχοκήλη	Υπερθυρεοειδισμός
Αναπνευστικό	Ροχαλητό, υπερτροφία αμυγδαλών	Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο (OSAS)
Καρδιά	Έντονος 2ος τόνος, καλπασμός	Υπερτροφία αριστερής κοιλίας, καρδιακή ανεπάρκεια
	Τριβή	Περικαρδίτιδα, ουραιμία
Κοιλία	Ψηλαφητή μάζα	Όγκος Wilms, νευροβλάστωμα, πολυκυστικοί νεφροί
	Ηπατομεγαλία	Συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια
	Σπληνομεγαλία	Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος
	Φύσημα κοιλίας	Στένωση νεφρικής αρτηρίας
Οσφύς / Ράχη	Ασκίτης	Νεφρωσικό σύνδρομο
	Ευαισθησία νεφρικής χώρας	Πυελονεφρίτιδα
Ουρογεννητικό	Πρώιμη ή ατελής ήβη	Συγγενής υπερπλασία επινεφριδίων
Άκρα	Εξασθενημένες ή καθυστερημένες μηριαίες σφύξεις	Στένωση ισθμού αορτής
	Μειωμένη πίεση στα κάτω άκρα (>10–20 mmHg συγκριτικά με τα άνω)	Στένωση ισθμού αορτής
	Οίδημα κάτω άκρων	Νεφρική νόσος, καρδιακή ανεπάρκεια
	Αρθρίτιδα	Κολλαγόνωση, ΣΕΛ

—

Μεθοδολογία μέτρησης και επιλογή περιχειρίδας Στο βίντεο από 04:18

Για την τεκμηρίωση της αρτηριακής πίεσης στο ιατρείο απαιτείται η τήρηση αυστηρού πρωτοκόλλου.

Μέθοδοι μέτρησης

1. Ακροαστική μέθοδος: Θεωρείται η μέθοδος αναφοράς. Χρησιμοποιείται υδραργυρικό ή ανεροειδές πιεσόμετρο και στηθοσκόπιο.
   • Συστολική ΑΠ (ΣΑΠ): 1ος ήχος Korotkoff (K1).
   • Διαστολική ΑΠ (ΔΑΠ): 5ος ήχος Korotkoff (K5 — εξαφάνιση των ήχων).
2. Ταλαντωσιμετρική μέθοδος (αυτόματα ηλεκτρονικά πιεσόμετρα):
   • Χρησιμοποιείται ευρέως για διαλογή.
   • Εάν η τιμή υπερβαίνει την 90η ΕΘ, η μέτρηση πρέπει υποχρεωτικά να επαναλαμβάνεται με την ακροαστική μέθοδο.

Διαστάσεις και επιλογή περιχειρίδας

Η λανθασμένη επιλογή περιχειρίδας αποτελεί την πιο κοινή αιτία ψευδών μετρήσεων:

• Μήκος αεροθαλάμου (bladder length): Πρέπει να καλύπτει το 80–100% της περιμέτρου του βραχίονα.
• Πλάτος αεροθαλάμου (bladder width): Πρέπει να αντιστοιχεί στο 40–50% της περιμέτρου του βραχίονα (ή στο 66–75% της απόστασης ακρωμίου–ωλεκράνου).

Διαδικασία μέτρησης βραχίονα:

1. Προσδιορισμός της απόστασης μεταξύ του ακρωμίου και του ωλεκράνου με λυγισμένο τον αγκώνα στις 90°.
2. Εύρεση του μέσου σημείου της απόστασης.
3. Μέτρηση της περιμέτρου του βραχίονα στο μέσο αυτό σημείο.
4. Επιλογή της κατάλληλης περιχειρίδας.

Ηλικιακή ομάδα	Πλάτος αεροθαλάμου (cm)	Μήκος αεροθαλάμου (cm)	Μέγιστη περίμετρος βραχίονα (cm)
Νεογέννητο	4	8	10
Βρέφος	6	12	15
Παιδί	9	18	22
Έφηβος	10	24	26

Στην κλινική πράξη κυκλοφορούν ευρέως τρία μεγέθη περιχειρίδων (Beevers G et al., BMJ, 2001):

• Για περίμετρο βραχίονα έως 15 cm: Πλάτος 4 cm, Μήκος 13 cm.
• Για περίμετρο βραχίονα 15–22 cm: Πλάτος 10 cm, Μήκος 18 cm.
• Για περίμετρο βραχίονα >22 cm: Πλάτος 12 cm, Μήκος 26 cm.

Βασικοί κανόνες και προειδοποιητικά σημεία (Red flags) κατά τη μέτρηση

• Μικρότερη περιχειρίδα από την κανονική: Οδηγεί σε ψευδώς αυξημένη ένδειξη.
• Μεγαλύτερη περιχειρίδα από την κανονική: Οδηγεί σε ψευδώς μειωμένη ένδειξη.
• Φούσκωμα: Περίπου 20–30 mmHg πάνω από το σημείο εξαφάνισης του σφυγμού.
• Ξεφούσκωμα: Με σταθερό ρυθμό 2–3 mmHg ανά δευτερόλεπτο (πολύ γρήγορο ξεφούσκωμα υποεκτιμά τη συστολική και υπερεκτιμά τη διαστολική πίεση).
• Συσκευές καρπού: Απαγορεύονται στην παιδιατρική πράξη, καθώς δεν υπάρχουν πίνακες εκατοστιαίων θέσεων για πιεσόμετρα καρπού.

—

Συνηθισμένα σφάλματα στη μέτρηση στο ιατρείο Στο βίντεο από 07:09

Σύμφωνα με τους Lurbe et al. (2023), τα συχνότερα τεχνικά και μεθοδολογικά λάθη περιλαμβάνουν:

Μεθοδολογικά σφάλματα

• Λήψη μίας μόνο μέτρησης και εξαγωγή συμπεράσματος.
• Μέτρηση σε κρύο δωμάτιο ή με θόρυβο.
• Ομιλία του παιδιού ή του εξεταστή κατά τη διάρκεια της μέτρησης (αυξάνει την πίεση έως και 10 mmHg).
• Μη υποστήριξη του άνω άκρου (το χέρι πρέπει να στηρίζεται στο ύψος της καρδιάς· αν κρέμεται, η πίεση αυξάνεται κατά 7–10 mmHg).
• Απουσία στήριξης της πλάτης στην καρέκλα (η όρθια στάση ή το κάθισμα χωρίς στήριξη αυξάνει τη διαστολική πίεση έως 6,5 mmHg).
• Πόδια που δεν ακουμπούν στο έδαφος ή σταυρωμένα πόδια.
• Μέτρηση πάνω από ρούχα.

Σφάλματα εξοπλισμού

• Χρήση μη πιστοποιημένων συσκευών (λίγες συσκευές είναι επικυρωμένες για παιδιά: hyperchildnet.eu, Front Cardiovasc Med 2022).
• Μη βαθμονομημένες συσκευές.
• Περιχειρίδες και συσκευές διαφορετικών κατασκευαστών που συνδυάζονται αυθαίρετα.
• Μη διαθεσιμότητα πιστοποιημένων συσκευών με σωστό μέγεθος περιχειρίδας.

Πρωτόκολλο σωστής μέτρησης

1. Ηρεμία του παιδιού για τουλάχιστον 5 λεπτά πριν τη μέτρηση.
2. Καθιστή θέση με πλάτη στηριγμένη και πόδια στο δάπεδο (όχι σταυρωμένα).
3. Δεξιός βραχίονας τοποθετημένος στο ύψος της καρδιάς (ο δεξιός προτιμάται για αποφυγή ψευδώς χαμηλής πίεσης επί στένωσης ισθμού της αορτής).
4. Λήψη δύο μετρήσεων με μεσοδιάστημα 2 λεπτών και υπολογισμός του μέσου όρου.
5. Εάν η μέτρηση είναι αυξημένη, απαιτούνται επαναληπτικές μετρήσεις σε 3 ξεχωριστές επισκέψεις εντός διαστήματος 2–4 εβδομάδων.

—

Εκατοστιαίες θέσεις και σταδιοποίηση της αρτηριακής υπέρτασης Στο βίντεο από 08:45

Οι τιμές αρτηριακής πίεσης στα παιδιά δεν είναι απόλυτες, αλλά εξαρτώνται από το φύλο, την ηλικία και την εκατοστιαία θέση του ύψους (Ευρωπαϊκή Εταιρεία Υπέρτασης — ESH).

Διαφορά ακροαστικής και ταλαντωσιμετρικής μεθόδου

Οι τιμές της ταλαντωσιμετρικής μεθόδου είναι συστηματικά υψηλότερες από της ακροαστικής κατά:

• Έως 10 mmHg στη Συστολική ΑΠ (ΣΑΠ).
• Έως 5 mmHg στη Διαστολική ΑΠ (ΔΑΠ).

Ενδεικτικά όρια 95ης Εκατοστιαίας Θέσης (με βάση το 50ο εκατοστημόριο ύψους):

Ηλικία (έτη)	Ακροαστική: Άρρεν (ΣΑΠ/ΔΑΠ)	Ακροαστική: Θήλυ (ΣΑΠ/ΔΑΠ)	Ταλαντωσιμετρική: Άρρεν (ΣΑΠ/ΔΑΠ)	Ταλαντωσιμετρική: Θήλυ (ΣΑΠ/ΔΑΠ)
3	100 / 59	100 / 61	—	—
4	102 / 62	101 / 64	115 / 70	115 / 69
6	105 / 68	104 / 68	115 / 70	117 / 70
8	108 / 71	108 / 71	119 / 71	119 / 71
10	111 / 73	112 / 73	123 / 72	122 / 71
12	117 / 74	116 / 74	125 / 72	124 / 72
14	120 / 75	119 / 76	130 / 73	126 / 73
16	120 / 78	120 / 78	130 / 73	127 / 74
≥18	120 / 80	120 / 80	130 / 73	127 / 74

Κατηγοριοποίηση αρτηριακής πίεσης

Κατηγορία	Παιδιά <16 ετών	Έφηβοι ≥16 ετών
Φυσιολογική ΑΠ	<90η ΕΘ	<130 / 85 mmHg
Υψηλή φυσιολογική ΑΠ (Προϋπέρταση)	90η – 95η ΕΘ (ή >120/80 mmHg έως <95η ΕΘ)	130–139 / 85–89 mmHg
Υπέρταση σταδίου 1	95η ΕΘ έως 99η ΕΘ + 5 mmHg	140–159 / 90–99 mmHg
Υπέρταση σταδίου 2	≥99η ΕΘ + 5 mmHg	160–179 / 100–109 mmHg
Υπέρταση σταδίου 3	—	≥180 / 110 mmHg
Μεμονωμένη συστολική υπέρταση (ΣΑΥ)	ΣΑΠ ≥95η ΕΘ και ΔΑΠ <90η ΕΘ	ΣΑΠ ≥140 mmHg και ΔΑΠ <90 mmHg

—

Αλγόριθμος παρακολούθησης και 24ωρη καταγραφή (ABPM) Στο βίντεο από 09:28

Ο κλινικός αλγόριθμος διαχείρισης περιλαμβάνει:

1. Ασθενής με υποψία ΑΥ στο ιατρείο: Διενέργεια 3 επαναληπτικών μετρήσεων.
2. Αν ΑΠ <90η ΕΘ: Φυσιολογική ΑΠ → Επανέλεγχος σε 1 έτος.
3. Αν ΑΠ 90η–95η ΕΘ (Προϋπέρταση):
   • Μη φαρμακευτικά μέτρα (δίαιτα, άσκηση, μείωση BMI).
   • Επανέλεγχος σε 6 μήνες.
   • Επί εμμονής → 24ωρη περιπατητική καταγραφή (ABPM).
4. Αν ΑΠ ≥95η ΕΘ (Υπέρταση):
   • Υπέρταση σταδίου 1 (95η–99η ΕΘ + 5 mmHg): Επανέλεγχος σε 1 μήνα. Εάν παραμένει αυξημένη, διενέργεια 24ωρης καταγραφής (ABPM).
   • Υπέρταση σταδίου 2 (≥99η ΕΘ + 5 mmHg): Επανέλεγχος σε 1 εβδομάδα ή άμεση παραπομπή σε ειδικό παιδοκαρδιολόγο/παιδονεφρολόγο.

Χρονοδιάγραμμα επανεξετάσεων

Κατηγορία	Εκατοστιαία θέση	Επανεξέταση
Φυσιολογική ΑΠ	<90η ΕΘ	Σε 1 έτος
Προϋπέρταση	90η – <95η ΕΘ (ή ≥120/80 mmHg)	Σε 6 μήνες
Υπέρταση σταδίου 1	95η ΕΘ έως 99η ΕΘ + 5 mmHg	Σε 1 μήνα
Υπέρταση σταδίου 2	≥99η ΕΘ + 5 mmHg	Σε 1 εβδομάδα ή άμεση παραπομπή
Υπέρταση λευκής μπλούζας	>95η ΕΘ στο ιατρείο, <90η ΕΘ κατ' οίκον	24ωρη καταγραφή ΑΠ σε 1 έτος
Συγκεκαλυμμένη υπέρταση	<95η ΕΘ στο ιατρείο, >95η ΕΘ κατ' οίκον	24ωρη καταγραφή ΑΠ σε ασθενείς υψηλού κινδύνου

Μέτρηση στο σπίτι / σχολείο (SMBP)

• Πρωτόκολλο: 2 μετρήσεις το πρωί και 2 το βράδυ για 3–4 συνεχόμενες ημέρες (ή 7 ημέρες) → Μέσος όρος τουλάχιστον 12 μετρήσεων.
• Όριο υπέρτασης κατ' οίκον: Μέσος όρος ≥95η ΕΘ.
• Μειονεκτήματα: Δεν επαρκεί για ασφαλή διάγνωση, στερείται νυχτερινών μετρήσεων, συχνή επιλογή μη πιστοποιημένων συσκευών, πρόκληση άγχους στην οικογένεια.

24ωρη περιπατητική καταγραφή ΑΠ (ABPM — Lurbe et al., 2016)

Η 24ωρη καταγραφή αποτελεί την πλέον αξιόπιστη μέθοδο:

• Ενδείξεις:
  1. Επιβεβαίωση διάγνωσης υπέρτασης πριν την έναρξη φαρμακευτικής αγωγής.
  2. Διαφοροδιάγνωση υπέρτασης λευκής μπλούζας (white-coat hypertension) και συγκεκαλυμμένης υπέρτασης (masked hypertension).
  3. Εκτίμηση αποτελεσματικότητας της αντιυπερτασικής αγωγής.
  4. Παιδιά με παράγοντες κινδύνου (παχυσαρκία, υπνική άπνοια, σακχαρώδης διαβήτης, χρόνια νεφρική νόσος, γενετικά σύνδρομα).
  5. Συμπτώματα υπότασης σε παιδιά υπό φαρμακευτική αγωγή.
• Παράμετροι που αξιολογούνται:
  • Μέση αρτηριακή πίεση (ΜΑΠ) 24ώρου, ημέρας και νύχτας.
  • Κιρκάδιος ρυθμός (Nocturnal dipping): Φυσιολογική πτώση της πίεσης τη νύχτα κατά 10–20%. Μείωση <10% (non-dipping) ή αύξηση >20% (ανεστραμμένος κιρκάδιος ρυθμός) υποδηλώνει σοβαρή παθολογία (π.χ. νεφρική νόσο).
  • Φορτίο πίεσης (Blood pressure load): Το ποσοστό των μετρήσεων που υπερβαίνουν την 95η ΕΘ (φυσιολογικό <25%).
• Διαγνωστικά όρια υπέρτασης στο ABPM: ΜΑΠ 24ώρου, ημέρας ή νύχτας ≥95η ΕΘ, ή απόλυτες τιμές:
  • 24ωρο: ≥130/80 mmHg.
  • Ημέρα: ≥135/85 mmHg.
  • Νύχτα: ≥120/70 mmHg.

—

Δοκιμασία κοπώσεως στην εκτίμηση της υπέρτασης Στο βίντεο από 12:08

Η δοκιμασία κοπώσεως αποτελεί πολύτιμο επικουρικό εργαλείο στην παιδοκαρδιολογία για τη διαφορική διάγνωση της υπέρτασης λευκής μπλούζας, της ιατρογενούς και της συγκεκαλυμμένης υπέρτασης.

• Υπερτασική ανταπόκριση στην κόπωση:
  • Αύξηση της ΣΑΠ >60 mmHg στα πρώτα 5 λεπτά της άσκησης.
  • Αύξηση της ΣΑΠ >70 mmHg μετά από 10 λεπτά άσκησης.
  • Παιδιά με υπερτασική απόκριση έχουν 2,2–2,5 φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξουν μόνιμη αρτηριακή υπέρταση στο μέλλον (Matthews et al., 1998, Lima et al., 2012).
• Κριτήρια διακοπής δοκιμασίας κοπώσεως:
  • ΣΑΠ >250 mmHg ή ΔΑΠ >125 mmHg.
  • Πτώση ΣΑΠ παρά την αύξηση του φορτίου.
  • Ανάσπαση ST ≥2 mm.
  • Κοιλιακή αρρυθμία, κολπική μαρμαρυγή, κοιλιακή ταχυκαρδία (>3 πρόωρες κοιλιακές συστολές – PVCs).
  • Στηθάγχη, ζάλη, κόπωση.

—

Διαγνωστική προσέγγιση: εργαστηριακός και απεικονιστικός έλεγχος Στο βίντεο από 13:02

Ο διαγνωστικός έλεγχος χωρίζεται σε βασικό (πρωτοβάθμιο) και εξειδικευμένο (δευτεροβάθμιο) (Wuhl E et al., Front Pediatr, 2023).

Βασικός έλεγχος (διενεργείται από τον παιδίατρο σε όλα τα παιδιά με επιβεβαιωμένη ΑΥ):

• Γενική αίματος.
• Δείκτες φλεγμονής (ΤΚΕ, CRP).
• Ηλεκτρολύτες ορού (νάτριο, κάλιο, ασβέστιο, φώσφορος).
• Ουρία, κρεατινίνη ορού, εκτίμηση ρυθμού σπειραματικής διήθησης (eGFR).
• Ουρικό οξύ ορού: Τιμή > 5,5 mg/dL σχετίζεται έντονα με υπέρταση και διατροφικές εκτροπές.
• Λιπιδαιμικό προφίλ (ολική χοληστερόλη, HDL, LDL, τριγλυκερίδια).
• Γλυκόζη νηστείας, ινσουλίνη νηστείας (HOMA-IR), HbA1c.
• Έλεγχος θυρεοειδικής λειτουργίας (TSH, FT4, FT3).
• Γενική ούρων, λόγος λευκώματος/κρεατινίνης ούρων, καλλιέργεια ούρων.
• Υπερηχογράφημα νεφρών και ουροφόρων οδών, Doppler νεφρικών αγγείων (αποκλεισμός στένωσης νεφρικής αρτηρίας).
• Υπερηχοκαρδιογράφημα (triplex καρδιάς): Υποχρεωτικό για τον έλεγχο υπερτροφίας της αριστερής κοιλίας και αποκλεισμό στένωσης ισθμού αορτής.

Ειδικός έλεγχος (σε παιδιά με υπέρταση σταδίου 2, ηλικίας <10 ετών, ή επί υποψίας δευτεροπαθούς αιτίας):

• Ρενίνη και αλδοστερόνη ορού (σε όρθια και κατάκλιτη θέση).
• Ελεύθερες μετανεφρίνες και νορμετανεφρίνες πλάσματος ή συλλογή ούρων 24ώρου για κατεχολαμίνες και μεταβολίτες (διερεύνηση φαιοχρωμοκυττώματος).
• Κορτιζόλη ορού και ούρων 24ώρου.
• Doppler νεφρικών αγγείων, μαγνητική/αξονική αγγειογραφία (MRA/CTA νεφρικών αρτηριών).
• Βυθοσκόπηση (αγγειοπάθεια αμφιβληστροειδούς).
• Πολυπνογραφία (επί υποψίας υπνικής άπνοιας).

Πότε απαιτείται εκτεταμένος έλεγχος;

• Παιδί <10 ετών με φυσιολογικό βάρος σώματος και υπέρταση → Πάντα εκτεταμένος έλεγχος για δευτεροπαθή αίτια.
• Έφηβος με υπέρταση, θετικό οικογενειακό ιστορικό πρωτοπαθούς υπέρτασης → Αρκεί ο βασικός έλεγχος, εφόσον αποβεί φυσιολογικός.
• Παχύσαρκο παιδί με υπέρταση → Βασικός έλεγχος· εάν είναι φυσιολογικός, δεν απαιτούνται ειδικές εξετάσεις.

—

Πρωτοπαθής έναντι δευτεροπαθούς υπέρτασης Στο βίντεο από 15:30

Πρωτοπαθής αρτηριακή υπέρταση

Χαρακτηρίζεται από την απουσία υποκείμενης οργανικής νόσου και αποτελεί διάγνωση εξ αποκλεισμού.

• Πρωτογενή κριτήρια διάγνωσης:
  • Μέση τιμή από 2–3 μετρήσεις ΣΑΠ/ΔΑΠ ≥95η ΕΘ σε 3 επισκέψεις εντός 2–3 μηνών.
  • 24ωρη καταγραφή (ABPM): Φορτίο ΑΠ ≥95η ΕΘ και απώλεια της νυχτερινής μείωσης (non-dipping).
• Δευτερογενή κριτήρια:
  • Υπέρταση σταδίου 1.
  • BMI ≥95η ΕΘ (παχυσαρκία).
  • Θετικό οικογενειακό ιστορικό πρωτοπαθούς υπέρτασης.
  • Φυσιολογική ή υψηλή ρενίνη ορού με χαμηλή αλδοστερόνη.
  • Παθολογική αντίδραση στο άγχος.
  • Απουσία βλαβών σε όργανα-στόχους (χωρίς υπερτροφία αριστερής κοιλίας, φυσιολογικός βυθός οφθαλμών, φυσιολογική νεφρική λειτουργία).

Δευτεροπαθής υπέρταση ανά ηλικιακή ομάδα

Η δευτεροπαθής υπέρταση ευθύνεται για το μεγαλύτερο ποσοστό στα μικρά παιδιά (70% νεφρικά/νεφραγγειακά αίτια, 20% καρδιακά, 10% ενδοκρινικά):

• Νεογνά: Θρόμβωση νεφρικής αρτηρίας ή φλέβας (μετά από καθετηριασμό ομφαλικής αρτηρίας), στένωση νεφρικής αρτηρίας, στένωση ισθμού αορτής, συγγενείς ανωμαλίες νεφρών και ουροφόρων οδών (CAKUT), βρογχοπνευμονική δυσπλασία.
• 1ο έτος ζωής: Στένωση ισθμού αορτής, νεφρική παρεγχυματική νόσος, στένωση νεφρικής αρτηρίας, ινομυϊκή δυσπλασία, φάρμακα, προωρότητα.
• 1–6 ετών: Νεφρική παρεγχυματική νόσος, στένωση νεφρικής αρτηρίας, όγκος Wilms, ενδοκρινικά αίτια (υπερθυρεοειδισμός, σύνδρομο Cushing, φαιοχρωμοκύττωμα), ιατρογενή αίτια.
• 6–10 ετών: Νεφρική παρεγχυματική νόσος, στένωση νεφρικής αρτηρίας, πρωτοπαθής υπέρταση (αναδυόμενη), ενδοκρινικά αίτια, κακοήθεια.
• 10–18 ετών: Πρωτοπαθής υπέρταση (η συχνότερη αιτία σε αυτή την ηλικία), ιατρογενής (φάρμακα, ουσίες), νεφρική παρεγχυματική νόσος, ενδοκρινικά αίτια, στένωση ισθμού αορτής.

—

Αρτηριακή υπέρταση σε αθλητές (οδηγίες ESC) Στο βίντεο από 18:10

Ο επιπολασμός της υπέρτασης στους νέους αθλητές κυμαίνεται από 8,8% έως 25,6% (Black et al., 2015). Συνδέεται με αυξημένο BMI, χρήση ΜΣΑΦ, συμπληρώματα διατροφής, αναβολικά και υπερβολική κατανάλωση νατρίου.

• Υπέρταση στην άσκηση: Ορίζεται όταν η διαφορά της μέγιστης ΑΠ στην κόπωση από τη βασική ΑΠ είναι ≥60 mmHg στους άνδρες και ≥50 mmHg στις γυναίκες, ή όταν η μέγιστη ΣΑΠ είναι ≥210 mmHg.

Κατευθυντήριες οδηγίες ESC για συμμετοχή σε αθλήματα:

• Προ της έναρξης άθλησης: Εάν ΣΑΠ ≥140 mmHg ή ΔΑΠ ≥90 mmHg → Υποχρεωτική 24ωρη καταγραφή (ABPM).
• Έφηβοι με υψηλή φυσιολογική ΑΠ (120–139 / 80–89 mmHg):
  • Ελεύθερη συμμετοχή σε όλα τα αθλήματα.
  • Ετήσιος έλεγχος με ηλεκτροκαρδιογράφημα και triplex καρδιάς.
• Έφηβοι με υπέρταση σταδίου 1 (140–159 / 90–99 mmHg) χωρίς βλάβη οργάνων:
  • Ελεύθερη συμμετοχή σε αγωνιστικά αθλήματα, εκτός από στατικά αθλήματα υψηλής ισομετρικής επιβάρυνσης (π.χ. άρση βαρών).
  • Επανεκτίμηση ΑΠ κάθε 2–4 μήνες.
• Έφηβοι με υπέρταση σταδίου 2 (≥160 / 100 mmHg) ή με βλάβη οργάνων (υπερτροφία αριστερής κοιλίας):
  • Προσωρινός αποκλεισμός από αγωνιστικά αθλήματα.
  • Χορήγηση φαρμακευτικής αγωγής.
  • Επανένταξη μόνο κατόπιν πλήρους ρύθμισης της πίεσης και υποχώρησης των βλαβών.

—

Θεραπευτική αντιμετώπιση: μη φαρμακευτική και φαρμακευτική παρέμβαση Στο βίντεο από 19:57

1. Μη φαρμακευτική προσέγγιση (τρόπος ζωής και δίαιτα DASH)

Εφαρμόζεται σε όλα τα στάδια υπέρτασης και αποτελεί την αποκλειστική αρχική θεραπεία για την προϋπέρταση και την πρωτοπαθή υπέρταση σταδίου 1 για διάστημα 3–6 μηνών:

• Δίαιτα DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension):
  • Γαλακτοκομικά προϊόντα με χαμηλά λιπαρά: 2 μερίδες / ημέρα.
  • Φρούτα και λαχανικά: 3–5 μερίδες / ημέρα.
  • Αποφυγή κορεσμένων λιπαρών, επεξεργασμένων κρεάτων και γλυκών.
  • Περιορισμός νατρίου: <1.500 mg/ημέρα (σε παιδιά >1 έτους).
• Περιορισμός σιροπιού φρουκτόζης (High-fructose corn syrup):
  • Η φρουκτόζη περιέχεται σε αναψυκτικά, χυμούς του εμπορίου και επεξεργασμένα τρόφιμα.
  • Μεταβολίζεται στο ήπαρ αυξάνοντας το ουρικό οξύ (>5,5 mg/dL), το οποίο προκαλεί ενδοθηλιακή δυσλειτουργία και αγγειοσύσπαση. Η μείωση της πρόσληψης φρουκτόζης μειώνει άμεσα την ΑΠ.
• Σωματική άσκηση:
  • Τουλάχιστον 60 λεπτά μέτριας έως έντονης αερόβιας άσκησης καθημερινά.
  • Μείωση καθιστικού χρόνου και οθόνης σε <2 ώρες/ημέρα.
• Ρύθμιση ύπνου:
  • Επαρκής διάρκεια ύπνου, αντιμετώπιση του ροχαλητού και της υπνικής άπνοιας.

2. Θεραπευτικοί στόχοι

Πληθυσμός	Θεραπευτικός στόχος ΑΠ	Ιδανικός στόχος
Γενικός παιδιατρικός πληθυσμός (<16 ετών)	<95η ΕΘ	<90η ΕΘ
Έφηβοι ≥16 ετών	<140 / 90 mmHg	<120 / 80 mmHg
Παιδιά με Χρόνια Νεφρική Νόσο (ΧΝΝ) χωρίς πρωτεϊνουρία	<75η ΕΘ (24ωρη ΜΑΠ <50η ΕΘ)	<50η ΕΘ
Παιδιά με ΧΝΝ και πρωτεϊνουρία	<50η ΕΘ (24ωρη ΜΑΠ <50η ΕΘ)	<50η ΕΘ
Παιδιά με Σακχαρώδη Διαβήτη (ΣΔ Ι/ΙΙ)	<90η ΕΘ	<50η ΕΘ

—

Φαρμακευτική αγωγή Στο βίντεο από 20:03

Ενδείξεις έναρξης φαρμακοθεραπείας:

1. Συμπτωματική υπέρταση.
2. Υπέρταση σταδίου 2.
3. Δευτεροπαθής υπέρταση.
4. Παρουσία βλάβης σε όργανο-στόχο (υπερτροφία αριστερής κοιλίας, μικρολευκωματινουρία, υπερτασική αμφιβληστροειδοπάθεια).
5. Σακχαρώδης διαβήτης (τύπου 1 ή 2).
6. Εμμένουσα υπέρταση σταδίου 1 παρά τη μη φαρμακευτική παρέμβαση για 3–6 μήνες.

Στρατηγική τιτλοποίησης

1. Έναρξη πάντα με μονοθεραπεία στη χαμηλότερη συνιστώμενη δόση.
2. Σταδιακή αύξηση της δόσης κάθε 2–4 εβδομάδες έως την επίτευξη του θεραπευτικού στόχου (μείωση ΑΠ κατά 5–10 mmHg ανά βήμα) ή έως τη μέγιστη ανεκτή δόση.
3. Εάν δεν επιτευχθεί ρύθμιση με τη μέγιστη δόση μονοθεραπείας, προστίθεται δεύτερο φάρμακο διαφορετικής κατηγορίας σε χαμηλή δόση.
4. Προτιμώνται σκευάσματα 24ωρης δράσης (χορήγηση άπαξ ημερησίως) για καλύτερη συμμόρφωση.

Βασικές κατηγορίες αντιυπερτασικών φαρμάκων και δοσολογίες

Αναστολείς μετατρεπτικού ενζύμου αγγειοτενσίνης (α-ΜΕΑ / ACE inhibitors)

• Καπτοπρίλη: Αρχική δόση 0,3–0,5 mg/kg/δόση (χορήγηση 3 φορές/ημέρα) → Μέγιστη δόση 6 mg/kg/ημέρα.
• Εναλαπρίλη: Αρχική δόση 0,08 mg/kg/ημέρα (1–2 φορές/ημέρα) → Μέγιστη δόση 0,6 mg/kg/ημέρα (έως 40 mg/ημέρα).
• Λισινοπρίλη (>6 ετών): Αρχική δόση 0,07 mg/kg/ημέρα (άπαξ ημερησίως) → Μέγιστη δόση 0,6 mg/kg/ημέρα (έως 40 mg/ημέρα).
• Ανεπιθύμητες ενέργειες / Αντενδείξεις: Ξηρός βήχας (βραδυκινίνη), αγγειοοίδημα, υπερκαλιαιμία. Απόλυτη αντένδειξη στην κύηση (τερατογόνο) και στην αμφοτερόπλευρη στένωση νεφρικών αρτηριών. Προσοχή σε σεξουαλικά ενεργείς έφηβες.

Αναστολείς των υποδοχέων της αγγειοτενσίνης ΙΙ (ARBs)

• Ιρβεσαρτάνη (6–12 ετών): 75 mg/ημέρα → Μέγιστη δόση 150 mg/ημέρα.
• Λοσαρτάνη: Αρχική δόση 0,7 mg/kg/ημέρα (άπαξ ημερησίως) → Μέγιστη δόση 1,4 mg/kg/ημέρα (έως 100 mg/ημέρα).
• Πλεονέκτημα: Δεν προκαλούν βήχα. Ίδιες αντενδείξεις με τους α-ΜΕΑ (κύηση, αμφοτερόπλευρη στένωση).

Αναστολείς διαύλων ασβεστίου (CCBs – διυδροπυριδίνες)

• Αμλοδιπίνη:
  • Παιδιά 6–17 ετών: 2,5–5 mg άπαξ ημερησίως → Μέγιστη δόση 10 mg/ημέρα.
• Ισραδιπίνη: Αρχική δόση 0,05–0,15 mg/kg/ημέρα (3–4 φορές/ημέρα) → Μέγιστη δόση 0,8 mg/kg/ημέρα (έως 20 mg/ημέρα).
• Νιφεδιπίνη (βραδείας αποδέσμευσης): Αρχική δόση 0,25–0,5 mg/kg/ημέρα (1–2 φορές/ημέρα) → Μέγιστη δόση 3 mg/kg/ημέρα (έως 120 mg/ημέρα).
• Ενδείξεις: Άσθμα, αθλητές, νεφρική νόσος, παχυσαρκία.

Διουρητικά

• Υδροχλωροθειαζίδη: Αρχική δόση 1 mg/kg/ημέρα (άπαξ ημερησίως) → Μέγιστη δόση 3 mg/kg/ημέρα (έως 50 mg/ημέρα).
• Φουροσεμίδη: Αρχική δόση 0,5–2 mg/kg/δόση (σε 1–4 δόσεις) → Μέγιστη δόση 6 mg/kg/ημέρα.
• Αμιλορίδη: 0,4–0,6 mg/kg/ημέρα (έως 20 mg/ημέρα).
• Σπιρονολακτόνη: Αρχική δόση 1 mg/kg/ημέρα (σε 1–2 δόσεις) → Μέγιστη δόση 3,3 mg/kg/ημέρα (έως 100 mg/ημέρα).

β-Αποκλειστές (β-blockers)

• Ατενολόλη: Αρχική δόση 0,5–1 mg/kg/ημέρα (1–2 φορές/ημέρα) → Μέγιστη δόση 2 mg/kg/ημέρα (έως 100 mg/ημέρα).
• Μετοπρολόλη: Αρχική δόση 1–2 mg/kg/ημέρα (2 φορές/ημέρα) → Μέγιστη δόση 6 mg/kg/ημέρα (έως 200 mg/ημέρα).
• Ενδείξεις: Υπερθυρεοειδισμός, υπερδυναμική κυκλοφορία με ταχυκαρδία, ημικρανία. Αντενδείκνυνται σε άσθμα και αθλητές.

Αγγειοδιασταλτικά

• Υδραλαζίνη: Αρχική δόση 0,75 mg/kg/ημέρα (σε 4 δόσεις) → Μέγιστη δόση 7,5 mg/kg/ημέρα (έως 200 mg/ημέρα).
• Μινοξιδίλη: Αρχική δόση 0,1–0,2 mg/kg/ημέρα → Μέγιστη δόση 1 mg/kg/ημέρα (έως 50 mg/ημέρα).

Επιλογή αγωγής βάσει συνοδών καταστάσεων

Κλινική κατάσταση ασθενούς	Προτεινόμενο φάρμακο εκλογής
Άρρενες έφηβοι	α-ΜΕΑ ή ARB ± Διουρητικό
Θήλεις έφηβες (σεξουαλικά ενεργείς)	Αναστολείς διαύλων ασβεστίου (CCBs) (αποφυγή α-ΜΕΑ/ARBs λόγω τερατογένεσης)
Παχυσαρκία / Αυξημένο BMI	α-ΜΕΑ ή ARB ή CCB
Σακχαρώδης διαβήτης	α-ΜΕΑ ή ARB (νεφροπροστασία)
Χρόνια νεφρική νόσος / Πρωτεϊνουρία	α-ΜΕΑ ή ARB (έλεγχος καλίου και κρεατινίνης)
Άσθμα	CCB ή ARB (αποφυγή β-blockers και α-ΜΕΑ)
Υπερθυρεοειδισμός / Ταχυκαρδία	β-Αποκλειστές (β-blockers)
Ημικρανία	β-Αποκλειστές ή CCB

—

Μακροπρόθεσμη παρακολούθηση και αποκλιμάκωση αγωγής Στο βίντεο από 23:05

Ο απώτερος θεραπευτικός στόχος είναι η αποφυγή μόνιμων δομικών επιπλοκών στα ζωτικά όργανα.

• Συχνότητα παρακολούθησης:
  • Προϋπέρταση: Επανέλεγχος κάθε 6 μήνες.
  • Υπέρταση σταδίου 1 υπό αγωγή: Επανέλεγχος κάθε 3–4 μήνες.
  • Υπέρταση σταδίου 2: Επανέλεγχος ανά 2–3 εβδομάδες έως τη σταθεροποίηση και ακολούθως κάθε 3–4 μήνες.
• Σταδιακή αποκλιμάκωση αγωγής: Εφόσον η αρτηριακή πίεση παραμένει άριστα ρυθμισμένη (<50η ΕΘ) για τουλάχιστον 6–12 μήνες και το παιδί έχει επιτύχει ουσιαστική απώλεια βάρους και βελτίωση του τρόπου ζωής, επιχειρείται σταδιακή μείωση των δόσεων έως και πλήρης διακοπή των φαρμάκων, με τακτική παρακολούθηση.

Συμπεράσματα και καίρια σημεία για την κλινική πράξη Στο βίντεο από 23:21

Η έγκαιρη ανίχνευση και η σωστή διαχείριση της παιδιατρικής υπέρτασης στηρίζονται στις παρακάτω βασικές αρχές:

1. Ένδειξη μέτρησης: Η αρτηριακή πίεση πρέπει να μετράται ετησίως σε όλα τα παιδιά ηλικίας άνω των 3 ετών. Σε παιδιά ηλικίας κάτω των 3 ετών, η μέτρηση επιβάλλεται σε κάθε τακτική παιδιατρική εξέταση εφόσον συντρέχουν παράγοντες κινδύνου (προωρότητα, πολύ χαμηλό βάρος γέννησης, ιστορικό τοποθέτησης ομφαλικού καθετήρα, συγγενείς καρδιοπάθειες, νεφροπάθειες, μεταμόσχευση, λήψη υπερτασικών φαρμάκων κ.λπ.).
2. Επιβεβαίωση διάγνωσης: Απαιτούνται τουλάχιστον τρεις ανεξάρτητες μετρήσεις σε διαφορετικές επισκέψεις στο ιατρείο για την τεκμηρίωση της διάγνωσης.
3. Τεχνική και εξοπλισμός: Η ακροαστική μέθοδος με υδραργυρικό ή πιστοποιημένο ανεροειδές μανόμετρο παραμένει η μέθοδος αναφοράς. Είναι απαραίτητη η επιλογή της σωστής περιχειρίδας, της οποίας ο αεροθάλαμος πρέπει να καλύπτει το 40–50% του πλάτους και το 80–100% της περιφέρειας του μέσου βραχίονα.
4. Αξιολόγηση μετρήσεων: Χρησιμοποιούνται οι αντίστοιχοι πίνακες εκατοστιαίων θέσεων ανάλογα με τη μέθοδο (ακροαστική ή ταλαντωσιμετρική), καθώς οι τιμές διαφέρουν μεταξύ των δύο μεθόδων.
5. Μετρήσεις εκτός ιατρείου: Οι μετρήσεις στο σπίτι από τους γονείς δεν επαρκούν και δεν χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση της αρτηριακής υπέρτασης, εξαιτίας της έλλειψης πιστοποιημένων συσκευών με κατάλληλες παιδιατρικές περιχειρίδες και της επιλεκτικής καταγραφής.
6. Διαφορική διάγνωση με 24ωρη περιπατητική καταγραφή (ABPM): Η 24ωρη καταγραφή είναι απαραίτητη για τη διάκριση μεταξύ υπέρτασης της λευκής μπλούζας, συγκαλυμμένης υπέρτασης και εγκατεστημένης πρωτοπαθούς ή δευτεροπαθούς υπέρτασης.
7. Επανέλεγχος βάσει κατηγορίας:
   • Φυσιολογική αρτηριακή πίεση (<90ή εκατοστιαία θέση): Επανέλεγχος στην επόμενη ετήσια εξέταση.
   • Προϋπέρταση (90ή–95η εκατοστιαία θέση): Επανέλεγχος σε 3 έως 6 μήνες.
   • Υπέρταση σταδίου 1: Επανέλεγχος σε 1 έως 2 εβδομάδες ή εντός μηνός, αναλόγως της κλινικής εικόνας.
   • Υπέρταση σταδίου 2: Άμεση παραπομπή στον ειδικό ή επανέλεγχος εντός 1 εβδομάδας εφόσον η κλινική εικόνα είναι σταθερή.
8. Εργαστηριακός έλεγχος: Ο βασικός αιματολογικός και βιοχημικός έλεγχος, καθώς και η γενική και καλλιέργεια ούρων, μπορούν και πρέπει να εκκινούνται από τον παιδίατρο στην πρωτοβάθμια φροντίδα.
9. Έλεγχος υπερτροφίας αριστερής κοιλίας: Το ηλεκτροκαρδιογράφημα (ΗΚΓ) στερείται επαρκούς ευαισθησίας για τη διάγνωση υπερτροφίας της αριστερής κοιλίας και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως μοναδικό εργαλείο. Απαιτείται έγχρωμο διαθωρακικό υπερηχοκαρδιογράφημα (ECHO).
10. Παραπομπή σε εξειδικευμένο ιατρείο: Ενδείκνυται σε ασθενείς με υπέρταση σταδίου 1 και ένδειξη βλάβης οργάνων-στόχων, σε υπέρταση σταδίου 2, καθώς και επί υποψίας δευτεροπαθών αιτίων.
11. Μη φαρμακευτική παρέμβαση: Αποτελεί τον βασικό πυλώνα παρέμβασης από τον γενικό παιδίατρο (εφαρμογή δίαιτας DASH, περιορισμός πρόσληψης νατρίου και ελεύθερων σακχάρων/φρουκτόζης, ενίσχυση φυσικής δραστηριότητας, περιορισμός χρόνου σε οθόνες και αντιμετώπιση της παιδικής παχυσαρκίας).